Bókastaðir

Frá Metello ok Jugurtha konungi. Enn er Jugurtha spyrr hvat Metellus hefsk at þá ætlar hann at hann muni svá grandvarr sem hann var. nú óttask Jugurtha ok nú hit fyrsta vill hann með sǫnnu upp gefask ok sendi menn til Metellum með lítillátligum orðum biðjandi sér lífs ok griða ok sonum sínum frelsis, enn allt annat gefr hann í hans vald.

Enn meðr því at Metello var kunnig lausyrði Numidiemanna þá talar hann meðr sendimennina leyniliga ok lokkar sér hvern með fǫgrum orðum ok fégjǫfum at þeir komi Jugurtha á hans fund með lífi en heldr dauðum enn eigi "ok segit honum at hann man sættir fá ef hann kemr til mín."

Fám dǫgum síðarr ferr Metellus með herinn í Numidiam: þat hérað var allt fullt með mǫnnum ok fénaði. hertogar ok aðrir ríkismenn fóru á mót Metello ok fœrðu honum hveiti ok aðra vist: þeir buðu honum alla sína þjónostu. enn eigi at síðr ferr hann svá varliga sem honum væri víss ófriðrinn: hann lét halda njósnir langt í frá sér alla vega. Metellus var í ǫndverðri fylking ok þar með valit lið fótgǫngumanna ok bogmanna ok þeir menn sem slǫngur hǫfðu. Gaius Marius var síðarst með riddara sveit. enn Jugurtha bjósk við mikilli slœgð því at enginn maðr vissi hvárt hann vildi halda frið eða eigi; eigi vissu þeir ok hvárt honum var skaðvænna því at honum váru allir stígar kunnigir ok mjǫk kœnn með orrostu.

Skammt frá veg þeim er Metellus fór var kastali sá er Vaga hét: sá var einn fjǫlmennastr í Numidia: þangat sœkja kaupmenn af ýmissum lǫndum ok mest af Italia. þangat vill Metellus fara ok vita at hann fái unnit staðinn því at þat var hǫfuðstaðr landsins. þeir fá nú unnit kastalann ok eptir þat lét hann þangat flytja bæði vist ok herklæði ok ætlaði kastalann sér til mikils trausts.

Enn at þessu gǫrvu sendi Jugurtha menn með bréfum á fund Metelli at biðja sér lífs ok griða ok sonum sínum ok bauð alla luti upp í hans vald. enn Metellus freistaði sendimanna með fégjǫfum ok fortǫlum at blekkja þá sem hina fyrri at svíkja Jugurtham ok bað þá svá segja konungi at Metellus vill eigi níta handgǫngu hans. ok er þeir koma til Jugurtha finnr konungrinn at Metellus setr ráð í móti ǫllum hans vælum.

Jugurtha samnar nú her saman ok ferr leynistígu nǫkkura á veg Metelli ok ætlar til samkeypiss við hann. þat var í þeim luta ríkisins er Adherbal hafði átt, tuttugu mílur í frá á þeiri er "carpfes" heitir. á millum árinnar ok fjalls þess er þar var lá vegr manna Metelli. hann setr menn sína víða um heiðina í kjǫrr nǫkkur. Bomilcar setr hann yfir fíla sína ok suma sveitina fótgǫngumanna ok kennir honum hversu hann skal með fara; en hann sjálfr var nærr staddr fjallshlíðinni með sína riddarasveit ok eggjar þá: biðr þá nú muna hina fyrri frammgǫngu "ok munu vér annat hvárt hljóta þenna dag sigr eða bana."

Metellus var með sínu liði skammt frá her Jugurthe ok veit hann ekki til hans. Metellus sér at hálsinn er undarliga orðinn ok getr at líta hvar hestarnir gengu í runnunum því at þunnr var skógrinn ok svá lágr at eigi huldi hestana: nú máttu þeir Metellus eigi sjá þá enn þó vissi hann at umsátin var. þá setti Metellus sinn hinn hœgra fylkingararm í móti umsátinni ok lætr hann þrífalt standa: hann skipar bogmǫnnum sínum þar fyrir. ok fór Metellus með liði sínu enn sá kappi er Marius hét fór síðarr með suman herinn.

Frá bardaga Jugurthe konungs ok Rómverja. capitulum. Jugurtha sér nú at hin síðarri fylking Metelli var komin framm um allt lið hans; enn þat var eigi minna enn þriggja mílna leið er lið Jugurtha konungs var. nú gengr Jugurtha konungr ofan af hálsinum ok tekr milli þeira ok fjallsins ok lætr kveða við lúðra með ópi ok atgangi ok vill vita ef Rómverja fylkingar svigna fyrir.

Rómverjar tóku val við; enn síðan hófusk þeir undan ok skutu á þá ok særðu marga menn; enn eigi máttu þeir hǫggum við koma. svá hǫfðu Rómverjar hart kennt þeim at Numide flýðu æ undan hvar sem Rómverjar komu framm. ok þá hlupusk þeir á riðlum ok gerðu hvárir ǫðrum mikit mannspell. enn Numide váru svá skjótir sem hundar: flýja þeir nú undan, enn Rómverjar drápu mart manna af þeim.

Metellus sá nú at Rómverjar váru djarfir ok kœnir til orrostu, enn Numide váru hræddir ok þó góðir bogmenn, ok tók nú at heimta herliðit saman í fjórar fylkingar (því at sumt liðit sat uppi í brekkunni ok hvílir sik þar). hann bað þá berjask val ok drengiliga.

Jugurtha konungr bað nú sína menn endrnýja orrostuna ok duga mannliga. nú vissu Rómverjar aldri hvar hann mundi framm koma því at hann flýði þaðan ávallt sem þá kom hann framm enn hann kom þar jafnan framm sem sízt varði.

Bomilcar fór með fílana sem honum var boðit ok með bogmannaher. hann sér hvar Rutilius fór framm til árinnar. Bomilcar ferr í mót Rutilio. Rutilius sér at reyk leggr upp á himininn, enn þeir sá eigi herinn fyrir skógum ok ætla fyrst at vera muni vindr. Enn litlu síðarr urðu þeir varir við at ófriðr var ok taka þeir at vápnask ok standa fyrir herbúðum sínum.

Enn er hinir komu runnu þeir at. Verða Numide nú seinni í athlaupinu þeir er með fílana fóru ok varð þeim eigi saman komit sem þurfti fyrir því at skógrinn var þrǫngr, enn Numidis var at fílunum mestr styrkr. Ok sem fílarnir hvarfa um skóginn renna Rómverjar at þeim sem fastaz ok drepa nú hvern um þveran annan.

Drósk þá enn saman mikill flokkr Numidarum ok var nú mjǫk komit at nátt: heyra nú hvárir annarra lúðra ok heróp enn þó varð enginn bardaginn sakir náttmyrkrs. Hœlask nú eigi síðr blauðir enn frœknir at val hafi framm gengit.

Frá Metello ok Jugurtha konungi. capitulum. Nú sitr Metellus í herbúðum hinar næstu þrjár nætr ok lætr binda sár sinna manna. hann þakkar mǫnnum sína fylgd ok gefr þeim gjafir er honum þóttu þess verðir ok nú sendir hann menn í Numidiam at njósna um ferðir Jugurthe konungs. verða þeir skjótt við þat varir at Jugurtha hefir liðsdrátt ok býsk til bardaga. Metellum grunar nú at Jugurtha muni enn berjask vilja.

Rómverjar spyrja ok hvat Metellus hefsk at ok þykkir þeim þat feginsaga er hann hefir tamit herinn eptir siðvenju hinna fyrri hǫfðingja. ok er þeir hǫfðu þetta sannfrétt þá offra þeir fórnir goðunum í Rómaborg því at þeir hǫfðu áðr verit mjǫk ræddir um þenna ófrið.

Jugurtha konungr njósnar enn um ef Metellus sendir nǫkkura menn frá herinum ok ætlar þegar at veita þeim áhlaup. stundum ljóp hann á Metellum, enn stundum á Marium, stundum á þá er eptir fóru: enn þegar við þeim var snúisk þá flýðu þeir því at þeir váru svá skjótir at enginn hundr né maðr tók þá. litlu síðarr verðr Jugurtha varr við at Marius ferr til vistakaupa í eitt hérað er heitir "jtaron". Jugurtha ferr nú þangat með miklu herliði. Enn er Rómverjar verða þessa varir hlaupa þeir í borgarhliðin ok verjask þaðan.

Ok sem bardaginn teksk þá eggjar Jugurtha borgarmennina at þeir skulu slásk á bak Rómverjum "ok ef þér gerit svá þá frjálsit þér alla oss." Enn þat þorðu borgarmenn með øngu móti.

Nú gerir Marius svá harða hríð at allir runnu fyrir honum — — — til Zamam. Þessi borg stóð á sléttum ok var meira vígi í múrinum enn í grundvelli borgarinnar. Í þessi borg var gnótt manna, vista ok vápna.

Metellus setzk um borgina með her sinn. hann setr hǫfðingja yfir hver fimm hundruð manna. þeir sœkja nú fast at borginni með alls kyns vígvælum. enn borgarmenn fœrðu ofan á þá grjót ok helltu þar með biki ok brennusteini ok skutu á þá logandi staurum. margir menn urðu ok særðir með handskoti ok ǫðrum skotum ok jafn-mikill háski var þeim er nærr gengu sem hinum er fjarri váru. enn þó skildusk þá deigir frá dugandis mǫnnum.

Frá bardaga Jugurtha konungs ok Rómverja. Á þeim tíma er sem mestr var bardaginn við Zamam kemr þar konungrinn Jugurtha með fylktu liði sínu á þá óvara er geymdu borgarhliðánna. Jugurtha hljóp þegar á þá ok braut virkisshliðit ok gekk inn í herbúðirnar. tóku þá sumir Rómverjar frá enn sumir dugðu. var þar mart manna drepit ok sært. enn fjǫrutigi af þessum fjǫlda ljópu upp á haugh einn ok vǫrðusk svá at hverr af Numidis sem á þeira fund kom þá dé skjótt. enn er Metellus bersk sem djarfligaz þá sér hann á bak sér flótta sinna manna. hann sendi nú til herbúða Gaium Marium með sínar sveitir ok bað þá hjálpa Rómverjum svá at þeir yrði eigi sigraðir.

Marius gerir skjótt þetta boð. finnr Jugurtha þá eigi fyrr enn herrinn kemr at þeim, ok varð þeim seint at hlaupa yfir díkit. taka nú undan hverr sem mátti. sumir váru drepnir í díkinu enn sumir ljópu millum herbúðanna í þrǫngina ok váru þar drepnir. enn allir þeir sem lífit þágu flýðu með Jugurtha konungi.

Metellus hvarf frá borginni þegar er náttaði ok fór þá til herbúða sinna. ok um daginn eptir skipaði hann herinum þar fyrir herbúðirnar sem á var laupit ok skipti hǫfðingjum til at gæta hliðanna. en hann ferr til borgarinnar ok bersk þar. enn annan dag eptir veitir Jugurtha áhlaup til herbúðanna ok verðr þar snarpr bardagi. Metellus sœkir fast at borginni ok svá váru hans menn ákafir at þeir váru gjarnari at særa aðra enn at hlífa sér. enn þá er nǫkkut hlé varð á bardaganum þá sá borgarmenn hvar riddararnir bǫrðusk við herbúðirnar. þá glǫddusk þeir mjǫk ok þóttusk vita at þar var konungr þeira. ok er Marius sá gleði þeira lét hann minnka sóknina ok lét þá skynja hvat er þeim lysti. síðan lét hann bera stiga at borginni ok gekk þar upp með marga menn. enn er borgarmenn sá þetta bera þeir á þá stórgrjót ok brutu stigana: váru þar sumir lamdir enn sumir drepnir ok snøru við þat frá.

Metellus sér nú at þat var ekki ráð at sitja lengr um þessa borg ok svá þat at hann kemr øngum bardǫgum á við Jugurtham nema með áhlaupum. sneri hann nú frá borginni, setr sína menn í aðrar borgir er hann hafði fyrr unnit. hann sendi ok menn til Bomilcar er mestr trúnaðarmaðr var Jugurthe með miklum fégjǫfum at fœra honum hann annat hvárt lífs eða dauðan. Metellus fær skjótt snúit hans lyndi því at hann var bæði áhlýðinn ok svikmáll ok því tekr hann með þeim orðsendingum.

Ok einn tíma talar hann með Jugurtham konung ok spurði hvárt honum sýndisk eigi ráð at hann gæfisk upp í vald Rómverja "ok hafit þér nú fengit ósigr í mǫrgum orrostum ok mart fólk drepit ok hertekit fyrir yðr ok eylt víða landit." Konungr hlýðir á fortǫlur hans ok sendir menn til Metellum ok vill gefask í hans vald.

Metellus stefnir þá at sér hǫfðingjum sínum ok hinum beztum mǫnnum. var nú þat ráðit at Jugurtha skal senda Metello þúsund punda silfrs, ef hann vill þá sættask, ok alla þá fíla, sem hann á, vápn ok hesta. þetta gerir Jugurtha í stað.

Metellus býðr ǫllum grið ok frið þeim er honum á hǫnd vilja ganga ok eru þeir allir leiddir bundnir á hans fund í Provinciam enn sumir flýðu í Mauritaniam til Bocchum konungs ok vildu eigi ganga á hǫnd Metelli. — — —

Nú sér Jugurtha sik ræntan mǫnnum ok vápnum ok miklu fé. hann hugsar nú sinn skaða. svá minnisk hann ok hvern skaða hann hefir gǫrt Rómverjum ok frestar fyrir þann ótta marga daga at ganga á hǫnd Metello. enn eigi treystisk Jugurtha at halda bardaga ok lét fallask ór konungdóminum ok í þrældóm ok þóttisk nú ósynju eytt hafa miklum styrk er hann hafði þá upp gefit: ræðr þat ór at ganga eigi á hǫnd ok vill halda upp orrostu eptir ǫllu sínu megni.

Frá Metello consule ok Gaius. Nú berr þat til tíðinda í Róm at þá er at skiptingardǫgum kom tóku þeir Metellum til consulem, skal hann ok hafa einn allt Numidiam.

Gaius Marius fór þenna tíma í þann stað er Utica heitir ok færir þar guðunum fórnir ok leitar eptir um ørlǫg sín. en guðin sǫgðu honum at yfir hann skyldi ganga mart ok ógurligt ok mjǫk ágætligir lutir ok hann mundi langt um framm verða alla sína ættmenn. Gaius var ekki af miklum ættum. Hann styrkisk nú mikit af fyrirheitum guðanna ok treystir þegar sem mest á allar hamingjuraunir ok ganga honum allir lutir farsællíga. Honum kom ok í hug at beiðask at verða consul, þóttisk hann til þess vera val fallinn bæði fyrir sakir vits ok allrar atgervi.

Hann var ok mikill bardagamaðr ok hinn spakasti at viti. Hann þoldi vel vás ok erfiði ok á allar íþróttir var hann hinn rǫskvasti. Ok þegar hann hafði fengit riddaranafn af Rómverjum þá gerðisk hann ǫllum hugþekkr bæði sakir mildi ok frœknleiks. Enn eigi hafði hann enn áræði til borit at beiðask at verða consul.

Enn nú sakir þess at guðin hǫfðu honum vísat til þeirar tignar þá vill hann ok freista at hann fái hana: biðr nú Metellum orlofs at fara til Róms.

Enn þótt Metellus hefði œrinn manndóm þá hafði hann þó þann lǫst sem flestir tignir menn hafa at hann vildi sjálfan sik mestan ok mælti "ek vil minna þik á at þú hefir eigi burði til at beiðask slíks."

Nú reiddisk Marius ok þótti Metellus forsmá sik: lastar nú jafnan Metellum fyrir hǫfðingjum ok hann skyldi lǫngu hafa unnit Jugurtham "enn nú dregr hann einart undan sakir atferðarleysis Metelli." Enn mǫrgum þóttu hans orð sannlig vera.

Í herinum var sá maðr er hét Gauda son Mastanabalis sonar Masinisse. Þenna hafði Micipsa annan til arfs leitt ok var sjá drjúgum hálf-ærr. Hann beiddisk at sitja í hásæti hjá Metello en hann vildi þat með øngu móti. Þenna mann eggjar Marius til at hrópa Metellum, enn sagði hann vera vel til konungs fallinn. ef Jugurtha væri drepinn enn þat mundi skjótt verða ef hann yrði consul. Gauda gerir sem hann var beðinn.

Marius lokkar ok Rómverja til at skrifa til Rómaborgar sakir Metelli enn beiddisk at Marius væri gǫrr consul. þetta líkaði mǫrgum val ok fluttu hans mál því at lýðrinn var gjarn til nýjungarinnar.

Jugurtha býsk nú til bardaga ok eflir borgir sínar at veggjum ok múrum. hann lætr ok búa vápn sín ok kaupir hvar sem hann kann at fá ok vildi fyrir hvern mun hrinda af sér þessum ófriði. hann freistar enn með féboðum þeira er í borgunum sitja ok eflir nú sinn styrk eptir ǫllum mætti.