Bókastaðir

Frá Gaius Memmius ok Jugurtha. þessi tíðindi spurðusk nú til Rómaborgar ór Numidia ok gengu þar at vinir Jugurthe at þessa yrði eigi hefnt ok þat samþykktu flestir.

Gaius Memmius hét sá maðr er þá var ráðinn til tignarnafns: hann var leiðr hǫfðingjum fyrir sína einurð ok bermælgi.

Hann svaraði svá þessu máli "fyrir sakir mútu ok svika tali þér þetta. ok þó at þér hafit nú vald til at dœma sem þér vilit, þá munu guðin eigi láta þann dóm svá rangliga dœmdan yðr vítisslausan verða."

Ok nú eptir þessi hans orð var þat samtekit af senatoribus at her skyldi senda í Numidiam ok skyldu tveir consules vera fyrir herinum: hét annarr Publius Scipio enn annarr Lucius Calpurnius Bestia.

Enn er Jugurtha frétti þetta gerir hann menn til Rómaborgar með fégjǫfum til liðs sér einn veg ríkum sem fátækum því at hann hugsaði í Róm alla luti mega með fé kaupa. fyrir þessi ferð váru tveir synir hans. Enn er þeir komu til Rómaborgar verðr varr við þá Calpurnius Bestia ok segir hǫfðingjum at þat var ráð at þeir næði eigi at ganga í borgina.

Hǫfðingjar sǫgðu at með því skyldu þeir ná inngǫngu í hana ef Jugurtha vildi gefa upp ríkit "enn ef þeir fara enn sem hinir fyrri með fé ok mútugjafir ok ætla þar með at svíkja oss þá skulu þeir eigi koma í borgina ok verða brottu af Italia innan næstu tíu daga." ok er sendimenn spyrja þetta snúa þeir heim aptr.

Enn Lucius Calpurnius Bestia "ok Manilíus pupli cip. bua" nú her Rómverja ok fara fyrst til Sikileyjar ok þaðan í Africam. ok þegar er þeir koma í Numidiam herja þeir ok leggja undir sik víða landit. ok sem Jugurtha spyrr þetta sendir hann menn til þeira með fégjǫfum. ok af mikilleika fjárins sýktisk Calpurnius í huginum, leggr hann þá stefnulagh við Jugurtham ok seldusk gísla meðan stefnan stóð.

Jugurtha kemr nú í herbúðir Rómverja ok talaði fyrst um þat hversu hann var hrópaðr í Róm af sínum verkum ok kvað ráðna vera sína handgǫngu við Calpurnium ok "pupliu". annan dag eptir váru þeir á stefnu ok tala þá hvárir til annarra þat er at þótti ok sættusk at því at Jugurtha gaf sik ok sitt ríki upp í vald Rómverja ok hann skyldi gefa þeim þrjátigi fíla ok marga hesta ok mikit fé annat ok klyfja fílana með gulli ok silfri ok ágætum klæðum ok fá þetta fé í hendr Sextio questori.

Enn þeir Lucius Calpurnius fóru heim til Rómaborgar at vita við hǫfðingja hvárt standa skyldi sætt sú er þeir hǫfðu gert við Jugurtham. enn er þeir sǫgðu hǫfðingjum sættina þá sá þeir at þeir Calpurnius váru sviknir með fégjǫfum ok tǫluðu með sér hvárt þeir skyldu rjúfa þessa sætt ok drepa Calpurnium ok "puplíum" eða skyldi eptir leita hverir hǫfðingjar fleiri væri meðr þeim í svikum. enn þat snøri þeim af réttu er þeir vildu eigi ganga at Skauro er í ráðum hafði verit með þeim hér um.

Ok er Gaius Memmius sá at þetta samþykktisk með þeim ok hann var hataðr af hǫfðingjum fyrir réttlætis sakir ok bermælgi enn elskaðr af alþýðu þá þingaði hann við hǫfðingja ok fýsti hefnda, enn þeir dvǫldu órskurðinn. hann talaði þá af lǫngu ranglæti hǫfðingja ok ofmetnaði ok æsti þat sem mest mátti hann, svá mælandi.

Margir lutir letja mik enn sumir hvetja at tala nǫkkut fyrir yðr um yðvart framferði ok munda ek fyrri þegja ef eigi væri svá mikil nauðsyn at birta yðr slægðarverk þau er þér kallit þolinmœði. enn þat hvetr mik mest til er gæzkan snýsk í óþarfliga ágirnd. Mér þykkir illt at segja hversu hǫfðingjum hefir orðit á þessum tíu vetrum af drambi várra manna eða hversu hneistir þér eruð eða hversu niðr eru drepnir landvarnarmenn várir allir æða hversu mjǫk hjǫrtu vár eru spillt af hugleysi ok heimsku enn vilit þó eigi upp rísa undir brotnir af yðrum óvinum ok eruð þér við þá hræddir er heldr ætti við yðr hræddir at vera.

Enn þó at svá sé þá girnisk hugr minn þó upp at rísa í móti afli lyginnar ok nú man þat reynt verða hvárt ek vil þat fótspor ganga sem faðir minn gekk fyrir mér ok ófyrirsynju hafit þér vǫld yfir ǫðrum er hugblauðir eruð ok kúgask látit fyrir yðrum undirmǫnnum.

Mǫrg vandræði váru þá með Rómverjum er Tiberius Gracchus vildi øngum nema sér einum ætla ǫll ríki Rómverja ok var drepinn fyrir þat ok margir aðrir eptir hans dœmum enn sumir í myrkvastofu settir.

Hyggit at ósómanum: yðrir óvínir rembask í mót yðr enn sumir þeir er drepa yðra menn beiða sér tignarnafna af yðr enn sumir hrósa sér af ránfenginu sem af sínum sigri. þrælarnir ef þeir eru fékátir þola eigi yfirboð sinna drottna. Heyrit þér er bornir eruð með ríkinu sjálfu: allar þjóðir munu hæða yðr, ok því skemmiligarr sem hverr gerir þá er hann því øruggari því at yðvart hugleysi samþykkir með glæpamǫnnum alla hluti þá er þeir fremja.

Nú ferr svá, Rómverjar, at þér eruð náliga undir brotnir er áðr hafit alla aðra undir brotit. þér várut stýrendr alls heims enn nú verðit þér fegnir er þér náit lífinu at halda. nú eru yðrir samriddarar ok eiðbrœðr drepnir niðr sem búfé enn borgir yðrar ok ríki hertekin.

Rísit upp, góðir drengir, ok hrindit af yðr þessu brigzli ok ámæli ok er þó varla hefnt at allir várir óvinir sé niðr drepnir því at yfrinn styrk ok afla hǫfum vér yfir allar þjóðir at stíga ef manndómrinn bilar eigi, ok munum þat lengi sem illa er með oss gert.

Þessa luti talaði Gaius Memmius jafnan á þingum ok bað Lucium Cassium — hann var þá pretor í Róm — at hann fœri með Jugurtha í griðum til Róms til þess at hann segði hverir fé hǫfðu tekit af honum til dóms.

Frá Rómverjum ok Jugurtha konungi. Ok sem þetta fór framm í Róm var þat tíðinda í Numidia at þeir sem eptir váru settir af her Calpurnii gerðu sumir at dœmum sins hǫfðingja ok tóku fé til þess at gefa Jugurthe aptr ríkit enn sumir ræntu. þá er í friðinum skyldu vera.

Enn er Cassius pretor hǫfðingi Rómverja kom til fundar við Jugurtham eptir því sem eggjat hafði Gaius Memmius telr hann fyrir honum at hann gefi sik upp í vald Rómverja "því at alþýða manna í Róm hefir gefit trú sína til þess at þú skulir þar grið hafa, ok þar til hefi ek ok játat mína trú er sumum mǫnnum þikkír nǫkkurs verð." Ok af þessum fortǫlum ferr Jugurtha með Cassio til Rómaborgar ok klæddr sem einn fátækr riddari. hann vænti sér mikillar liðsemdar af "puplio cípo" sakir gjafa þeira er hann hafði sent honum.

Ok er þeir komu í Rómaborg þá stefnir Gaius þing ok komu þar margir hǫfðingjar ok mikit fólk ok er almúgrinn svá geystr á Jugurtham at hann vill þegar láta binda hann enn sumir drepa hann utan hann segi hverir fé hǫfðu tekit til at fylgja málum hans enn Gaius Memmius vill at Rómverjar haldi orð sín ok spilli eigi almenniligri trú er honum var seld.

Gaius Memmius minnir nú Jugurtham á þau illvirki sem hann hefir gert í Numidia við fǫðurbróður sinn ok sonu hans ok biðr hann segja hverir honum hafa trausti heitit til slíkra luta ok nefna þá er hann hafði fé gefit til liðveizlu ok segir honum þá miskunnar ván ef hann gerir svá.

Síðan stóð upp Gaius Bebius hǫfðingi lýðsins: hann bað Jugurtham konung þegja ok svara øngu. enn allr lýðr er á var þinginu geystisk at Jugurthe með ópi ok eggjan ok vildu at hann nefndi svikamennina. enn á því þingi réðu þeir er rangara hǫfðu ok vernduðu sakirnar.

Frá Massiva ok Rómverjum. capitulum. Sá maðr var í Roma er Massiva hét, son Gulusse sonar Masinisse konungs. þessi maðr hafði verit með Adherbale konungi ok komsk undan í Cirta þá er konungr féll: fór hann þá til Rómverja. Rómverjar telja nú um fyrir honum at hann beiði ríkisstjórnar í Numidia enn Jugurtha væri af dœmdr ríkinu fyrir sakir sinna glæpa. Spurius Albinus var þá consul ok honum hafði til handa hlotnask at vinna Numidiam, en Minucio at vinna Macedoniam. hann byrjar upp þetta mál.

Jugurtha verðr þessa varr ok vill eigi bíða hans. hann bauð þá Bomilcar frænda sínum ok virktavin at gefa honum fé til at hann dræpi Massiva. Bomilcar ginn nú yfir þessa flugu ok sitr um Massiva. ok einn af hans mǫnnum varð of veiðibráðr ok ljóp at Massiva ok ætlaði at drepa hann ok varð hann tekinn ok píndr til sagna: gekk hann þá við at Bomilcar hefði eggjat hann til þessa. ok fyrir þetta var Bomilcar útlægr af Rómaríki enn eigi drepinn því at hann var þar í griðum með Jugurtha af Rómverjum. enn er Jugurtha varð opinberr at þessum svikum þá snerusk honum allar sínar fégjafir til ǫfundar.

Jugurtha skaut á brott Bomilcar frænda sínum á laun (hann fekk Rómverjum níu tigi gísla) því at Jugurtha vissi ef Bomilcar væri drepinn mundu eigi margir til verða at þjóna honum. ok fám dǫgum síðarr ferr Jugurtha út af Róm til Numidia því at hǫfðingjar báðu hann sem skjótaz í brottu verða. ok er Jugurtha reið út af Róm þá segja menn at hann sneri aptr hestinum til borgarinnar svá mælandi "sé hér nú borg fala þá er skjótt mun fyrir farask ef hon finnr kaupa sinn."

Frá Albinus Spurius. capitulum. Albinus Spurius býr nú her Rómverja í Africa ok vill hafa unnit sigrinn áðr enn skiptingardagar kœmi, annat hvárt drepit Jugurtham eða handtekit.

Enn er Albinus kom í Numidiam þá sendir Jugurtha honum boð at hann þarf eigi at herja því at hann vill ganga á hans vald ella flýja landit ok ríkit. hann býr þó her sinn svá sem til bardaga ok segir sínum mǫnnum at hann mun þora at berjask við Rómverja. Albinus veit nú varla við hverju búask skal ok dvelsk svá stundin. váru þeir ok sumir menn er sǫgðu at Albinus mundi vita þessi ráð með Jugurtha. enn er at leið skiptingardǫgum þá fór Albinus til Róms svá sem skylda bar enn setti fyrir herinn Aulum bróður sinn meðan.

Enn í Roma hófsk þá deila millum hǫfðingja hverr consul skyldi vera. Publius Lucullus ok Lucius Annius hǫfðingjar lýðsins kostuðu sem mest at hinir sǫmu væri, ok þetta mispykki stǫðvaði kosninginn svá at enginn varð kosinn á þeim misserum.

Ok af þessi dvǫl vænti Aulus sér nǫkkurs tignarnafns, sá er var yfir herinum í Numidia, ok því herðir hann hug sinn ok ætlar at berjask við Jugurtham ok elta hann ór ríkinu. hann kallar til sín herinn ok ferr til kastala þess er Suthul heitir: í honum váru hinar dýrstu féhirzlur Jugurthe: kastalann mátti eigi vinna meðan kostr var í honum því at hann stóð á einu háfjalli. nú sœkir Aulus at ok getr ekki gert at kastalanum.

Jugurthe þykkir um vert þat er Aulus gerði af kunnustuleysi. þá sendi hann honum orð ok þó með nǫkkurri slœgð ok kvezk heldr vilja ganga á hans vald enn hann fœri lengr slíku framm. hann sendi opt menn með þessum orðum ok lét sem hann hræddisk Aulum ok ferr með her sinn um nǫkkura leynistíga sem hann óttaðisk Aulum. ok af því trúði Aulus at hann mundi sættum taka. Jugurtha sendi þá enn boð Aulo at hann vildi sættask með hann ok þó leyniliga ok sagði at þá vissi færi hvat þeir talaði. hann sendi ok menn bæði dag ok nátt at freista Rómverja með fégjǫfum ok biðr þá eigi berjask í móti sér heldr flýja í fyrstu þegar lúðrar kveða við.

Ok eina nátt kemr Jugurtha váveifliga með her mikinn ok sœkir at herbúðum Auli. enn Rómverjar óttask þys þenna ok óp ok flýja sumir enn sumir vápnask. um náttina var skýjat um allan himin ok sá þeir eigi hvárt ráðligra var at flýja eða við at taka. enn þær sveitir er féit hǫfðu tekit hljópu til Jugurtha ok váru þat manna: þær þjóðir heita Ligures: enn tveir flokkar ok nítján hundrað gáfu upp fyrir Jugurthe herbúðir. nú hlaupa Numide á þá sem harðaz enn Rómverjar flýja á fjallshals nǫkkurn er þar var nær.

Um morgininn mælti Jugurtha við Aulum "nú held ek þér matlausum ok inni byrgðum með her þinn. enn þó at vér eigim alls kosti við þik þá skal ek þó manndómliga gera því at þér skuluð grið hafa ef þú vill sættask með oss ok skulu þér verða í brottu ór Numidia innan tíu daga." enn þótt þessir kostir veri skemmiligir ok harðir þá gekk Aula svá nær óttí dauðans at konungrinn einn varð at ráða sættinni.

Ok er þetta spyrsk til Rómaborgar þá urðu allir óttafullir enn sumir hǫrmuðu skaða síns ríkis er nú sneri til Rómaborgar flóttinn sem aldri fyrr. enn allir váru Aulo reiðir ok óttaðusk um sitt frelsi er hann hafði gengit vápnaðr til sættar með mikilli skǫmm. Albino þykkir nú mikil skǫmm at ferð bróður síns ok ferr til fundar við senatores ok spyrr hvárt halda skal sætt við Jugurtham. enn senatores sǫgðu sætt skyldi engin haldask er fyrir utan þeira ráð var gǫr.

Nú lætr Albinus skora manntalit ok heimtir at sér allan styrk sem hann má skjótaz ok ferr þegar í Numidiam ok var Rómverjum mjǫk í móti skapi er hann fór með svá mikinn her brott. enn þótt hann væri gjarn at berjask ok hefna bróður síns þá þykkisk hann þó eigi til færr at berjask með þenna her ok sat hann því um kyrrt at þessu sinni í Róm.

Frá Mamilio ok Metello. capitulum. Mamilius Limetanus hét einn voldugr maðr í Roma. hann talaði fyrir Rómverjum at þeir skyldu eptir leita af hverjum ráðum Jugurtha hafði hafnat boði hǫfðingja eða hverir fé hǫfðu þegit af honum eða hverir eltask létu frá vápnum sínum eða hverir undan skutusk friðinum. þessum orðum var seint svarat af mǫrgum mǫnnum, því at margir kenndu hér sitt mark á; heldr settu þeir til marga menn at stǫðva þessa eptirleitan. nú urðu margir óttafullir af spurning Mamili. þá váru þrír menn spurðir hvárt Marcus Skaurus hefði fé þegit þá er hann fór með Calpurnio. — — —

Enn Tiberius ok Gaius Gracchus vildu leiða alþýðuna í þat frelsi sem fyrr hafði hon haft, því at þat hafði mest afskeiðis gengit fyrir sakir friðar ok ágirni hǫfðingja er eigi vildu geyma lǫg ok rétt almúgans. því gerðusk ber rangindi hinna tignu manna því at þeira frændr hinir fyrri hǫfðu mikit ríki unnit undir Rómverja í Serklandi. enn þeir menn er fyrir ámæli urðu hræddusk mjǫk ok leitaðu sér trausts af frændum sínum ok vinum ok gengu síðan at Tiberio ok drápu hann, enn fám vetrum síðarr Markum Fulvium ok Gaium Gracchum. þeira ættmenn eru Gracchi kallaðir ok hefndu þeir með manndrápum á tignum mǫnnum ok gerðu hvárir á ǫðrum stór-slǫg ok váru sumir drepnir en sumir brott reknir. enn ef segja skyldi alla þeira bardaga þá þryti fyrri stundina enn efnit.

Enn eptir sætt Auli ok flótta hans manna þá váru Metellus ok Silanus gervir consules ok hlutuðu þeir um héruð sín í millum ok hlaut Metellus at sœkja til Numidiam. hann var harðr maðr ok þótt hann væri enginn vin sumra ríkismanna þá var hann þó með léttri frægð. enn síðan er hann gekk til þeirar tignar var hann linr ok samþykkr sínum kompánum bæði Silano ok svá ǫðrum, enn þó lagði hann mesta stund á at semja herinn til orrostu.

Hann trúði illa þeim forna her sem fyrr hafði verit í Africa. ok er Metellus hafði búit her sinn vestr í Africam með ráði hǫfðingja þá væntu allir góðs af honum því at hann var ekki reyndr at fégirni. enn er hann kom í Africam selr Spurius Albinus honum í hendr allan herinn ókunnan ok óvígligan ok óþolinn við háska ok erfiði. ok þann sem djarfari var meðr tungu enn með hjarta: meirr var hǫfðingjum ván af þeim ónáða ok ábyggju heldr enn liðsemdar. nú hugsar Metellus þat þó at stundin tœki at skemmask til skiptingardaga þá vill hann þó heldr bíða bardaga ok semja riddara svá sem siðvenja hafði til verit hinna fyrri hǫfðingja ok ætlaði at svá mundu hvessask hugir þeira. —

Enn í fyrstu er Albinus kom í Numidiam ok spurði ófarar hersins ok skǫmm bróður síns þá ætlaði hann at temja herinn ok berjask. hann hélt saman liðinu í herbúðum ok fœrði þær einar herbúðir er eigi mátti annan veg sakir vista. hann lét halda vǫrðu eptir siðvenju ok ganga undir merkjum. leikarar ok trúðar váru margir í herinum enn þorparalýðr sá er þar var spillti ǫkrum manna ok fóru í þorpin ok rændu fé enn bǫrðu menn ok flest gerðu þeir þat er ferligt var. —

Enn Metellus var eigi ókjœnni at koma af herinum þessi óvenju enn í orrostu sjálfri. hann skipaði at enginn skyldi leikari vera í herinum ok enginn skyldi þá selja soðinn mat eða bakat brauð ok enginn þorpari skyldi hafa eyk né þjónostumann hvárki í herbúðum né fylkingum, enn ǫðrum mǫnnum setr hann þann skammt sem honum sýnisk. hvern dag flutti hann herinn framm á leið ok jafnan at aptni lét hann díki grafa umhverfis herbúðirnar. hann lét ok gera traust virki svá sem óvinir hans væri hjá honum ok hann lét jafnan vǫrðu halda um nætr. hann skynjaði optaz sjálfr um þá. jafnan fór hann með fylktu liði.

Metellus var stundum í ǫndverðu liðinu enn stundum síðarst eða hér ok hvar ok skynjaði um hvern lut ok hvar hverr ætti undir merki at vera því at jafnan var undir merkjum gengit. Rómverjar báru sjálfir vist ok vápn. ok á lítilli stundu stǫðvaði hann svá ókynni hersins, með erfiði enn eigi með refsingum, at hermenn treystusk ok styrktusk.