Bókastaðir

Af stefnu konunga ok ráðagerð. Eptir þat hafa konungarnir stefnu sín í millum um skipan ríkisins. Ok er þeir settusk niðr á tignarstólinn þá settisk Hiempsal til hœgri handar bróður sínum. Hann var grimmr maðr ok skapstórr. Hann fyrirleit móðerni Jugurthe ok vildi hann at Adherbal bróðir hans sæti í milli í hinu hæsta sæti því at hann sagði Jugurtha þat ekki eiga.

Enn Adherbal tók til hans ok bað hann sitja "ok væg honum, bróðir, fyrir aldrs sakir." Enn þó kom hann honum trautt til þess. Nú tala þeir um ríkisstjórnina.

Þá mælti Jugurtha at slíta skyldi quinquennium, sem opt hafði siðvenja til verit þá er ǫrvasa konungar hǫfðu andask at slíta alla dóma þeira ok ráð innan fimm nátta hinna næstu.

Þá svaraði Hiempsal ok kvað sér þat val líka "því at jafnvel til þess þriðjungs er vér ættim í ríkinu leiddi Micipsa konungr þik."

Þetta orð tók fastara hjarta Jugurthe enn nǫkkurn varði ok frá þeiri stundu var Jugurtha mjǫk hugsjúkr um með hverjum vælrœðum hann skyldi drepa Hiempsalem, enn þó at kveldisk þar um hríð í þá setr hann þó eitt ráð í hug sér. Enn at þeiri stefnu er nú var getit ok sundr-þykkit hófsk með þeim konungunum þá urðu þeir á þat sáttir at skipta skyldi ríkinu ok lausafé ok var þar ákveðin stund ok stefnudagr.

Nú fóru þeir konungarnir í þá staði er næstir váru hinum mestum féhirzlum ok tóku herbergi sér hverr. Hiempsal fór í kastala þann er Thirmida hét ok tók sér herbergi í þess manns húsi er var sverðberari Jugurtha konungs ok var honum einkar kærr.

Þenna mann lokkaði Jugurtha konungr með stór-gjǫfum ok góðum heitum at hann byði til sín Hiempsali konungi ok biðja hann svá skipa ǫllum hlutum sem hann ætti sjálfr. Enn er konungrinn var til hans kominn ok hann hafði tekit meðr luklum ok varðhaldi herbergjanna "þá kom þú til mín með þeim vælum at þú megir þar inn leiða mína riddara leyniliga, því at ek man þar koma með miklu liði."

Á þeiri sǫmu nátt leiddi Jugurtha inn mikit riddaralið í konungsherbergit. Ok sem þeir komu í kastalann brutu þeir upp herbergin ok leita konungsins ok drepa suma menn sofandi enn suma í viðrtǫkunni ok rannsaka ǫll herbergi ok gera mikinn gný ok glamm. Enn er Hiempsal konungr heyrði ófriðinn þá hljóp hann í eitt lítit hús einnar þjónostukonu at forða sér því at honum var staðrinn mjǫk ókunnigr. Þar fundu þeir hann ok hálshjǫggu, fœrðu síðan Jugurtha hǫfuðit.

Nú spurðisk þessi glæpr um allt Africam ok gerðisk ótti mikill um allt ríkit ok svá óttaðisk Adherbal ok hans vinir. Hleypr nú allr lýðr í tvá staði: fylgdu fleiri Adherbali, enn Jugurtha hafði lið betra.

Frá sendimǫnnum til Rómaborgar. Nú dregr Jugurtha her saman sem mestan má hann ok ríðr á borgir ok tekr með valdi enn sumar váru upp gefnar, tér nú ǫllum sinn vilja berliga at hann ætlar sér einum allt Numidiaríki.

Adherbal sendir menn til Rómaborgar ok gerir hǫfðingjum kunnigt dráp Hiempsalis bróður síns ok hamingjuleysi sitt. enn hann dregr her saman sem mestan má hann ok þykkisk øruggr at fjǫlmenni sem var. ok nú farask þeir at móti konungarnir ok tóksk hin snarpasta orrosta ok fekk Jugurtha sigr enn Adherbal flýði norðr til Provinciam ok þaðan til Rómaborgar.

Jugurtha tók nú allt ríkit undir sik ok gerðisk konungr yfir. Hann hugsaði nú um þat stórræði er hann hafði upp tekit ok óttaðisk mjǫk reiði Rómverja því at hann þóttisk ekki afl hafa við þeim. Enn sú ván þótti honum helzt til at hann vissi at Rómaborgar hǫfðingjar váru ágjarnir enn hann hafði of lausafeár með sér.

Ok á fám dǫgum samnar hann saman miklu gulli ok silfri ok sendi þat til Rómaborgar ok býðr þat fyrst fornum vinum sínum enn síðan bauð hann at honum skyldi kaupa aðra nýja vini með fénu hvern er mátti meðan féit vannsk til. Enn er þeir komu til Rómaborgar þá gáfu þeir fyrst húsbónda sínum gjafir enn síðan hǫfðingjum ok lokkuðu alla saman til vináttu ok liðsemdar við Jugurtham. Ok með þessu fekk hann vináttu Rómverja: veittu honum sumir lið fyrir fengit fé enn sumir fyrir vánina ok skipaðu þeir svá ráð fyrir at Jugurtha skyldi þessi skuld eigi þungt falla. Enn er sendimenn vissu hugi hǫfðingja þá beiddu þeir stefnulags við þá ok fengu þat.

Enn er Adherbal kom þar þá mælti hann "heyrit þér samriddarar feðr míns Micipsa konungs. Faðir minn bauð mér á deyjanda degi at ek skylda hafa forsjó fyrir Numidiaríki því at yðvart vald stendr þar yfir, ok jafnan bað hann mik koma rómverskum lýð at gagni ok standa í stað frænda minna, ok ef ek gerða þat mætta ek at frjálsu vera konungr í Numidia. Nú gerða ek þetta boð feðr míns, enn Jugurtha tók mik brott af ríki ok ǫllum auðæfum Masinisse. Enn svá kærr sem hann er yðr þá er hann hinn mesti glæpamaðr er sólin skínn á ok mjǫk fyrir utan yðvart ráð. Sjáit nú í hvert áfelli þér hafit rasat: því at mér sýnisk sem réttindin skríði nú í skeiðir enn rangindin eflísk ok upp hefísk. Því at þér vitit enn eigi hverr Jugurtha vill vera, verðr ek nú nauðigr at sýna yðr mína nauðsyn. Eru þeir flestir hǫfðingjar at því at eins koma til yðvar at þeir sé sigraðir af yðr í orrostu ok hafi øngvan annan útveg en at leita miskunnar af yðr; enn várt forellri kom svá til yðvar at þér várut í ófriði við Karthagomenn ok þurftut þér þá þeira fullting. nú látit mik eigi lengi bíða þurfa yðvars styrks. ef ek kann eigi hann at fá — er þó nógt at ekki veri til at telja við yðr annat enn mitt vandræði at ek var skǫmmu ríkr ok konungr enn nú hefi ek látit fé ok frið, frændr ok frelsi, ok ríkit með. Jugurtha drap bróður minn, frænda sinn, ok gerði hans ríki sér at herfangi. hann tók ok mitt ríki ok fǫðurleifð, enn ek komsk nauðuliga undan. vinir mínir ok frændr eru krossfestir, sumir kastaðir í munn óǫrgum dýrum, en þeir fáir sem lifa eru byrgðir í myrkvastofum svá at þeim er verra líf enn dauði. nú væri þat allra yðvarra vegsemd at rétta minn luta þar sem allar þjóðir þjóna yðru valdi ok óttask yður stórvirki. þat kenndi mér Micipsa konungr faðir minn at ek skylda øngum þjóna utan Rómverjum ok sagði hann yðr mundu mér vera ærna forstoð í móti mínum óvinum. heyrit nú stýrendr alls heims! fyrir krapt ríkis yðvars ok yðvarn sóma, hjálpit mér ok látit mér eigi orð feðr míns at hégóma verða ok látit eigi minnka ríki Numidiemanna um yðra daga, þat er þeir eigu með réttu at hafa, fyrir glæp Jugurthe ok bana várra manna, ok hrindit af oss sterkliga þessu vandræði." Nú þagnar konungr.

Enn sendimenn tala fá orð, því at þeir treystusk meirr fégjǫfum sínum enn málaefnum: sǫgðu þeir at konungr Hiempsal var drepinn af landsfólkinu fyrir grimmleik sinn enn sǫgðu Adherbalem hafa gǫrt her á hendr Jugurtha fyrr ok yrði síðan forflótta fyrir honum ok sǫgðu hann nú kæra þat er hann gat eigi haldit sik fyrir honum til jafna "haldi Rómverjar hann nú fyrir þann mann sem þeim líkar ok þeir hafa reynt hann." Sleit með því þinginu at engi virði meira kvein Adherbalis enn glæp Jugurthe.

Frá Lucius sendimanni ok Jugurtha. Annan dag eptir sitja hǫfðingjar yfir þessum málum ok fylgja þeir allir máli Jugurthe er fé hǫfðu þegit at honum: var þat mikill fjǫldi hǫfðingja ok fylgdu þeir honum með ǫllu kappi ok ónýttu alla frammburði Adherbalis. enn þar í móti váru nǫkkurir þeir er sér létu kærri rétta dóma enn fégjafir ok vildu lið veita Adherbali enn hefna Hiempsalis. enn þó kom svá um síðir at sú sveitin réð dóminum sem mútuna hafði þegit ok var því þat dœmt at senda skyldi tíu menn vestr í Africam ok skyldu þeir skipta ríkinu í helminga, því er Micipsa konungr hafði átt, milli þeira Jugurthe ok Adherbalis.

Sá maðr var fyrir þeim er hét Lucius Opimius. hann hafði drepit tvá consules saklausa "Gaí ū fob ū" ok "march ū plato". enn er Lucius kom í Numidiam þá tók Jugurtha með honum æfar vel því at Opimius hafði áðr veitt honum liðsinni í Róm ok þá nú þar fyrir stórar gjafir. Jugurtha bét honum miklu gózi ok bað hann halda undir sik ríkinu ok sér hvern sendimanna lokkar hann með stórum fégjǫfum svá at fáir af þeim halda þar um sanninda. þeir skiptu svá ríkinu: at Jugurtha hafði hinn eystra lut þann er liggr móti Mauritania, sá var fjǫlmennari ok betri; enn Adherbal hlaut þann er hingat liggr móti Njǫrvasundi ok var sá hluti betri fyrir sakir borga, húsa ok hafna.

Svá segir Sallustius frá þessu landaskipti. þar er heilt fólk, ok þolir vel vás ok erfiði, ok vel fært. Africa gengr allt vestr at úthafinu ok norðr at Miðjarðarsjó ok austr til Nílar. þar urðu flestir menn ellidauðir, nema fyrir vápnum deyi æða dýr drepi; enn sealdan verða menn þar sóttdauðir.

Svá er sagt í bókum Hiempsalis konungs at í Africa byggðu fyrst þær þjóðir er Getuli heita ok Libies ok fæddusk við dýraholdi. þeir hǫfðu øngvan hǫfðingja ok ekki hús ok engin lǫg ok lifðu sem einn fénaðr ok lágu þar sem þeir komu at kveldi.

Enn er Ercules dó í Hispania, sem Serkir segja, ok herr hans var saman samnaðr af ǫllum þjóðum ok tungum þá dreifðisk liðit ok leitaði sér landskostar. af þessum her fóru til Africa nǫkkurir menn, Medi, Perse ok Armenii, ok byggðu nærri Miðjarðarsjó ok Perse þó næstir úthafinu. þeir hvelfdu skipum sínum ok hǫfðu þau fyrir hús, enn þeir máttu eigi kaupferð reka til Hispaniam fyrir hafstormum ok tungu ókunnri. þeir dreifðusk til Getulis at kvánfǫngum. af þeim kom sú ætt er menn kalla Numidas; þeir byggðu landit með þorpum ok húsum. Medi ok Armenii gengu til Libias ok blǫnduðusk við þá. þeir gerðu sér borgir ok kastala ok hǫfðu kaupferðir. yfir á Spania ok sem fólkit fjǫlgaðisk þá váru þeir snarpari er byggðu með sjónum. Libies váru harðari menn enn Getuli.

Fenices heita þær þjóðir er nær byggðu sjónum austr frá Carthago til Egipta-lands. þeir gerðu þessar sjóborgir: Hipponem, Hadrumetum ok Leptim ok margar aðrar. Katabathmos heitir þar er skilr Africam ok Egiptaland. enn suðr við "vthafit" standa þessar borgir: fyrst "cirenen. colonía. ok tricon" er mest er allra þeira. þar eru tveir firðir illir yfir at fara er Sirtes heita: millum þeira er Leptis. þar næst "philon": þangat til hǫfðu ríki Carthagomenn "En sidan ríkia skneski i = = = ok imorgu odru stoðu allt til mauritaniam þeim é numi-dia v. redu f hispanii. ok v þat þeira r". Enn upp frá Numidia eru Getuli ok byggja þeir í smáhúsum hér ok hvar enn sumir rekask úti með sitt búferli þar sem liggr Bláland hit mikla ok brennr þat af sólu.

Enn í þann tíma er þessi saga gerðisk settu Rómverja hǫfðingjar víða sína menn yfir Serklands hérúð ok Carthago ok þau ríki er þeir eignaðusk síðarst í Africa, enn undir Jugurtha konungi var fjǫldi Getulismanna ok Numidiaríki allt til ár þeirar er Mulucha heitir, enn Bocchus konungr réð Mauritania.

Nú fóru sendimenn heim þeir er skipat hǫfðu ríkinu.

Frá Jugurtha ok Adherbale. capitulum. Jugurtha sér nú at hann hefir tekit betri ǫmbun fyrir glæpina enn hann varði. skilr hann nú at þat er satt er honum var sagt í Numancia at allir lutir eru falir við fénu í Rómaborgarríki ok nú treystisk hann vinmælum sendimanna ok eggjask nú af nýju upp á Adherbalem því at hann er spakr ok ekki svá mikill bardagamaðr né svá grimmr sem Jugurtha ok meðr því at hann kendi hann vera í miklum styrk var hann þar fyrir óttafullr.

Jugurtha ferr nú með miklu liði ok ætlar at Adherbal muni hefnask vilja ok berjask við hann. enn Adherbal treystisk betr Rómverjum enn þarlandsmǫnnum ok sendi hann menn til Jugurtham ok beiddi hann yfirbóta. enn Jugurtha gaf honum í móti hót ok heitan ok veitir sendimǫnnum stórar átǫlur. fara þeir við þat heim ok sǫgðu þat Adherbali, enn hann vildi heldr þola ágang því at liðit hafði honum áðr illa gefisk í bardaganum.

Ok er Jugurtha fann þetta þá samnaði hann liði ok ferr á ríki Adherbalis ok leggr undir sik kastala ok borgir. ok er Adherbal vissi at annat hvárt varð at flýja æða í móti at horfa þá samnar hann liði ok finnask þeir Jugurtha við kastala þann er Cirta heitir nær sjó ok var þetta árla dags ok vildu þeir eigi berjask fyrr enn um daginn eptir.

Enn at miðri nátt ljópu riddarar Jugurthe í herbúðir Adherbalis at þeim óvǫrum með lúðrum ok ópi ok drápu mestan luta hers Adherbalis enn hann komsk nauðuliga undan í kastalann Cirtam með fám riddarum. enn Rómverjar héldu kastalann með miklum styrk: þeir byrgðu hliðin ok meinaðu mǫnnum Jugurthe inn at ganga ok héldu þeir Adherbalem með sér.

Frá Jugurtha konungi ok Adherbale konungi. Nú settisk Jugurtha um kastalann ok sœkir at með alls kyns vígvælum er honum kom í hug ok vildi unnit fá kastalann áðr enn aptr kœmi sendimenn Adherbalis konungs þeir er hann hafði sent til Róms fyrir bardagann.

Enn er hǫfðingjar í Róm spurðu þessi tíðindi ór Numidia þá sendu þeir þrjá menn vestr í Africam ok segja orð hǫfðingja ór Roma at konungarnir skyldu sættask ok gera frið millum sín. Sendimenn komu til Jugurtha konungs ok sǫgðu honum orð hǫfðingja ór Roma svá sem þeim var boðit.

Enn hann sagði sér vera kærasta allra luta vináttu Rómverja "vita þeir ok hversu ek hefi reynzk hinum beztum mǫnnum í Róm — fyrst hinum ágæta Publio Scipioni. ok af þeim mínum frama tók Micipsa konungr at hefja mik til ríkis ok var hann þó eigi sonlauss áðr. Nú því meirr sem ek hefi hafisk af mínum framaverkum því verra þykki mér at þola vansœmd af Adherbale þar sem hann vill sitja um líf mitt enn svá sem ek varð varr við svik Adherbalis fór ek með her minn at móti honum. Hygg ek Rómverja eigi munu banna mér at hefna mín á óvinum mínum sem allar þjóðir gera. enn þegar þessi ófriðr liðr af skal ek senda menn til Rómaborgar þá er þeim kunni at segja ágirni Adharbalis."

Síðan fóru sendimenn heim. Enn Jugurtha tók nú af nýju at sœkja at kastalanum ok fær lítit at gert því at hann var harðla sterkr. hann lét gera sterka trékastala ok hafa til at sœkja at kastalanum með; svá lét hann ok grafa undir múrana ok létti aldri atsókn nætr ok daga. enn er Adherbal sá at kastalinn mundi unninn verða sendir hann menn með bréfum til Rómverja þeim er svá vátta.

Heyrit Rómverjar, samriddarar feðr míns. eigi af minni ágirnd þarf ek svá opt at krefja yðr liðs heldr skyldar mik nauðsyn þar til því at Jugurtha stríðir mér með svá miklum ofstopa at hann hefir hertekit mitt ríki enn byrgt mik inni í einum kastala svá nauðuliga at ek veit eigi hvárt oss meinar meirr sultr eða vápnaleysi ok litt hjálpa mér nú velgerningar Micipse konungs feðr míns eða Masinisse míns fǫðurfǫður ok þeirra þeónosta sú er þeir veittu yðr. enn ekki rita ek um illvirki Jugurthe. nú hjálpit mér fyrir yðvarn manndóm ok haldit yðra eiða við mína forfeðr ok réttit minn luta því at mér man yðr liðveizla skjótt verða of sein ef þér dvelit lengr.

Enn er bréfin váru upp lesin þá vildu sumir hǫfðingjar þegar senda her í Africam. enn vinir Jugurthe lǫttu mjǫk, því at svá gekk fémútan ríkt at eigi varð lǫgunum náð.

Enn þó litlu síðarr var sendr í Africam Marcus Skaurus er einn var ágætastr í Rómaborg. ok er hann kom í Africam sendir hann menn til Jugurtha at hann vill hitta hann. ok er Jugurtha vissi at svá ágætr hǫfðingi var kominn ok þat með at hann vildi hitta hann tekr nú þat ráð at hann sœkir at kastalanum með ǫllu afli ok fær ekki at unnit.

Kastalamenn spyrja ekki til sendimanna, þykkir þeim þá seinkask liðveizlan, sœkir þá fastr hungr at þeim ok vænta sér nú griða fyrir sakir Rómverja ef þeir gefask upp því at Jugurtha hafði þat opt boðit þeim. þeir telja þat jafnan fyrir Adherbali at hann skuli upp gefask ok skilja sér lífs grið ok lima ok skjóta ǫllu sínu máli á vald Rómverja. Enn þó at konungi væri allt annat kærra enn at trúa fagrmælum Jugurthe þá vissi hann þó at nú var undir kastalamǫnnum vǫrnin ok fyrir þeira bœn var þat af ráðit at þeir gáfusk upp ok gengu á vald Jugurthe. ok var þegar í þeim griðum Adherbal konungr drepinn ok allir hans menn, enn Rómverjar fengu grið.