Bókastaðir

Svá segir Sallustius í sinni frásǫgn. Ek mun þær orrostur rita er Rómverjar héldu í móti Jugurtha konungi af Numidia (þat er vestr í Africa ok kallask Serkland hit mikla). ek rita fyrir því þau tíðindi at þeira orrostur hafa verit snarpar ok miklar ok enn fyrir því at fyrst var móti farit tignarmǫnnum Rómverja sveitar af ofdrambi ríkismanna með ágirnd ríkisins ok ǫfund sín í millum (þeir lestir hafa verit bæði á himni ok á jǫrðu skaðsamligstir) ok fór þat framm með svá mikilli óvizku at orrostur innanlandsmanna aleyddu nær allt ríki Italielands. Enn fyrr en ek segi upphaf þessar frásagnar, mun ek rita þá luti er fyrr gerðusk, til þess at þá verði skilnari frásǫgnin.

Eptir þat er Rómverir hǫfðu sigrat Annibalem konung vestan af Carthagoborg ór Africa, hinn ágætasta... Publius Scipio hét sá jarl er þat gerði (hann var hinn yngri með því nafni: fǫðurfaðir hans hafði ok þat nafn: þeir váru ágætir menn, ok var Publius fyrri kosinn til tignar en hann hefði aldr til at rómverskum lǫgum) hann var kallaðr eptir þat Africanus...

Hér byrjask upp Rómverja sǫgur. Af Masinissa konungi. Masinissa hét konungr í Numidia. hann var mikill vin Publi; því tók hann mikinn metnað af Rómverjum, svá at þeir settu hann hǫfðingja ok konung yfir ǫll þau ríki er Publius Scipio hafði unnit ok svá þau ríki er Annibal hafði átt ok enn þess konungs er Syphax hét ok hann hafði átt í Africa. (meðr þessum Masinissa var þá staddr Publius Scipio er hann dreymdi draum þann sem síðarr er skrifaðr í Macrobio ok mikil speki var í.) enn vinfengi ok trúleik hafði hann alla æfi viðr þá.

Micipsa hét son Masinisse er konungdóm tók eptir hann. enn aðrir synir hans ǫnduðusk ungir: Mastanabal ok Gulussa. Micipsa konungr átti tvá sonu: Adherbalem ok Hiempsalem.

Son Mastanabalis hét Jugurtha. Hann var í upphafi bæði mikill ok sterkr at afli ok fríðr sýnum ok þó miklu sterkari í brjósti ok at viti ok skǫruligleik ǫllum. Enn meðr því at hann var frilluson þá vill Micipsa konungr ekki ríki gefa honum, enn fœddi hann upp svá sem sína sonu.

Sú var náttúra ok venja Jugurthe at hann spillti sér eigi í leti né eptirlæti líkamans, heldr gerði hann sem þar er siðvenja til — at ríða í skóga eða reyna skeið við jafnaldra sína, ok var hann æ fremstr í ǫllum hlutum, ok slíkir lutir drógu hann í mikinn kærleika. Fyrst vandisk hann at veiða leo æða ǫnnur stór dýr: var hann æ fremstr í ǫllum veiðiskap ok bar þó sjálfr minnst hól á.

Af þessum lutum varð Micipsa konungr glaðr ok ætlaði sínu ríki mikla hjálp ok stoð verða mundu at atgervi Jugurthe. Enn er kraptr Jugurthe óx af aldri ok íþróttum, tók konungi at þyngja af elli enn synir hans váru lítt framm komnir at aldri ok atgervi. Tók hann þá at óttask fyrir hǫnd sona sinna er þeir váru minni til vits ok mannanar enn Jugurtha. Enn fyrir þat hræddisk hann mest at þat er náttúra margra manna at girnask ríkit ef nǫkkurr þykkir kostr á vera ok ferr hugrinn þá mjǫk rasandi at fylla vilja sinn. Hann sá ok at Jugurtha mundi vera til færr ef hann vildi konungr gerask at hefjask upp til ríkis, enn þótti honum nœgja mega at vera meðalmaðr í ǫllum lutum. Enn hann fann at alþýðan unni honum: ok þó at hann léti drepa hann meðr nǫkkurum brǫgðum, þá var hann hræddr um at þar gerðisk ófriðr af ok sá at eigi mundi hlýða at hrinda til jarðar jafn-vinsælum manni af ǫllu fólki ok muni meira ráð at vísa honum í nǫkkurn mikinn háska.

Hér segir af Jugurtha. Á þessum tíma fóru Rómverjar í Spania með her sinn þar sem heitir Numancia. var Publius Scipio hǫfðingi fyrir her þeim.

Rómverjar senda nú orð Micipsa konungi at hann sendi þeim her, bæði riddara ok fótgǫngulið, ok svá gerði hann. hann setti Jugurtham hǫfðingja yfir her þann ok hugsaði með sér at hann mundi í þessum háska falla, svá frammgjarn sem hann var í ǫllum mannraunum, elligar mundi ofbeldit hnekkja hamingju hans ella mundi torvelt verða at fyrirkoma honum.

Enn þetta gerðisk aðra leið en hann hugði, því at þá er Jugurtha kom til Rómverja gerðisk hann snarpr áræðis ok góðr ǫrlausnar. skjótt gerði hann sér kunnigt skaplyndi Publi Scipionis ok svá hans mótstǫðumanna. brátt var hann svá kærr Publio at hann kallaði Jugurtham til alls starfs; enn hann var búinn til alls háska þess er hann vildi.

Jugurtha bar mikla áhyggju fyrir hvat hann mætti þat helz gera er Rómverjum væri mestr styrkr at ok þar til sparði hann hvárki vás né erfiði ok eigi lífsháska. svá kom hann sér í kærleika við hǫfðingja ok alla aðra Rómverja, en óvinir hans hræddusk hann allra mest. hann var hinn sterkasti til vápns ok hinn skjótasti til áræðis. enn af því vísaði Publius Jugurtha þar til sem mest þurfti at hann var raustastr ok hann fann at aldri ónýttusk ráð hans né ætlan. var hann af þessu mest elskaðr af honum ok ǫllum herinum. virðu ok svá allir at hann ynni honum mestan sigrinn. hann var ok hinn mildasti af fé ok hinn lítillátasti við alla menn.

Frá Rómverjum ok Jugurtha. Í þenna tíma váru í her Rómverja margir tignir menn ok ótignir þeir er meira virðu mútugjǫfina enn mannkosti ok váru slœgir ok ótryggir. þeir tǫldu jafnan fyrir Jugurtha ef Micipsa konungr andaðisk í Numidia at enginn væri jafn-val til fallinn at setjask í ríkit sem Jugurtha ok sǫgðu hann hafa alla luti til at vera yfirmaðr slíks ríkis "ok vit þat með sǫnnu at í Rómaborg eru allir lutir falir við fé."

Enn síðan er unnin var Numancia snerisk allr herrinn aptr til Rómaborgar. ok at skilnaði kallar Publius Scipio Jugurtham til sín á torgi ok gaf honum stórmannligar gjafir ok játaði honum sinni fylgd ok styrk ok lofaði hann mjǫk fyrir ǫllum Rómaborgarlýð þeim er þar var.

Síðan leiddi Publius hann á einmæli ok réð honum heil ráð ok mælti svá "elska þú vináttu Rómverja opinberliga enn gef þeim eigi stórar gjafir leyniliga ok vit þat fyrir víst at þat er eigi gott at kaupa at fám er margir eigu. en ef þú vill í góðum meðferðum haldask svá sem þú hefir oss sýnt þá er þér ríkit innan handar. enn ef þú rasar fyrir ráð framm ok reynisk óstaðfastr þá missir þú féit ok lífit."

Frá Micipsa konungi. Nú sendir Publius Jugurtham aptr til Micipsa konungs með bréfum þeim er svá segja "Jugurtha frændi yðvarr er svá vel reyndr í ǫllum orrostum ok ráðagerð at hann er þar fyrir kærr oss ok ǫllum Rómaborgar hǫfðingjum, því eigut þér honum val at fagna af sínum verðleikum. þakka ek yðr ok þetta meðr várri vináttu. hér hefir þú ok makligan mann þér ok líkan Masinisse feðr þínum."

Ok er konungr hafði þessi bréf yfir lesit, er hann sannfróðr orðinn af þeim tíðindum sem gǫrsk hǫfðu í herfǫrinni ok hófusk nú af nýju áhyggjur hans er svá mikil gipta ok frammgangr spurðisk Jugurthe. Hugsar hann nú at gera til hans sem bezt ok trygga hann svá, með sinni ástsemd, við sonu sína. Hann leiðir nú Jugurtham til arfs eptir sik með sonum sínum at þriðjungi.

Enn eptir fá vetr liðna tók Micipsa konungr sótt í elli sinni. Ok er sú sótt leið at honum þá kallar hann til sín sonu sína Adherbalem ok Hiempsalem ok Jugurtham frænda sinn ok marga aðra sína frændr ok vini ok segir svá "þú Jugurtha, minnzk þess nú er ek tók þik lítinn svein í mína hirð ok gæzlu, fǫðurlausan ok eignarlausan, ok áttir øngva tiltǫlu til arfs né ríkis at lǫgum várum, ok gerða ek þik jafn-kjæran sonum mínum, ok fyrir þá sǫk vænti ek þik mér ok þeim altraustan til alls þess er þú orkar; því at svá vel ok vegsamliga fórtu með her í Numancia at ek hygg mínu ríki mikinn styrk at þér munu vera, ok þú sýndir Rómverjum svá mikla fremd þína at í Hispania gerðir þú kunnig nǫfn vár ættmanna. Enn með því at mjǫk eru komnir endadagar lífs míns, fæ ek þér í hendr styrkt ríki ok minni ek þik á at þú sér stjórnsamr ok haldir vel vinfengi viðr þína landsmenn. Minnzk þú ok valgǫrninga minna hversu ek hefi þik hafit af lágum ok litlum til ríkis ok ver styrkr fyrir sonum mínum, frændum þínum, því at þú ert bæði fyrir þeim at afli ok viti ok aldri fær þú þér hollari vini enn þessa brœðr ef þú vill til þess stunda enn í hverri deilu berask þeim vǫld á hendr er fyrri rýfr réttindin. Enn þit brœðr, Adherbal ok Hiempsal, heyrit nú: tignit ok elskit vel þenna mann ok líkit eptir hans íþróttum ok ráðum at allr lýðr megi sjá at ek hefi kæra fóstrsyni upp fœðt."

Jugurtha svaraði val ǫllum hlutum þeim sem konungr talaði, þó at honum væri sumt ekki at skapi, því at hann vildi þá eigi styggja skaplyndi konungsins svá krankr sem hann var. Micipsa konungr andaðisk litlu síðarr.