Bókastaðir

Nú er at segja frá Guðmundi Arasyni: — at þá er hann hafði verit á Vǫllum nǫkkura vetr, ok Arnþrúðr húsfreyja var komin til Sǫkku í Svarfaðardal, ok synir hennar, Brandr ok Klængr, þá var þat eitt sumar á þingi, at Halldóra abbadís Eyjólfsdóttir ór Kirkjubœ bað Guðmund prest, at hann skyldi ráðask austr þangat til forvistu með henni. Ok játti hann því, ok skyldi hon senda menn í móti honum um sumarit.

En eptir Óláfs-messu kom skip út at Gásum, ok var þar á Páll biskup. Þá reið Brandr biskup á Grund; ok fundusk þeir Páll biskup þar. Þar kom ok Guðmundr prestr; ok tók þá leyfi af þeim báðum biskupunum at ráðask í Kirkjubœ.

En er sveitar-menn urðu þessa varir, þá fara þeir til fundar við Brand biskup, ok biðja, at hann banni Guðmundi presti í brott at ráðask. Ok hann gerði svá. Ok er sveitar-menn fundu Guðmund, ok segja honum orð biskups, þá hittir hann biskup þegar, ok segir biskup at hann bannaði honum í brott at fara. Reið Guðmundr þá á Vǫllu, ok var þar um vetrinn. Þenna atburð virði Brandr biskup svá mikils, at honum þótti þat fara líkt ok um Gregorium páfa.

Um vetrinn eptir gerisk þverúð mikil milli Guðmundar prests ok Þorsteins Þraslaugarsonar er bjó á Vǫllum, þvíat sveitar-menn báru fé þeirra í hendr Guðmundi, er þeir hétu á helga menn. En þat fé kallaði Þorsteinn at hann tœki. Þat var vanði Guðmundar prests, at opt um hátíðir láta menn kyssa á helga dóma; en Þorsteinn kvazk eigi vita, hvárt þat vóru heilagra manna bein eða hrossa-bein. Nú gerðisk af þessu óþykt mikil með þeim, svá at Þorsteinn sótti at því Brand biskup, at hann skyldi koma Guðmundi presti á brott þaðan.

Um várit eptir ferr Brandr biskup norðr á Vǫllu; ok kannaðisk þat af alþýðu manna norðr þar, at þeir vildu Guðmund prest fyrir øngan mun í brott. Þá býðr biskup honum staðinn á Vǫllum til varðveizlu; en hann vildi þat eigi. Þá réð biskup annan prest þangat.

Þá stefnir Guðmundr prestr Þorsteini tveim stefnum um várit; annarri, er hann kendi honum stulð um heit-fé manna; en annarri um guðlastan, er hann kallaði bein helgra manna hrossa-bein. Ok reið í brott at Fardǫgum ok til Upsa.

Ok um sumarit ríðr Guðmundr til þings; ok var um mál hans selt honum sjálfdœmi. Af þingi býðr honum heim Sigurðr Ormsson til Svína-fells; ok ferr hann af þingi suðr í Haukadal, ok svá austr yfir til Svína-fells. Þaðan austr í Fjǫrðu. Svá í Fljótsdals-hérað ok til Vápnafjarðar, ok til Øxarfjarðar, ok svá norðan til Eyjafjarðar; ok komr heim til Upsa nær vetr-náttum. En á farlengð hans þessi urðu fleiri hlutir merkilegir, en ek kunna telja, af yfirsǫngum hans ok vatns-vígslum.

It næsta vár áðr er þeir vóru vegnir um haustit í Laufási Þórðar-synir ok Arnþrúðar-synir, fór Guðmundr prestr Arason til vistar til Staðar í Skagafjǫrð, þvíat Kolbeinn Arnórsson bauð honum þangat. Ok eptir þing sendi Páll biskup menn sunnan eptir Brandi biskupi ok Guðmundi presti Arasyni, at þeir skyldi koma suðr í Skálaholt þegar eptir þingit. En þat hafði ráðit verit á þinginu, at taka upp helgan dóm Þorláks biskups ór jǫrðu. Ok fara þeir eptir þingit, ok koma í Skálaholt Margrétar-messu. En í þjónostu þeirri, er þar var gǫr Guði til dýrðar ok inum sæla Þorláki biskupi, þá setti Páll biskup Guðmund prest Arason næsta þeim biskupum í allri þeirri þjónostu; ok létu hann þerra kistunni með sér, er hon var í kirkju borin; ok hann réð mjǫk fyrir hvat sungit var er heilagr dómrinn var upp tekinn.

Eptir þetta fór Guðmundr heim; ok var at Stað með Kolbeini þau misseri. En um várit eptir rézk hann á Víðimýri til Kolbeins Tumasonar.

Þat sumar fór Guðmundr prestr til þings; en af þingi ferr hann vestr til Borgarfjarðar; ok bjóða honum þá heim margir menn um allt hérað. Þaðan fór hann vestr í Hvamm; ok var þar at brullaupi Snorra Sturlusonar. Þaðan fór hann í Fagradal, ok þaðan til Hóla; ok vígði þar brunn þann er þeir migu í síðan, ok gerðu þat til háðs við hann; ok batnaði þá eigi síðr en áðr við þat vatn. Þaðan fór hann til Steingrímsfjarðar, ok svá til Miðfjarðar; ok svá heim um haustit á Víðimýri; ok var þar um vetrinn í góðu yfirlæti.

Ok lagði Kolbeinn svá mikla virðing á hann ok ástúð, at hann kallaði hann sann-helgan mann; ok sagði sjálfan sik margar raunir á því hafa. Um sumarit áðr var Þorláks-messa í lǫg leidd.

Þann vetr er biskup var á Víðimýri, var vetr mikill, ok horfði mǫrgum mǫnnum þunglega. Þá berr í drauma um helgi Jóns biskups; at hann vitraði þat, at veðrátta mundi batna, ef heilagr dómr hans mundi upp tekinn. Þá var þat ráðit af Brandi biskupi, ok sendi hann orð Guðmundi presti, at hann skyldi til koma, ok vera forráðs-maðr fyrir þeirri þjónostu; þvíat biskup lá í rekkju sjálfr. Stefnir biskup at sér mǫnnum; ok vóru svá hǫrð veðr, at Guðmundr prestr kom nótt síðarr en ákveðit var; ok var hans þó beðit. En er hann kom, þá var upp tekinn helgr dómr Jóns biskups með stór-jarteignir, sjau nóttum eptir Mathias-messu.

Um várit fór Guðmundr prestr norðr í Eyjafjǫrð. En meðan hann var heiman, andaðizk Úlfeiðr, móðir hans; ok var líki hennar fylgt til Hóla; ok tók biskup við líki hennar með ástúð. Nú kemr Guðmundr heim, ok... enn heiman.

Hann ferr til þings um sumarit. Þá var leidd í lǫg Jóns messa biskups af bœn Brands biskups, ok af tǫlu Guðmundar prests er hann talaði í Lǫgréttu. Af þingi buðu honum heim Vestfirðingar; ok fór hann fyrst til Borgarfjarðar, ok þaðan til Breiðafjarðar. Af Reykjanesi var hann fluttr til Flateyjar, ok gistu á leiðinni.

Þorgils Gunnsteinsson lét sonu sína fylgja Guðmundi presti ok einn húskarl. Hann bað Guðmund prest at gefa sveinunum byr er þeir fœri aptr; "þvíat þeir eru ókrǫptulegir," segir hann.

"Biðja skal ek Guð," sagði prestr, "at hann gefi þeim byr."

Þá var logn er þeir kómu í Flatey. Nú búask synir Þorgils þegar í brott; ok gengu til skips, ok búa til segl-reiða sinn, ok báðu prest efna við sik um byrinn. En hann gékk til kirkju. En er þeir vóru búnir draga þeir upp segl, ok kastar þegar vindi eptir þeim; ok leggja eigi fyrr segl en heima. Ok hǫfðu því betra byr er þeir hǫfðu lengra siglt.

Nú ferr Guðmundr prestr vestr í Fjǫrðu. Ok er hann var í Sauðlaus-dal, þá vígði hann vatn [er] kona [bar] heim í húfu sinni. Þaðan fór hann norðr í Fjǫrðu, þar til er hann kemr í Keldudal til Þórðar Arasonar; hann hafði hǫnd visnaða, ok lá verkr í svá at hann mátti eigi skera mat fyrir sik. En um nóttina, er hann þóttisk eigi mega liggja, gékk hann út. En er hann kom inn, sá hann á rekkju Guðmundar prests ljós mikit, sem skini ofan geisli. Hann rétti hǫndina þá ina van-megnu í ljósit, ok var þá ljósit jafn-bjart á hǫndinni sem áðr. En eptir þat var hon orðin heil ok verklaus; ok líðr þá af ljósit.

Þaðan fór hann í Haukadal til Árna rauðskeggs. Ok um kveldit, er hann var kominn í hvílu, var fengin til kona at klá honum fót sinn. Hon var handhǫlt, svá at fjórir fingr lágu í lófa. En er honum þótti klegit of kyrrt þá spyrnir hann við fœtinum ok mjǫk hart, ok kemr hællinn í bug fingranna þeirra er kreptir vóru; ok spyrnir hann þar í, svá at henni verðr sárt við nǫkkut. En fám nóttum síðarr kom hon á fund hans, ok sýndi hon hǫnd sína heila. Ok þǫkkuðu allir Guði þeir er sá. Þá fór hann til Ísafjarðar; ok kemr at Matheus-messu í Súðavík, ok gefr hann þrjá tigi hundraða vǫru Bárði frænda sínum til kvánarmundar, ok var honum fest dóttir Steinþórs prests Bjarnarsonar.

Ok kemr kona sú hlaupandi er Þóríðr hét, er fylgt hafði Árna rauðskegg áðr í banni Páls biskups; ok fékk hann eigi skilit þau. En er hon heyrði sagðar kenningar Guðmundar prests, þá gerðizk hon einskis jafn-fús sem at finna hann; ok verðr at leynask í brott frá Árna, þvíat hann unni henni mikit. Áttu þau ok barn saman. Hon var fríð sýnum. Hon komsk nú á fund Guðmundar prests Matheus-messu, ok bað hann með iðranar-gráti sér miskunnar ok viðtǫku, at hon mætti skiljask við vandræði sín. Ok hlaut hon svá mikit gott af fundi hans, at hon vitjaði aldri aptr til ins sama vandræðis; ok fylgði honum jafnan síðan, þá er þau skildi eigi ófriðr manna.

Þaðan fór hann til Vatnsfjarðar, ok svá til Steingrímsfjarðar til Jóns Brandssonar; ok var þar lið mikit í fǫr með honum; ok var mælt, at sendir mundu menn fyrir at segja, at þeir kœmi eigi á óvart. En hann kveðr eigi þurfa mundu, "Ok mun guð gefa fyrir oss, ok senda þeim hval, áðr vér farim á brott." En þessi orð hans fylldusk svá, at þenna sama dag kom reyðr á reka Jóns, þar er hann einn átti, ok var sǫgð hval-kváman um myrgininn eptir. Jón gaf Guðmundi presti bók þá, er gersemi var í, ok Páll biskup hafði gefit Jóni. Þaðan ferr hann á Broddanes, ok svá norðr um Flóa til Miðfjarðar, ok svá til Vatnsdals.

Ok er hann var at Hofi þetta haust, bar svá til, at hann sǫng yfir sjúkum karar-manni, ok bar yfir hann helga dóma sína. Hann lá í bekk hjá inum sjúka manni, ok sofnaði hann á bœninni; at því er þeim þótti er við vóru. Djákn hans lá í bekk hjá honum, ok hné Guðmundr prestr á hann ofan, djákninn, er hann sofnaði. En er hann hafði skamma stund legit, þá kenndi djákninn eigi, at hann legi á honum; en hann sá, ok svá aðrir, at hann lá þar. Þat var mjǫk langa stund. En er hann vaknaði, spurði djákninn, hví hann kenndi hans eigi, er hann lá á brjóst honum. En hann vildi eigi frá segja.

Þá kemr sú saga vestan ór Fjǫrðum um vetrinn, at maðr sá er Snorri hét, austr í Skálavík, hann var leikinn af flagði einu; ok sótti hann trollkona mjǫk, svá at hann hugðisk eigi mundu undan komask. En þessa nótt ina sǫmu, er fyrr var frá sagt, — þat var Laugar-nótt, — þá fór hann Snorri einn saman til tíða, ok var mjǫk langt at fara. Þá kemr at honum trollkonan, ok sækir hann, ok bægir honum til fjalls. Þá biðr hann, at Guðmundr prestr skyldi duga honum, ef hann væri svá mikils ráðandi við Guð, sem hann hygði, ok leysa hann af flagði þessu. En í því sýndisk honum sem ljós kœmi yfir hann; en ljósinu fylgði maðr í kór-kápu, ok hafði vatns-stǫkkul í hendi, ok støkði á hana. En þá hvarf [hon] trollkonan sem hon sykki niðr. En honum fylgði ljósit heim til bœjar, ok þóttisk hann gǫrla kenna at ljósinu fylgði Guðmundr prestr Arason. Nú bar þat saman, at á einni stundu vitraðisk hann Snorra, ok djákninn kenndi eigi þunga af honum.

Sá inn sami djákn hafði sull í hǫfði sér. Ok eitt sinn er hann stóð undir [hǫndum] Guðmundi presti í messu, ok lá ǫlnbogi hans á sullinum, ok varð honum sárt við mjǫk. En er lokit var messunni kenndi hann hvergi sullsins.

Síðan fóru þeir til Þingeyra, ok kom þangat fyrir Allra-heilagra-messu. Þar var fyrir Karl ábóti ok Gunnlaugr munkr. Þeir gerðu processio í mót honum um daginn; ok var hann þá prestr, ok sungu þeir í mót honum R [esponsorium], Vir iste in populo suo mitissimus apparuit sanctitate et gratiâ plenus. Nú bar þetta [allt] saman mikit vitni um, hvílíks menn virðu hans ráð, áðr þeir urðu af metnaði blindir. Þá predicaði hann lengi Allra-heilagra-messu.

Þaðan ferr hann út á Blǫndu-bakka; ok er hann þar mjǫk lengi. Þá var hann ekinn þaðan upp eptir Langadal; ok vóru menn sendir eptir hesti þeim er styrkvastr var í dalnum ok feitastr; ok var eigi léð. En um nóttina gengr hestrinn í heima-brunn, ok dó þar.

Nú ferr Guðmundr prestr þar til er hann kemr heim á Víðimýri [at] Nicholausmessu; ok varð Kolbeinn honum alls-hugar-feginn. Ok er hann heima um vetrinn í góðu yfirlæti; en fór um várit norðr at heimboðum um hérað, um Eyjafjǫrð ok í Flatey; ok norðan at Alþingi; ok reið til þings. Af þingi buðu honum margir menn heim, Sunnlendingar ok Austfirðingar. Sem enn mun síðarr sagt verða.

Þetta sumar fór Guðmundr prestr inn góði til þings. En af þingi buðu honum heim Sunnlendingar ok Austfirðingar, ok fór hann af þinginu suðr í Skálaholt. Þá nótt er hann var þar, andaðisk Ketilbjǫrg nunna, ok lét Páll biskup Guðmund prest syngja yfir líki hennar; en biskup stóð yfir, ok Gizurr Hallsson; ok var sú þjónosta svá merkileg, at Gizurr váttaði þat í tǫlu sinni yfir greptrinum, at þeir þóttusk eigi slíkan líksǫng heyrt hafa; ok virði henni til heilagleiks, er henni [skyldi] slíks líksǫngs auðit verða.

Þaðan ferr hann austr yfir ár. Þá býðr honum heim Árni prestr á Skúmsstǫðum. Þar var fall mikit, svá at sjau menn vóru fallnir, ok bæði naut ok hross. Hann gistir þar, ok vígir vatn, ok støkkvir sjálfr vatninu um akra hans ok tún, ok víða um engjar. Ok tók af síðan fall allt.

Þaðan fór hann austr undir Eyjafjǫll, ok svá austr á Síðu, ok í Ver austr. Ok þá komr hann á þann bœ er á Lómagnúpi heitir. Þar var þá hlaup í ánni Lómagnúps-á, svá mikit, at Árni bóndi komsk við íllan leik af; ok drukknaði maðr fyrir honum af hlaupi árinnar; ok braut hon land víða.

Menn sátu við ána fyrir austan, ok máttu eigi yfir komask, þvíat áin var berlega ófær. En er Guðmundr prestr kom til árinnar, þá stíga þeir af baki. Þá sjá þeir, at áin fellr fram. En er þeir hǫfðu langa stund setit við ána, ok treystusk eigi á at ríða, þá sá þeir er fyrir austan sátu, at áin féll fram; ok ráða til at ríða. Þá riðu þeir Guðmundr prestr ok sveit hans á ána; ok hittask á ánni nær miðri ok þeir er austan kómu at, ok fórsk hvárum-tveggjum vel. En er hvárir-tveggju kómu yfir ána, þá vex hon þegar, ok var ófær nokkora daga eptir.