Bókastaðir

Guðmundr prestr gerðisk þá svá mikill trúmaðr í tíða-haldi ok bœna-gerð, ǫrlæti ok harðlífi, at sumum mǫnnum þótti halda við vanstilli; ok ætluðu, at hann myndi eigi bera mega allt-saman, harðlífi sitt, ok óynði af andláti Þorgeirs. Hann tók heim til kenslu prestlinga; ok var þat athǫfn hans hversdaglega tíða í millum, at kenna ok at rita. Hann var ok at kirkju mikinn hlut nátta, bæði ǫndverðar nætr ok ofanverðar; en gékk til skripta jafnan er hann náði kennimǫnnum. Hann skoðaði ok rannsakaði bœkr manna, þar sem hann kom; ok hendi af hvers bókum þat er hann hafði eigi áðr. Ǫllum mǫnnum þótti mikils vert um trú hans, ok þeim ǫllum mest er vitrastir vóru. Marga hluti tók hann þá upp til trúar sér, at engi maðr vissi áðr, at né einn maðr hefði nennt áðr hér á landi.

En í annat sinn þóttusk menn hafa mestan mun á fundit, at skap hans hefði skipask vetr þann er hann lá eptir skipbrotit á Strǫndum; þvíat þá unði hann sér hvergi nótt né dag, þar til er hann hitti fóstra sinn; ok kom þaðan frá við nǫkkut á hverjum misserum til siðbótar honum; ok þar kom, at nær þótti hann vera allr annarr maðr í atferð sinni, en fyrst þótti til horfask er hann var ungr.

Þat fylgði ok þessu, at mǫrg merki urðu at vatns-vígslum hans ok yfirsǫngum, svá at mǫnnum þótti þá þegar mikils um vert; ok þat mátti at finnask, at Guði líkaði atferð hans. En alþýðu manna sýndisk þat í því, hvers efni í þótti vera um athǫfn hans, at honum var þat gefit kenningar-nafn, at hann var kallaðr Guðmundr inn Góði.

En þat varð, sem jafnan er vant, at eigi lagði jafnt í þǫkk við alla, þótt góðu væri til varit. Sumir þǫkkuðu [Guði] þeir er þurfendr vóru, ok bæði hǫfðu gagn af honum andlegt ok líkamlegt; en sumir ǫfunduðu þat er þeir vóru minni nytja-menn af meirum efnum en hann var. Ok þat fór fram hvert ár, at eytt var kaupi því ǫllu er hann tók á vetrinn; ok gaf hann þat til matar ok klæða fátækum mǫnnum ok frændum sínum; ok vóru þat sjau ómagar er hann fæddi með þessu.

Nú var bæði þess leitat, at honum væri þat óhœgt, ok mætti hann minna at hafask til þurftar ǫðrum, af þeim er hann ǫfunduðu, at skipt var þingum við hann, ok skyldi hann þau hafa er fé-minni væri. Ok þá kallaði Brandr biskup til bóka ok messa-fata í hendr honum, ok kallaði staðinn eiga at Hólum arf eptir Ingimund prest. En þeir fenga hvárigu hnekkt, ǫrlætum hans né meinlætum; þvíat nǫkkut bar til þess jafnan, af tilstuðningi góðra manna, at hann fékk því haldit er hann hafði upp tekit.

Þessi misseri varð mart tíðenda: Þá var Jórsala-borg unnin af Serkjum; svá at allir Kristnir menn sem þar vóru áðr, þá var annat-tveggja, er þeir urðu at flýja, ella vóru drepnir; ok allr Kristinn dómr niðr brotinn. Þá dró myrkr fyrir sól um miðdegi, svá at margir vitrir menn ætluðu at verða mundu heims-slit. Þá var kallaðr Felli-vetr. Kom grasleysa mikil ok óáran um várit, ok kom ekki skip til Íslands af Noregi. Þá hafði Guðmundr sex ok tuttugu vetr.

Um várit eptir fór Guðmundr á Miklabœ at vista-fari til Bjarnar, er Auð-Bjǫrn var kallaðr; ok var þar tvá vetr. Ok in fyrri misseri er hann var þar, andaðisk Eysteinn erkibiskup; þá hafði hann áðr vígðan Jón til biskups Sverris-fóstra til Grœnlands. Þá hafði Guðmundr sjau ok tuttugu vetr. En in síðari andaðisk Heinrekr konungr á Englandi. Þann vetr var Jón Grœnlendinga-biskup á Íslandi í Austfjǫrðum. Þá druknaði Ǫgmundr ábóti um várit. Ok þá andaðisk Kári ábóti.

Þessi misseri var Ingimundr prestr í Bjǫrgyn; ok reyndisk inum vitrustum mǫnnum ok gǫfgum þess merkilegri hans atferð er hann varð kunnari; ok fékk hann þar virðing mikla af Jóni kuflungi ok hans mǫnnum. Þat bar ok svá til, at þar var þá fyrir Ǫgmundr Þorvarðsson, ok hafði þar virðing mikla; ok tekr hann báðum hǫndum við Ingimundi fǫður-bróður sínum; ok bauð honum allt sitt fullting þat er hann mætti til leggja.

En um várit áðr, þá hafði Ingimundr prestr farit vestr til Englands kaupferð, ok kom vestan um haustit til Bjǫrgynjar. En er þeir koma með mikil gœði af Englandi, víns ok hunangs, hveitis ok klæða, ok margs annars, þá vilja menn Jóns kuflungs taka upp fyrir þeim ok ræna þá.

Þá gengr Ǫgmundr fyrir Jón kuflung ok mælti svá: "Þat mundi satt vera, ef Ingi konungr væri á lífi, þá mundi hann eigi ræna láta bróður Þorvarðs Þorgeirssonar, ef hann kœmi á vald þeirra, ok svá Magnús konungr fyrir sakir Ara. Nú vænti ek þess af yðr, at þér munit gera fyrir þeirra sakir ok mínar bœnir, at láta fé hans frið hafa."

Jón svarar: "Vel segir þú; ok skal þat satt vera, at hverr penningr skal sá frið hafa sem hann á; ok gakk til sjálfr með frænda þínum; ok skal hann Guði vel kominn ok oss."

Nú gengr Ǫgmundr til skips, ok segir ummæli Jóns. Þá gengu menn Jóns at sex vín-tunnum stórum, er kaupmenn áttu, ok spurðu hverr ætti tunnurnar. En Ingimundr prestr kenndi sér fimm eða fjórar, ok svá annat mart er þeir spurðu eptir; þar til er þá grunaði, at hann mundi eigi svá auðigr maðr vera sem hann sagði; ok mæltu við hann: "Nú sjám vér, prestr, at þú munt kenna þér þat er aðrir eigu; ok nennum vér eigi at missa alls." Ok taka þeir síðan tunnu eina; ok hlauzk svá til, at þá átti Ingimundr prestr. Ok enn tóku þeir sextán álnar klæðis rauð-brúnat er hann átti; þat var allgótt klæði. En þat vildi hann eigi segja; ok vildi heldr missa en þá skilði á.

Eptir þetta leitar Ingimundr prestr sér herbergis; ok er þar um vetrinn. En er á leið, þá berr þat við, at hann kennir klæði þat í kyrtlum sumra hirð-manna er hann hafði rænt [r verit] um haustit. Honum verðr rætt um fyrir Ǫgmundi, at hann kennir klæðit; ok bað hann þó láta vera kyrrt; ok kvazk eigi vilja at nǫkkut hark gerðizk af því; ok kvað at sik mundi eigi fé skorta. Bjǫrn bríkar-nef gestahǫfðingi hafði ráðit fyrir ráni við Ingimund prest, þá er hirðmenn vildu upp gefa.

Þat bar til einn dag, at Ǫgmundi berr fyrir augu menn þá er gengu í kyrtlum þeim er gǫrvir vóru af klæði Ingimundar; ok sagði hann frá vinum sínum, Bárði sálu ok Pétri glufsu ok Eindriða, ok mælti við þá: "Eigi eru nú góð efni í; mér bar þat fyrir augu, at Bjǫrn bríkar-nef ok sveitungar hans gengu í klæðum þeim er ræntr var Ingimundr frændi minn á hausti."

Eindriði svarar: "Hví léztú þat kyrrt vera, ok kallaðir eigi til?"

Ǫgmundr svarar: "Eigi vill hann sjálfr heimta láta; ok vill hann at ekki illt gerisk af."

Eindriði sagði: "Þat skal aldri verða, at svá vándir menn gangi yfir oss, ok geri vinum várum slíkar skapraunir; ok skulum vér víst til leita, þótt hann vili eigi þat, frændi þinn."

Spretta upp þegar, ok taka øxar í hǫnd sér, þeir Austmenninir; ganga til drykkju-stofu, ok Ǫgmundr með þeim, þar er Bjǫrn bríkar-nef drakk inni, ok gesta-sveit með honum, nær fjórir tigir manna. Ok vildi Eindriði ganga inn þegar at þeim; en Bárðr kvað þat eigi hæfa, þar sem fyrir vóru fjórir tigir manna, en þeir fjórir einir, ok bað þá bíða þess er þeir gengu út. Ok hefir þat svá til hœfis, at þeir ganga út fjórir, sem þeir væri valðir til, sem klæðin hǫfðu þessi. Ok høggr Eindriði Bjǫrn þegar bana-hǫgg, en þeir Bárðr ok Ǫgmundr vógu þá þrjá, svá at eigi varð viðr-nám. Þá kvað við gesta-lúðr, ok samnask saman nærri fjǫgur hundruð.

Þá koma þessi tíðendi fyrir Jón kuflung; ok kvað þá við hirðmanna-lúðr; ok sǫgðu hvárir-tveggju Jóni kuflungi sǫgu sína. En þeir Bárðr ok Pétr vóru ná-frændr erkibiskups. Ok virði Jón þá [svá] mikils í þessu máli, at hann gerir í brott sveit þá alla frá fylgð við sik. En þeir Ǫgmundr tóku klæði til sín. Ok er kyrt um mál þetta héðan í frá.

Um várit eptir rézk Ingimundr prestr til skips þess, er kallat var Stangar-foli, ok bjósk til Íslands. Þar var á skipi Bergþórr, son Þórðar Einarssonar, ok mart Íslenzkra manna ok Norœnna, góðra drengja. Skip þetta kemr í óbygðir á Grœnlandi. Ok lýkr því máli svá, at þar týnask menn allir. En þat verðr svá víst, at fjórtán árum síðarr fansk skip þeirra, ok þá fundusk menn sjau í hellis-skúta einum. Þar var Ingimundr prestr. Hann var heill ok ófúinn, ok svá klæði hans; en sex manna bein vóru þar hjá honum. Vax var ok hjá þeim ok rúnar þær er sǫgðu atburð um líflát þeirra. En þetta þótti mǫnnum mikil merki, hve Guði hafði líkat atferð Ingimundar prests, er hann skyldi svá lengi legit hafa úti með heilum líkama ok óskǫddum.

Þat sumar er týndisk Stangar-foli kom af Grœnlandi Ásmundr kastan-razi. Nú hefir Guðmundr átta ok tuttugu vetr.

Þá er Guðmundr prestr var á Miklabœ þá átti hann brott-sǫng á þann bœ er á Marbœli heitir. Þangat sǫng hann einn hátíðar-dag. Þar var á vist góð kona ok skynsǫm er Hallfríðr hét, ok var Ófeigsdóttir. Hon var stǫdd hjá messu Guðmundar prests, ok hugði at sér vel um messuna, sem jafnan var hon vǫn; ok horfði hon jafnan á hann um messuna. En er lesit var Guðspjall, ok hann snerisk útarr ok sagði: Dominus vobiscum, þá sá hon eld fram ór munni hans fara í lopt upp bjartara miklu en hon hafði fyrir slíkan séð.

Eptir þetta ferr hann af Miklabœ ok í Viðvík; ok er hann þar um vetrinn með Mávi Finns-syni. Þat var eitt sinn, þá er Guðmundr prestr var í kirkju úti at bœn sinni, þá kemr Már bóndi í kirkju. En er hann kemr í kirkju-dyrr, þá sá hann, at fugl lítill fló upp af øxlum Guðmundar í loptit, ok hverfr þar.

Þau misseri týndisk skip Ásmundar kastan-raza, ok fórusk þar margir Íslendzkir menn, þeir er mikill var skaði at. Þá andaðisk Hallr ábóti ok Eirekr jarl. Ok þá var bardagi í Vík austr. Nú er Guðmundr vetri miðr en þrítøgr.

Þá er Guðmundr prestr inn góði Arason var á Miklabœ, ok var vetri miðr en þrítøgr at aldri, þá rézk hann á Vǫllu í Svarfaðar-dal, þvíat þess beiddisk Arnþrúðr Fornadóttir er þar bjó, frænd-kona hans; hon var ekkja; bóndi hennar hét Eyjúlfr, sá er hon átti síðarr, ok áttu þau sonu tvá, Brand ok Klæng. Sá hét Snorri er hana átti fyrr. Þau áttu ok tvá sonu, Þorstein ok Snorra. En Austmaðr vá Snorra bóanda hennar, er hann vildi eigi lúka skuld fyrir húskarl sinn; en húskarl hafði ekki til. Þá tók við Aust-manninum Ǫnundr Þorkelsson, ok kom honum útan. Ok var þetta upphaf saka þeirra er Arnþrúðarsynir vóru at brennu Ǫnundar.

Ok ǫnnur misseri er Guðmundr prestr var á Vǫllum, um haustit, var veginn at tjǫldum Sumarliði Ǫnundarsson; en vǫld vígs þess vóru kennd Snorra Grímssyni, brœðrungi Guðmundar prests Arasonar. En til liðveizlu um eptir-málit gerisk Brandr biskup, ok vildi láta bera kviðu á Snorra á Alþingi um fjǫrráð ok vetvangs-bjǫrg við Brand er vá vígit. En af orðum Guðmundar Arasonar ok margra annarra merkra manna, þeirra er Snorra veittu lið, þá lét Þorlákr biskup bera kvið af Snorra um fjǫrráð.

Nú hefir Guðmundr vetr um þrjá tigi. Ok þá er Guðmundr hafði tvá vetr um þrjá tigi, annan vetrinn tveim nóttum fyrir Jól, andaðisk Þorlákr biskup inn Heilagi í Skálaholti. Hafði hann nǫkkuru áðr boðit þangat til vistar Gizuri Hallssyni, þá er honum tók ráða-hagr sinn at þyngjask. Ok var Gizurr þar meðan hann lifði.

Þrjá menn virði Þorlákr biskup mest, ok hafa þeir trautt orðit all-líkir ǫðrum mǫnnum vel-flestum: Einn var Páll systur-son hans, er síðan var inn næsti biskup eptir hann í Skálaholti. Annarr var Þorvaldr Gizurarson, er síðan var inn mesti hǫfðingi; ok vóru honum flestir hlutir betr gefnir en þeim ǫðrum er honum vóru samtíða. Enn þriði var Guðmundr gríss, er fleira veitti fyrir Guðs sakir en flestir menn aðrir; en gerði síðan eptir Guðspjalla boðorðum, skilðisk við á einum degi allt fé sitt ok ástmenn, ok gékk þá í munklífi. Alla virði Þorlákr biskup mikils sonu Gizurar; hann veitti ástsamlegt fóstr Magnúsi meðan hann vildi þar verit hafa. Hafði inn sæli Þorlákr biskup mjǫk tírar-hendi á honum tekit; af þvíat hann var bæði forvitri ok vel lærðr ok inn mál-snjallasti. Þorlákr biskup vígði þá til presta, Þorvald ok Magnús. Þorlákr biskup réð ok staðfestu undir Orm, systur-son sinn, Jónsson, [á] Breiða-bólstað í Fljóts-hlíð, þá staðfestu er honum þótti bezt þeirra er hann ætti forráð. Þat sumar eptir er Þorlákr biskup andaðisk um vetrinn áðr, andaðisk Snorri Þórðarson Vatnsfirðingr Remigius-messu.