Bókastaðir

An Old Norse Library
Chapter 1
Frétt hefir ǫld *ávo,þá er endr um gørðo
seggir samkundo;sú var nýtt fæstom:
œxto einmæli,yggt var þeim síðan,
ok it sama sonom Giúka,er vóro sannráðnir!
Skǫp œxto skiǫldunga— skyldoat feigir! —
illa réz Atli— átti hann þó hyggio! —:
feldi stoð stóra,stríddi sér harðla:
af bragði boð sendi,at kvœmi brátt mágar.
Horsk var húsfreyia,hugði at manviti,
lag heyrði hon orða,hvat þeir á laun mælto;
þá var vant vitri:vildi hon þeim hiálpa,
skyldo um sæ sigla,en siálf ne komskat!
Rúnar nam at rísta;rengði þær Vingi
— fárs var hann flýtandi —,áðr hann fram seldi.
Fóro þá síðansendimenn Atla
um fiǫrð Lima,þar er frœknir bioggo.
Ǫlværir urðook elda kyndo;
hugðo vætr véla,er þeir vóro komnir;
tóko þeir fórnir,er þeim fríðr sendi,
hengðo á súlo;hugðot þat varða.
Kom þá Kostbera— kvæn var hon Hǫgna —,
kona kapps gálig,ok kvaddi þá báða;
glǫð var ok Glaumvǫr,er Gunnarr átti,
fellzkat saðr sviðri,sýsti um þǫrf gesta.
Buðo þeir heim Hǫgna,ef hann þá heldr fœri;
sýn var svipvísi,ef þeir sín gæði!
hét þá Gunnarr,ef Hǫgni vildi,
Hǫgni því níttit,er hinn um réði.
Báro miǫð mærar,margs var allz beini,
fór þar fiǫlð horna,unz þótti fulldrukkit;
hiú gørðo hvílo,sem þeim hœgst þótti.
Kend var Kostbera,kunni hon skil rúna,
inti orðstafiat eldi liósom:
gæta varð hon tungoí góma báða:
vóro svá viltar,at var vant at ráða.
Sæing fóro síðansína þau Hǫgni;
dreymði dróttláta,dulði þess vætki,
sagði horsk hilmi,þegars hón réð vakna:
‘Heiman gøriz þú, Hǫgni:hyggðu at ráðom!
fár er fullrýninn:far þú í sinn annat!
Réð ek þær rúnar,er reist þín systir:
biǫrt hefir þér eigiboðit í sinn þetta!
Eitt ek mest undromk,mákat ek enn hyggia,
hvat þá varð vitri,er skyldi vilt rísta;
þvíat svá var ávísat,sem undir væri
bani ykkarr beggia,ef it brálla kvœmið;
vant er stafs vífi,eða valda aðrir!’
‘Allar ro illúðgar, (kvað Hǫgni)áka ek þess kynni,
vilka ek þess leita,nema launa eigim!
Okkr mun gramr gullireifa glóðrauðo;
óomk ek aldregi,þótt vér ógn fregnim!’
‘Stopalt munoð ganga,ef it stundið þangat!
ykkr mun ástkynnieigi í sinn þetta!
Dreymði mik, Hǫgni— dyliomk þat eigi,
ganga mun ykkr andœris,eða ella hræðomk! —:
Blæio hugða ek þínabrenna í eldi,
hryti hár logihús mín í gǫgnom!’
‘Liggia hér línklæði,þau er lítt rœkið:
þau muno brátt brenna,þar er þú blæio sátt.’
‘Biǫrn hugða ek hér inn kominn,bryti upp stokka,
hristi svá hramma,at vér hrædd yrðim,
munni oss mǫrg hefði,svá at vér mættim ekki;
þar var ok þrǫmmon,þeygi svá lítil!’
‘Veðr mun þar vaxa,verða ótt snemma!
hvítabiǫrn hugðir?þar mun hregg austan!’
‘Ǫrn hugða ek hér inn fliúgaat endlǫngo húsi
— þat mun oss driúgt deilaz! —dreifði hann oss ǫll blóði:
hugða ek af heitom,at væri hamr Atla!’
‘Slátrom sýsliga:siám þá roðro;
opt er þat fyr øxnom,er ǫrno dreymir!
Heill er hugr Atla,hvatki er þik dreymir.’
Lokit því léto,líðr hver rœða.
Vǫknoðo velborin,var þar sams dœmi:
gættiz þess Glaumvǫr,at væri grand svefna.
. . . . við Gunnarrat fá tvær leiðir.
‘Gǫrvan hugða ek þér gálga,gengir þú at hanga,
æti þik ormar,yrða ek þik kvikvan,
gørðiz rǫk ragna;ráð þú, hvat þat væri!
Blóðgan hugða ek mækiborinn ór serk þínom
— illt er svefn slíkanat segia nauðmanni! —
geir hugða ek standaí gǫgnom þik miðian,
emioðo úlfará endom báðom.’
‘Rakkar þar renna,ráðaz miǫk geyia:
opt verðr glaumr hundafyr geira flaugon.’
‘Á hugða ek hér inn rennaat endilǫngo húsi,
þyti af þiósti,þeystiz of bekki,
bryti fœtr ykkrabrœðra hér tveggia,
gørðit vatn vægia;vera mun þat fyr nøkkvi!
Konor hugðak dauðarkoma í nótt hingat,
værit várt búnar,vildi þik kiósa,
byði þér brálligatil bekkia sinna:
ek kveð aflimaorðnar þér dísir!’
‘Seinat er at segia,svá er nú ráðit;
forðomka fǫr þó,allz þó er fara ætlat;
mart er miǫk glíklikt,at munim skammæir.’
Lito, er lýsti;létoz þeir fúsir
allir upp rísa;ǫnnor þau lǫtto.
Fóro fimm saman,fleiri til vóro
hálfo húskarlar;hugat var því illa!
Snævarr ok Sólarr,synir vóro þeir Hǫgna,
Orkning þann héto,er þeim enn fylgði,
blíðr var bǫrr skialdar,bróðir hans kvánar.
Fóro fagrbúnar,unz þau fiǫrðr skilði,
lǫtto ávalt liósar,létoat heldr segiaz.
Glaumvǫr kvað at orði,er Gunnarr átti,
mælti hon við Vinga,sem henni vert þótti:
‘Veitkat ek, hvárt verð launiðat vilia ossom;
glœpr er gests kváma,ef í gøriz nakkvat!’
Sór þá Vingi,sér réð hann lítt eira:
eigi hann iǫtnar,ef hann at yðr lygi,
gálgi gǫrvallan,ef hann á grið hygði!
Bera kvað at orði,blíð í hug sínom:
‘Sigli þér sælir,ok sigr árnið,
fari, sem ek fyrir mælik;fæsk eigi því níta!’
Hǫgni svaraði— hugði gott nánom —:
‘Huggizk it, horskar,hvégi er þat gørviz!
Mæla þat margir,missir þó stórom:
mǫrgom ræðr litlo,hvé verðr leiddr heiman.’
Sásk til síðan,áðr í sundr hyrfi;
þá hygg ek skǫp skipto,skilðosk vegir þeira.
Róa námo ríki,rifo kiǫl hálfan,
beysto bakfǫllom,brugðoz heldr reiðir,
hǫmlor slitnoðo,háir brotnoðo,
gerðot far festa,áðr þeir frá hyrfi.
Litlo ok lengra— lok mun ek þess segia —
bœ sá þeir standa,er Buðli átti;
hátt hrikþo grindr,er Hǫgni kníði.
Orð kvað þá Vingi,þats án væri:
‘Farið firr húsi!flátt er til sœkia.
Brátt hefi ek ykkr brenda,bragz skoloð hǫggnir —
fagrt bað ek ykkr kvámo,flátt var þó undir! —
ella heðan bíðið,meðan ek høgg yðr gálga!’
Orð kvað hitt Hǫgni— hugði lítt vægia,
varr at vættugi,er varð at reyna —:
‘Hirða þú oss hræða,hafðu þat fram sialdan!
ef þú eykr orði,illt mundo þér lengia!’
Hrundo þeir Vingaok í hel drápo,
øxar at lǫgðo,meðan í ǫnd hixti.
Flykþoz þeir Atliok fóro í brynior,
gengo svá gǫrvir,at var garðr milli;
urpoz á orðomallir senn reiðir:
‘Fyrr vórom fullráðaat firra yðr lífi!’
‘Á sér þat illa,ef hǫfðoð áðr ráðit!
Enn eroð óbúnir,ok hǫfom einn feldan,
lamðan til heliar,liðs var sá yðvars!’
Óðir þá urðo,er þat orð heyrðo,
forðoðo fingromok fengo í snœri,
skuto skarpliga,ok skiǫldom hlífðoz.
Inn kom þá annspilli,hvat úti drýgðo;
hátt fyr hǫlloheyrðo þræl segia.
Ǫtol var þá Guðrún,er hon ekka heyrði,
hlaðin hálsmeniom:hreytti hon þeim gǫrvǫllom,
sløngði svá silfri,at í sundr hruto baugar.
Út gekk hon síðan,ypþit lítt hurðom
— fóra fælt þeygi —ok fagnaði komnom,
hvarf til Niflunga:sú var hinzt kveðia,
fylgði saðr slíko,sagði hon mun fleira:
‘Leitaða ek í líknaat letia ykkr heiman;
skǫpom viðr manngi,ok skoloð þó hér komnir!’
Mælti af manviti,ef mundo sættaz:
ekki at réðoz,allir ní kvóðo.
Sá þá sælborin,at þeir sárt léko;
hugði á harðræðiok hrauzk ór skikkio,
nøkþan tók hon mækiok niðia fiǫr varði,
hœgt vara at hialdri,hvars hon hendr festi!
Dóttir lét Giúkadrengi tvá hníga:
bróður hió hon Atla;bera varð þann síðan,
skapþi hon svá skœro:skeldi fót undan;
annan réð hon hǫggva,svá at sá upp reisat,
í helio hon þann hafði;þeygi henni hendr skulfo.
Þiǫrko þar gørðo,þeiri var við brugðit;
þat brá um allt annat,er unno bǫrn Giúka:
svá kóðo Niflunga,meðan siálfir lifðo,
skapa sókn sverðom,slítaz af brynior,
hǫggva svá hiálma,sem þeim hugr dygði.
Morgin mest vógo,unz miðian dag líddi,
ótto allaok ǫndurðan dag;
fyrr var fullvegit,flóði vǫllr blóði;
átián, áðr fello,øfri þeir urðo,
Bero tveir sveinarok bróðir hennar.
Rǫskr tók at rœða,þótt hann reiðr væri:
‘Illt er um lítaz:yðr er þat kenna!
vórom þrír tigir,þegnar vígligir:
eptir lifom ellifo;ór er þar brunnit!
Brœðr vórom fiórir,er Buðla mistom;
hefir nú Hel hálfa:hǫggnir tveir liggia.
Mægð gat ek mikla— mákak því leyna —,
kona, váliga:knáka ek þess nióta!
hliótt áttom sialdan,síz komt í hendr ossar:
firðan mik frændom,fé opt svikinn;
sendoð systr Helio;slíks ek mest kennomk!’
‘Getr þú þess, Atli?gørðir svá fyrri!
móður tókt mínaok myrðir til hnossa,
svinna systrungosveltir þú í helli.
Hlœglikt mér þat þikkir,er þú þinn harm tínir!
Goðom ek þat þakka,er þér gengz illa!’
‘Eggia ek yðr, iarlar!auka harm stórom
vífs ins vegliga;vilia ek þat líta!
kostið svá keppa,at kløkkvi Guðrún!
siá ek þat mættak,at hon sér ne ynðit!
Takið ér Hǫgnaok hyldið með knífi,
skerið ór hiarta,skoloð þess gǫrvir!
Gunnar grimmúðganá gálga festið,
bellið því bragði,bióðið til ormom!’

Hǫgni kvað:

‘Gør, sem til lystir!glaðr munk þess bíða,
rǫskr munk þér reynaz,reynt hefi ek fyrr brattara.
Hǫfðoð hnekking,meðan heilir vórom;
nú erom svá sárir,at þú mátt siálfr valda!’
Beiti þat mælti— bryti var hann Atla —:
‘Tǫko vér Hialla,en Hǫgna forðom!
Hǫggom vér hálft yrkiom:hann er skapdauði;
lifira svá lengi,lǫskr mun hann æ heitinn.’
Hræddr var hvergætir,helta in lengr rúmi,
kunni kløkkr verða,kleif í rá hveria;
vesall léts vígs þeira,er skyldi vás gialda,
ok sinn dag dapran,at deyia frá svínom,
allri orkosto,er hann áðr hafði.
Tóko þeir brás Buðlaok brugðo til knífi:
œpþi illþræli,áðr odds kendi;
tóm léts at eiga,teðia vel garða,
vinna it vergasta,ef hann við rétti,
feginn léts þó Hialli,at hann fiǫr þægi.
Gættiz þess Hǫgni— gørva svá færi! —
at árna ánauðgom,at undan gengi:
‘Fyrir kveð ek mér minna,at fremia leik þenna;
hví mynim hér viliaheyra á þá skrækton?’
Drifo þeir þióðgóðan— þá var kostr engi
rekkom rakklátomráð enn lengr dvelia —;
hló þá Hǫgni— heyrðo dagmegir —,
keppa hann svá kunni,kvǫl hann vel þolði.
Hǫrpo tók Gunnarr,hrœrði ilkvistom:
slá hann svá kunni,at snótir gréto,
klukko þeir karlar,er kunno gørst heyra;
ríkri ráð sagði,raptar sundr brusto.
Dó þá dýrir— dags var heldr snemma —,
léto þeir á lestilifa íþrótta.
Stórr þóttiz Atli— sté hann um þá báða —,
horskri harm sagði,ok réð heldr at bregða:
‘Morgin er nú, Guðrún!mist hefir þú þér hollra;
sums ertu siálfskapa,at hafi svá gengit!’
‘Feginn ertu, Atli!ferr þú víg lýsa;
á muno þér iðrar,ef þú allt reynir!
sú mun erfð eptir— ek kann þér segia —:
illz gengz þér aldri,nema ek ok deyia!’
‘Kannka ek slíks synia;sé ek til ráð annat,
hálfo hógligra— hǫfnom opt góðo —:
mani mun ek þik hugga,mætom ágætom,
silfri snæhvíto,sem þú siálf vilir!’
‘Ón er þess engi!æ vil ek því níta!
Sleit ek þá sáttir,er vóro sakar minni,
afkár ek áðr þóttak —á mun nú gœða! —,
hræfða ek um hotvetna,meðan Hǫgni lifði.
Alin vit upp vóromí eino húsi,
lékom leik marganok í lundi óxom,
gœddi okkr Grímildrgulli ok hálsmeniom:
bana mundo mér brœðrabœta aldregi,
né vinna þess ekki,at mér vel þikki!
Kostom drepr kvennakarla ofríki,
í kné gengr hnefi,ef kvistir þverra,
tré tekr at hníga,ef høggr tág undan:
nú máttu einn, Atli,ǫllo hér ráða!’
Gnótt var grunnýðgi,er gramr því trúði;
sýn var sveipvísi,ef hann sín gæði.
Krǫpp var þá Guðrún,kunni um hug mæla,
létt hon sér gørði,lék hon tveim skiǫldom;
œxti hon ǫldrykkiorat erfa brœðr sína,
samr létsk ok Atli,at sína gørva.
Lokit því léto;lagat var drykkio;
sú var samkundavið svǫrfon ofmikla!
Strǫng var stórhugoð,stríddi hon ætt Buðla,
vildi hon ver sínomvinna ofrhefndir.
Lokkaði hon litlaok lagði við stokki:
glúpnoðo grimmir,ok gréto þeygi,
fóro í faðm móður,frétto, hvat þá skyldi.
‘Spyrið lítt eptir!spilla ætla ek báðom,
lyst vóromk þess lengi,at lyfia ykkr elli.’
‘Blótt, sem vilt, bǫrnom,bannar þat manngi;
skǫmm mun ró reiði,ef þú reynir gǫrva!’
Brá þá barnœskobrœðra in kappsvinna,
skiptit skapliga:skar hon á háls báða.
Enn frétti Atli,hvert farnir væri
sveinar hans leika,er hann sá þá hvergi.
‘Yfir ráðomk ganga,Atla til segia;
dylia mun þik eigidóttir Grímhildar;
glaða mun þik minzt, Atli,ef þú gǫrva reynir;
vakþir vá mikla,er þú vátt brœðr mína!
Svaf ek miǫk sialdan,síðans þeir fello,
hét ek þér hǫrðo;hefi ek þik nú mintan!
morgin mér sagðir,man ek enn þann gǫrva!
nú er ok aptann:átt þú slíkt at frétta!
Maga hefir þú þinnamist, sem þú sízt skyldir:
hausa veitst þú þeirahafða at ǫlskálom,
drýgða ek þér svá drykkio:dreyra blett ek þeira.
Tók ek þeira hiǫrtook á teini steikþak,
selda ek þér síðan,sagðag, at kálfs væri;
einn þú því ollir,ekki réttu leifa,
tǫggtu tíðliga,trúðir vel iǫxlom.
Barna veitstu þinna— bíðr sér fár verra — . . .
hlut veld ek mínom,hœlomk þó ekki!’
‘Grimm vartu, Guðrún!er þú gøra svá máttir,
barna þinna blóðiat blanda mér drykkio;
snýtt hefir þú sifiungom,sem þú sízt skyldir,
mér lætr þú ok siálfommillom illz lítit!’
‘Vili mér enn væriat vega þik siálfan:
fátt er fullillafarit við gram slíkan!
Drýgt þú fyrr hafðir,þat er menn dœmi vissot til,
heimsko, harðræði,í heimi þessom;
nú hefir þú enn aukit,þat er nú áðan frágom,
greipt glœp stóran:gǫrt hefir þú þitt erfi!’
‘Brend mundu á báliok barið grióti áðr:
þá hefir þú árnat,þatstu æ beiðiz!’
‘Seg þér slíkarsorgir ár morgin!
fríðra vil ek dauðafara í liós annat!’
Sáto samtýnis,sendoz fárhugi,
hendoz heiptyrði;hvártki sér unði.
Heipt óx Hniflungi,hugði á stórræði,
gat fyr Guðrúno,at hann væri grimmr Atla.
Kómo í hug henniHǫgna viðfarar,
talði happ hánom,ef hann hefnt ynni:
veginn var þá Atli— var þess skamt bíða —
sonr vá Hǫgnaok siálf Guðrún.
Rǫskr tók at rœða,rakþiz ór svefni,
kendi brátt benia,banz kvað hann þǫrf ønga:
‘Segið it sannasta:hverr vá son Buðla?
emka ek lítt leikinn:lífs tel ek vón ønga!’
‘Dylia mun þik eigidóttir Grímhildar:
látomk því valda,er líðr þína ævi,
en sumo sonr Hǫgna,er þik sár mœða!’
‘Vaðit hefir þú at vígi,þótt værit skaplikt:
illt er vin véla,þannz þér vel trúir!
Beiddr fór ek heimanat biðia þín, Guðrún;
leyfð vartu ekkia,léto stórráða:
varða vón lygi,er vér um reyndom.
Fórtu heim hingat,fylgði oss herr manna,
allt var ítarliktum órar ferðir.
Margs var allz sómi,manna tíginna,
naut vóro œrin,nutom af stórom,
þar var fiǫlð féar,fengo til margir.
Mund galt ek mærri,meiðma fiǫlð þiggia,
þræla þriá tigo,þýiar siau góðar
— sœmð var at slíko —,silfr var þó meira.
Létstu þér allt þikkia,sem ekki væri,
meðan lǫnd þau lágo,er mér leifði Buðli,
gróftu svá undir,gørðirat hlut þiggia.
Sværo létstu þínasitia opt grátna,
fannka ek í hug heilomhióna vætr síðan.’
‘Lýgr þú nú, Atli,þótt ek þat lítt rœkia!
heldr var ek hœg sialdan,hóftu þó stórom:
bǫrðoz ér brœðr ungir,bároz róg milli,
hálft gekk til heliarór húsi þíno,
hroldi hotvetna,þat er til hags skyldi.
Þriú vórom systkin,þóttom óvægin,
fórom af landi,fylgðom Sigurði;
skæva vér létom,skipi hvert várt stýrði,
ǫrkoðom at auðno,unz vér austr kvómom.
Konung drápom fyrstan,kurom land þaðra,
hersar oss á hǫnd gengo;hræzlo þat vissi;
vógom ór skógi,þannz vildom syknan,
settom þann sælan,er sér ne áttit.
Dauðr varð inn húnski;drap þá brátt kosti,
strangt var angr ungriekkio nafn hlióta,
kvǫl þótti kvikriat koma í hús Atla;
átti áðr kappi;illr var sá missir!
Komtaðu af því þingi,er vér þat frægim,
at þú sǫk sœttirné sløkþir aðra:
vildir ávalt vægia,en vætki halda,
kyrt um því láta. . . . . .’
‘Lýgr þú nú, Guðrún!Lítt mun við bœtaz
hluti hvárigra;hǫfom ǫll skarðan.
Gør þú nú, Guðrún,af gœzko þinni
okkr til ágætis,er mik út hefia!’
‘Knǫrr mun ek kaupaok kisto steinda,
vexa vel blæioat veria þitt líki,
hyggia á þǫrf hveria,sem vit holl værim.’
Nár varð þá Atli,niðiom stríð œxti.
Efndi ítrborinallt, þats réð heita.
Fróð vildi Guðrúnfara sér at spilla;
urðo dvǫl dœgra:dó hon í sinn annat.
Sæll er hverr síðan,er slík getr fœða
ióð at afreki,sems ól Giúki;
lifa mun þat eptirá landi hverio,
þeira þrámæli,hvargi er þióð heyrir!