Bókastaðir

Páll biskup lét telja í þeim þrimr fjórðúngum lands, er hann var biskup yfir, kirkjur þær er at skyldu þurfti presta til at fá, ok hann lét presta telja, hve marga þyrfti í hans sýslu, ok voru þá kirkjur XX ok CC tíræð, en presta þurfti þá X miðr en CCC tíræð.Páll biskup lèt telja í þeim þrimr fjórðúngum lands, er hann var biskup yfir, kirkjur þær er at skyldu þurfti presta til at fá, ok hann lèt presta telja, hve marga þyrfti í hans sýslu, ok voru þá kirkjur XX ok CC tíræð, en presta þurfti þá X miðr en CCC tíræð. En því lét hann telja, at hann vildi leyfa utanferð prestum, ef ærnir væri eptir í hans sýslu;En því lèt hann telja, at hann vildi leyfa utanferð prestum, ef ærnir væri eptir í hans sýslu; en hann vildi ok fyrir sjá, ef svá felli, at eigi væri prestafátt í hans sýslu, meðan hann væri biskup.en hann vildi ok fyrir sjá, ef svá fèlli, at eigi væri prestafátt í hans sýslu, meðan hann væri biskup.

Á hinu tólfta ári biskupsdóms Páls biskups urðu þau tíðindi, er mikils voru verð: þá andaðist Gizurr Hallsson, tveim nóttum fyrir Ólafsmessu. Um hann mælti Sæmundr, bróðir Páls, þeim orðum: at hann væri "hrókr alls fagnaðar, hvárgi er hann var staddr". Þá kom eldr upp í Heklufelli hit þriðja sinn, þrim nóttum fyrir Ambrosius dag of vetrinn eptir. Páll biskup var svá mikill gæfumaðr, at honum gengu náliga allir hlutir at sölu hinn fyrra hlut æfi sinnar, ok þá hann svá þat, sem nú má nokkut heyra í hjúkólfi þeirrar frásögu, er ek hefi frá sagt: eigi marga hluti hjá því sem efni eru til: at hann þótti öllum mönnum ástgoði. En allsvaldandi guð gæddi hann því meir, er ofarr var, bæði at auðræðum ok mannvirðíngum. En ef þat ætla nokkurir menn, at fyrir ástar sakir hafi ek meira af tekit um frásögn æfi ok lífs Páls biskups, en efni sé til seld, þá geta þeir eigi rétt, því þat stendr mér meir í hug, at ek hafa margt merkiligt látið eptir liggja í frásögn hans æfi, fyrir fáfræðis sökum ok ógá, ok leti at rita, heldr en þat, at ek hafa neitt logit í frásögn.En ef þat ætla nokkurir menn, at fyrir ástar sakir hafi ek meira af tekit um frásögn æfi ok lífs Páls biskups, en efni sè til seld, þá geta þeir eigi rètt, því þat stendr mèr meir í hug, at ek hafa margt merkiligt látið eptir liggja í frásögn hans æfi, fyrir fáfræðis sökum ok ógá, ok leti at rita, heldr en þat, at ek hafa neitt logit í frásögn.

Þann gæfuhlut bar enn Páli biskupi til handa, þá er mönnum þrengdi óáran, ok biluðu mönnum sáð ok sæföng ok vel flestr vetrar viðbúnaðr, ok rostaðist af því forlag fénaðar fyrst, ok síðan manna: þá tók hann þat ráð, með ásjá Þorvalds Gizurarsonar ok annarra vitra manna í sinni sveit, at heita á guð ok helga menn til árbótar, at sýngja iij.Þann gæfuhlut bar enn Páli biskupi til handa, þá er mönnum þrengdi óáran, ok biluðu mönnum sáð ok sæföng ok vel flestr vetrar viðbúnaðr, ok rostaðist af því forlag fènaðar fyrst, ok síðan manna: þá tók hann þat ráð, með ásjá Þorvalds Gizurarsonar ok annarra vitra manna í sinni sveit, at heita á guð ok helga menn til árbótar, at sýngja iij. Pater noster hvern dag til dýrðar guði í minníng hins helga Þorláks biskups, ok gefa hans dag um sumarit sauðanyt at morgin máli, [ok] vöndul heys af kýrfóðri hverju, en mörk af mjölvætt hverri, ok kom aldri síðan hallæri meðan hann lifði. En af því guð vill eigi ávallt eptirlæti einu reyna sína ástvini, heldr vill hann sína menn algjörva verða láta í freistninni ok mannraununum, ef vel standast, sem hafa raunir af orðit. Nú er Páll biskup skein í þeim blóma, at hans virðíng ok vegsemd gekk ávallt í vöxt, en Herdís aflaði þeirra hluta allra í sínum skörúngskap ok forsjá, er staðrinn þurfti, í öllum gjörníngi þeim er hafa þurfti, at hon var allra umsýslu nákvæmst, þeirra manna er þar var heima at stað, ok at öllum öðrum búum, þeirra er biskup átti.

Börn þeirra gjörðust atgjörfimenn þegar á únga aldri: Loptr í hagleik ok lærdómi ok vitrleik, Ketill í skilníngum ok riti, Halla í verknaði ok bókfræði, Þóra í hlýðni ok ástsemi. En af því guð mælir svá í guðspjalli, at allt mál skal standa i tveggja eðr þriggja vitni, þá ber ek fram með mér vitni Ámunda smiðs, er bæði var merkr ok réttorðr.En af því guð mælir svá í guðspjalli, at allt mál skal standa i tveggja eðr þriggja vitni, þá ber ek fram með mèr vitni Ámunda smiðs, er bæði var merkr ok rèttorðr. Hann kvað vísu þessa:

Slíku gekk of þeirra hagi ávallt, meðan þau áttu of heilt at sitja.

En þá er Páll biskup hafði setið at stóli xij vetr í Skálaholti, þá varð sá atburðr, at Herdís fór heiman várit eptir páska, í Skarð, til bús þess er þau biskup áttu, ok skyldi hon taka hjónum ok um aðra hluti þá sýsla, er þar þurfti. Henni fylgdu börn hennar tvö, Ketill ok Halla, en heima var með biskupi Loptr ok Þóra. En þá er Herdís var í Skarði, þá gjörði vatnavöxt mikinn og gjörði ána Þjórsá óreiða; en hon vildi heim koma at nefndum degi, af því margt var þat heima óráðit, er ætlat var at hennar skyldi bíða. Lét hon síðan sækja skip ok færa til árinnar, ok fara þau síðan til skipsins: Herdís, Ketill ok Halla, ok Jón bróðir Herdísar, ok Björn hét prestr, kapellan biskups, sá er þeim fylgdi;Lèt hon síðan sækja skip ok færa til árinnar, ok fara þau síðan til skipsins: Herdís, Ketill ok Halla, ok Jón bróðir Herdísar, ok Björn hèt prestr, kapellan biskups, sá er þeim fylgdi; Þorsteinn hét djákn or Skarði, Guðrún Þóroddsdóttir ok systurdóttir Herdísar.Þorsteinn hèt djákn or Skarði, Guðrún Þóroddsdóttir ok systurdóttir Herdísar. Yfir ána fór fyrst Ketill ok Björn, fararskjótar ok reiðíngar þeirra; þá týndist reiðhestr Herdísar. Hit efsta sinn, er yfir ána skyldi fara, var á skipi: Sigfúss Grímsson, Þorsteinn djákn, Herdís ok Halla ok Guðrún, en veðr nokkut byljótt. En er þau komu í straum þann, er skamt var frá landi, því er þau skyldi til fara, þá barst þeim á ok kastaði skipinu undir þeim; en þau fóru öll í kaf ok komu öll upp síðan, ok var þat heyrt til beggja þeirra mæðgna, at þær súngu, ok fálu sik ok sálir sínar guði almáttkum á hendi; skildi þar þá feigan ok úfeigan: Sigfús sveif at landi, en Herdís, Halla ok Guðrún druknuðu, ok Þorsteinn djákn, en Sigfús var þrekaðr mjök, er hann kom at landi; en ekki var þeirra manna á landi, er knáleikr var yfir. En almáttigr guð endi öll sín fyrirheit, sá er því hefir heitið, at hann mundi gefa huggun með hverjum harmi, ok hann mundi einskis framar freista, en hverr mundi bera mega, þess hann bíðr, ok sýndi guð þat hvárttveggja í þessum hinum hörmuliga atburð: þá huggun brátt með harmi, at hinn sama dag fundust öll lík þeirra manna, er þar höfðu farizt, ok var sú huggan þá mest þeim er eptir lifðu; en þat var þó lítt með líkindum, nema guð gæfi af sinni mildi ok miskunsemi, af því svá var vatnavöxtr mikill, at fám nóttum síðar rak hestinn í Vestmannaeyjar, þann er þar hafði farizt. En er þessi tíðindi komu til eyrna Páli biskupi á náttarþeli váveifliga, þá sýndist öllum, at guð hefði nær ætlat, hvat hann mundi bera mega. Hann mátti ekki mat [ar] neyta, ok hann hafði ei svefn, áðr líkin voru niðr sett, en þó leitaði hann alla [at] gleðja í því er hann mátti; en þó má hverr ætla, hvílíka mannraun hann hafði: hafa misst með hörmúngu mannsins þess, er hann unni mest, en sjá í sífellu hrygð á börnum sínum, ok öllum þeim, er hann átti fyrir at hyggja. Stilliliga fór hann með allri eptirgjörð eptir þær, bæði í fégjöfum við kennimenn ok svá við fátæka menn, ok sá hann þat sem var, at um allt þat er miklu varðar er betri sigandi arðr en snúandi.Stilliliga fór hann með allri eptirgjörð eptir þær, bæði í fègjöfum við kennimenn ok svá við fátæka menn, ok sá hann þat sem var, at um allt þat er miklu varðar er betri sigandi arðr en snúandi. Ártíð Herdísar ok þeirra manna, er líf sitt létu með henni, [er] xiiij nóttum eptir Crucis messu um várit, ok var þat margra manna skylda, lærðra ok ólærðra, at minnast hennar svá rækiliga ok ástsamliga, sem hinna skyldustu náúnga, fyrir sakir margra hennar dýrligra matráða.Ártíð Herdísar ok þeirra manna, er líf sitt lètu með henni, [er] xiiij nóttum eptir Crucis messu um várit, ok var þat margra manna skylda, lærðra ok ólærðra, at minnast hennar svá rækiliga ok ástsamliga, sem hinna skyldustu náúnga, fyrir sakir margra hennar dýrligra matráða. Páll biskup veitti Þorláki, bróður Herdísar, mikla huggan, bæði í orðum ok stórmannligum fégjöfum, þeim er hann gaf honum, ok virði í öllum hlutum ekki minnr, en áðr hann missti hennar við; huggaði hann þat allt ekki miðr eptir fráfall hennar en sitt lið. Þóra dóttir hans tók til forráða fyrir innan stokk eptir fráfall móður sinnar, með ástsamligri ásjá föður síns, ok var hon þá eigi eldri en xiiij vetra gömul, ok bar hon þat þó fram, svá at þeim virðist öllum bezt hennar hættir, sem kunnastir voru. Biskup drap svá brátt yfir harm sinn, þann er hann hafði beðit, at flestir menn þóttust litt á finna; en þó megu allir þat at líkindum ráða, at meir olli því þolinmæði hans ok þat hann vildi sæma við alþýðu í sínu blíðlæti, en þat, at honum gengi or hug sá harmr meðan hann lifði.

Páll biskup lét sjaldan, nema þá er hátíðir væri, kenna kenníngar hjá því sem áðr var, ok virði hann þá enn öllum meira um vera, at sjaldan næði;Páll biskup lèt sjaldan, nema þá er hátíðir væri, kenna kenníngar hjá því sem áðr var, ok virði hann þá enn öllum meira um vera, at sjaldan næði; en hann lét náliga hvern helgan dag tvær messur sýngja;en hann lèt náliga hvern helgan dag tvær messur sýngja; fjóra daga kendi hann sjálfr kenníngar á hverjum xij mánuðum: jóladagínn fyrsta ok miðvikudagínn fyrstan í föstu, skírdag ok kirkjudag, en því at eins fleiri daga, at honum þætti nokkur nauðsyn til bera. En því get ek slíkra hluta við, er ólíkt hafa gjört þeir menn, er auðvandastir eru ok vel kunnu, ok þat er mest gæði þeim er eptir lifa, at menn megi þeirra dæmi sem flest vita, er öllum sé gott eptir at glíkja.En því get ek slíkra hluta við, er ólíkt hafa gjört þeir menn, er auðvandastir eru ok vel kunnu, ok þat er mest gæði þeim er eptir lifa, at menn megi þeirra dæmi sem flest vita, er öllum sè gott eptir at glíkja. Á hverjum gistíngarstað hafði hann formála sjálfr, eða fekk annan mann til, þá er hann hafði yfirför um sýslu sína nokkut;Á hverjum gistíngarstað hafði hann formála sjálfr, eða fèkk annan mann til, þá er hann hafði yfirför um sýslu sína nokkut; þjónuðu honum ymsir menn, fyrst þorkell prestr Hallsson, góðr kennimaðr ok ráðvandr, nokkura vetr, unz hann réðst í kanokasetr.þjónuðu honum ymsir menn, fyrst þorkell prestr Hallsson, góðr kennimaðr ok ráðvandr, nokkura vetr, unz hann rèðst í kanokasetr. Eptir þat þjónaði honum Leggr prestr vij vetr, en síðan norðlenzkr prestr, sá er Björn hét, lítill maðr vexti, en þó vitr ok vel lærðr ok fóstri Brands biskups;Eptir þat þjónaði honum Leggr prestr vij vetr, en síðan norðlenzkr prestr, sá er Björn hèt, lítill maðr vexti, en þó vitr ok vel lærðr ok fóstri Brands biskups; hann fór utan síðan. Eptir þat þjónaði honum Brandr prestr Dálksson, er áðr hafði enn biskupum þjónat, Brandi ok Guðmundi biskupum. Ketill prestr Hermundarson var ok hans þjónustumaðr, áðr hann andaðist, ok hann varðveitti at staðnum kór ok kennimenn eptir fráfall Páls biskups. Af því létu hinir fyrri biskupar sér hinn sama þjóna ávallt, hverr þeirra, at þeir sýndu staðfesti ok jafnlyndi skaps síns í því, sem í mörgu öðru.Af því lètu hinir fyrri biskupar sèr hinn sama þjóna ávallt, hverr þeirra, at þeir sýndu staðfesti ok jafnlyndi skaps síns í því, sem í mörgu öðru. En því lét Páll biskup sér ymsa þjóna, at honum þótti því betr, er fleiri tignuðust ok göfguðust af honum, en hvers sæmd var með góðri virðíngu meðan honum þjónaði, hvat sem fyrir lagðist síðan.En því lèt Páll biskup sèr ymsa þjóna, at honum þótti því betr, er fleiri tignuðust ok göfguðust af honum, en hvers sæmd var með góðri virðíngu meðan honum þjónaði, hvat sem fyrir lagðist síðan.

Í þann tíð Herdís andaðist tóku til vandhæfi mála Norðlendínga, Guðmundar biskups ok Kolbeins Tumasonar; en svá sem vitað er, at alla landsmenn tóku með miklum óhægindum þeirra vandræði, þá sat þó Páll biskup fyrstr allra manna fyrir þeim vanda, er ekki var áðr í Norðlendíngafjörðúngi; en hann var í svá vandan sess kominn um þat mál, því erkibiskup hafði sent honum bréf sín með innsiglum, at hann skyldi styðja ok styrkja, eptir því sem hann hefði föng ok færi á, mál Guðmundar biskups, en Kolbeins mál studdu margir ástvinir Páls biskups, ok frændr ok tengdamenn, þeir er hann vildi í öllu ástúð sýna, en mót þeim ekki gjöra;en hann var í svá vandan sess kominn um þat mál, því erkibiskup hafði sent honum brèf sín með innsiglum, at hann skyldi styðja ok styrkja, eptir því sem hann hefði föng ok færi á, mál Guðmundar biskups, en Kolbeins mál studdu margir ástvinir Páls biskups, ok frændr ok tengdamenn, þeir er hann vildi í öllu ástúð sýna, en mót þeim ekki gjöra; en þeim ráðum var eigi hægt saman at koma, er Guðmundi biskupi þótti sér eigi veitt vera, nema Páll biskup stæði á öndverðan meið með honum, ok hann virði hvárki mennina né landslögin, en forboðaði eðr bannsetti hvern þeirra, er nokkut vildu móti hans vilja gjöra.en þeim ráðum var eigi hægt saman at koma, er Guðmundi biskupi þótti sèr eigi veitt vera, nema Páll biskup stæði á öndverðan meið með honum, ok hann virði hvárki mennina nè landslögin, en forboðaði eðr bannsetti hvern þeirra, er nokkut vildu móti hans vilja gjöra. En Páll biskup var í mörgu sinni góðr í biðum, þótt eigi væri allt eptir því gjört, sem hann sá at bezt sómdi, ok gjörði hann sér ok guði þann veg marga at ávexti, at [hann] hirti aðra hógliga, en þó nentu eigi aðrir ávallt illa at hafa;En Páll biskup var í mörgu sinni góðr í biðum, þótt eigi væri allt eptir því gjört, sem hann sá at bezt sómdi, ok gjörði hann sèr ok guði þann veg marga at ávexti, at [hann] hirti aðra hógliga, en þó nentu eigi aðrir ávallt illa at hafa; en Guðmundr biskup vægðist eigi við þá menn meir, er í Páls biskups sýslu voru, at eigi forboðaði hann þá, eðr bannsetti, þegar er þeir dæmdu þá dóma, er honum voru eigi [við] skap, þótt lögdómr væri. En Páll biskup lét eigi þau ummæli bíta menn;En Páll biskup lèt eigi þau ummæli bíta menn; en þó lagði hann á hönd þeim nokkura litla skript, til varúðar þeim mönnum, er fyrir því urðu eðr ánetjuðust hans banni, af því at hann unni betr sínum mönnum at hafa tvö góð, heldr en sitja í nokkurum ifa hvárt þeim mætti þat nokkut granda eðr ekki. En er þeirra vandræði gengu svá mjök af sér, at þeir áttu bardaga þann er Kolbeinn fell í ok margir aðrir neytir menn, bæði lærðir ok ólærðir, en létu limar sínar þeir er eptir voru;En er þeirra vandræði gengu svá mjök af sèr, at þeir áttu bardaga þann er Kolbeinn fèll í ok margir aðrir neytir menn, bæði lærðir ok ólærðir, en lètu limar sínar þeir er eptir voru; en eptir þat gerðu þeir biskup atfarir at þeim er eptir lifðu ok nánastir Kolbeini, ok stöktu þeim í brott, en eignuðu sér öll þeirra fé, en kölluðu þá í banni.en eptir þat gerðu þeir biskup atfarir at þeim er eptir lifðu ok nánastir Kolbeini, ok stöktu þeim í brott, en eignuðu sèr öll þeirra fè, en kölluðu þá í banni.

En er Páll biskup varð þessara ótiðinda viss ok varr, þá bað hann sína vini, at þeir skyldi eigi gera bráða atför at þeim, ok bar þat til þess, at hann vildi vænta, at blóðnætr sé hverjum bráðastar, ok þat mundi sannast, sem mælt er, ok ætlaði með meiri stillíngu ok ráði farit verða, ef lengi væri biðat.En er Páll biskup varð þessara ótiðinda viss ok varr, þá bað hann sína vini, at þeir skyldi eigi gera bráða atför at þeim, ok bar þat til þess, at hann vildi vænta, at blóðnætr sè hverjum bráðastar, ok þat mundi sannast, sem mælt er, ok ætlaði með meiri stillíngu ok ráði farit verða, ef lengi væri biðat. En hann vænti í öðru lagi, at Guðmundr biskup mundi missmíði á sjá, hvat mikit af var vorðit, ok mundi bjóða góð boð til sættar ok sæmdar þeim er eptir voru. En er þat drógst undan, en spurðist í öðru lagi ágángr þeirra á hendr mönnum, ok rán ok áverkar ok allskyns óhættir náliga, þá sendi Páll biskup kapellan sinn Björn til fundar við Guðmund biskup, at biðja, at hann leiðrétti ok lægði vandræði þeirra með yfirbótum, ok bauðst til undirstöðu með honum náliga sem þyrfti, ef hann drægist eigi sjálfr undan sinn góðvilja ok sín efni, þau er hann hefði föng á, í auðræðum eðr í öðrum tillögum;En er þat drógst undan, en spurðist í öðru lagi ágángr þeirra á hendr mönnum, ok rán ok áverkar ok allskyns óhættir náliga, þá sendi Páll biskup kapellan sinn Björn til fundar við Guðmund biskup, at biðja, at hann leiðrètti ok lægði vandræði þeirra með yfirbótum, ok bauðst til undirstöðu með honum náliga sem þyrfti, ef hann drægist eigi sjálfr undan sinn góðvilja ok sín efni, þau er hann hefði föng á, í auðræðum eðr í öðrum tillögum; var þat auðsýnt á létt hvárttveggja: letorð Páls biskups norðrfarar höfðíngja fyrst um haustið, meðan harmr manna var nýjastr og sízt dofnaðr af sárleik manna missis ofvegs, en síðan þess umleitan við Guðmund biskup, at hann unni þeim, [er] eptir lifðu sína frændr göfuga ok góða, auðveldri leiðrétti sinna harmsaka en nú yrði, en vildi firra háska, meðan kostr væri, Guðmund biskup ok hans fylgðarmenn;var þat auðsýnt á lètt hvárttveggja: letorð Páls biskups norðrfarar höfðíngja fyrst um haustið, meðan harmr manna var nýjastr og sízt dofnaðr af sárleik manna missis ofvegs, en síðan þess umleitan við Guðmund biskup, at hann unni þeim, [er] eptir lifðu sína frændr göfuga ok góða, auðveldri leiðrètti sinna harmsaka en nú yrði, en vildi firra háska, meðan kostr væri, Guðmund biskup ok hans fylgðarmenn; en Guðmundr biskup þekktist þat ekki, ok virði hann vera vinhallan undir höfðíngja í slíkri umleitan. En þat sýndist þá brátt, með hverri vizku at var hvers þeirra forsjá, af því at á sama ári fóru höfðíngjar til Hóla ok ráku Guðmund biskup af stólnum, ok ruddu á braut fjölda illþýðis, er þar var: sekir menn ok ránsmenn ok reyfarar, ok drápu suma, ok varð þá at rjúfast sú illíngaseta, ok urðu þá ok þaðan frá góð forlög manna. Páll biskup bauð til sín Guðmundi biskupi með gæzku ok góðvilja; þág hann þat eigi, ok gjörði at viðsjám at finna hann, því hann vildi eigi hlýða hans heilráðum.