Bókastaðir

Páll biskup lét telja í þeim þrimr fjórðungum lands, er hann var biskup yfir, kirkjur þær er at skyldu þurfti presta til at fá, ok hann lét presta telja, hve marga þyrfti í hans sýslu, ok vóru þá kirkjur tuttugu ok tvau hundruð tírœð, en presta þurfti þá tíu miðr en þrjú hundruð tírœð. En því lét hann telja, at hann vildi leyfa utanferð prestum, ef œrnir væri eptir í hans sýslu; en hann vildi ok fyrir sjá, ef svá felli, at eigi væri prestafátt í hans sýslu, meðan hann væri biskup.

Á hinu tólfta ári biskupsdóms Páls biskups urðu þau tíðindi, er mikils vóru verð: þá andaðisk Gizurr Hallsson, tveim nóttum fyrir Ólafsmessu. Um hann mælti Sæmundr, bróðir Páls, þeim orðum: at hann væri "hrókr alls fagnaðar, hvárgi er hann var staddr". Þá kom eldr upp í Heklufelli hit þriðja sinn, þrim nóttum fyrir Ambrosius dag of vetrinn eptir.

Páll biskup var svá mikill gæfumaðr, at honum gengu náliga allir hlutir at sǫlu hinn fyrra hlut æfi sinnar, ok þá hann svá þat, sem nú má nǫkkut heyra í hjúkólfi þeirrar frásǫgu, er ek hefi frá sagt: eigi marga hluti hjá því sem efni eru til: at hann þótti ǫllum mǫnnum ástgoði. En allsvaldandi guð gœddi hann því meir, er ofarr var, bæði at auðræðum ok mannvirðingum. En ef þat ætla nǫkkurir menn, at fyrir ástar sakir hafi ek meira af tekit um frásǫgn æfi ok lífs Páls biskups, en efni sé til seld, þá geta þeir eigi rétt, því þat stendr mér meir í hug, at ek hafa margt merkiligt látit eptir liggja í frásǫgn hans æfi, fyrir fáfrœðis sǫkum ok ógá, ok leti at rita, heldr en þat, at ek hafa neitt logit í frásǫgn.

Þann gæfuhlut bar enn Páli biskupi til handa, þá er mǫnnum þrengdi óáran, ok biluðu mǫnnum sáð ok sæfǫng ok vel flestr vetrar viðbúnaðr, ok rostaðisk af því forlag fénaðar fyrst, ok síðan manna: þá tók hann þat ráð, með ásjá Þorvalds Gizurarsonar ok annarra vitra manna í sinni sveit, at heita á guð ok helga menn til árbótar, at syngja þrjú Pater noster hvern dag til dýrðar guði í minning hins helga Þorláks biskups, ok gefa hans dag um sumarit sauðanyt at morgin máli, [ok] vǫndul heys af kýrfóðri hverju, en mǫrk af mjǫlvætt hverri, ok kom aldri síðan hallæri meðan hann lifði. En af því guð vill eigi ávallt eptirlæti einu reyna sína ástvini, heldr vill hann sína menn algǫrva verða láta í freistninni ok mannraununum, ef vel standask, sem hafa raunir af orðit. Nú er Páll biskup skein í þeim blóma, at hans virðing ok vegsemd gekk ávallt í vǫxt, en Herdís aflaði þeirra hluta allra í sínum skǫrungskap ok forsjá, er staðrinn þurfti, í ǫllum gerningi þeim er hafa þurfti, at hon var allrar umsýslu nákvæmst, þeirra manna er þar var heima at stað, ok at ǫllum ǫðrum búum, þeirra er biskup átti.

Bǫrn þeirra gerðusk atgervimenn þegar á unga aldri: Loptr í hagleik ok lærdómi ok vitrleik, Ketill í skilningum ok riti, Halla í verknaði ok bókfrœði, Þóra í hlýðni ok ástsemi. En af því guð mælir svá í guðspjalli, at allt mál skal standa í tveggja eða þriggja vitni, þá ber ek fram með mér vitni Ámunda smiðs, er bæði var merkr ok réttorðr. Hann kvað vísu þessa:

Slíku gekk of þeirra hagi ávallt, meðan þau áttu of heilt at sitja.

En þá er Páll biskup hafði setit at stóli tólf vetr í Skálaholti, þá varð sá atburðr, at Herdís fór heiman várit eptir páska, í Skarð, til bús þess er þau biskup áttu, ok skyldi hon taka hjónum ok um aðra hluti þá sýsla, er þar þurfti. Henni fylgdu bǫrn hennar tvau, Ketill ok Halla, en heima var með biskupi Loptr ok Þóra.

En þá er Herdís var í Skarði, þá gerði vatnavǫxt mikinn ok gerði ána Þjórsá óreiða; en hon vildi heim koma at nefndum degi, af því margt var þat heima óráðit, er ætlat var at hennar skyldi bíða. Lét hon síðan sœkja skip ok fœra til árinnar, ok fara þau síðan til skipsins: Herdís, Ketill ok Halla, ok Jón bróðir Herdísar, ok Bjǫrn hét prestr, kapellan biskups, sá er þeim fylgdi; Þorsteinn hét djákn or Skarði, Guðrún Þóroddsdóttir ok systurdóttir Herdísar. Yfir ána fór fyrst Ketill ok Bjǫrn, fararskjótar ok reiðingar þeirra; þá týndisk reiðhestr Herdísar.

Hit efsta sinn, er yfir ána skyldi fara, var á skipi: Sigfúss Grímsson, Þorsteinn djákn, Herdís ok Halla ok Guðrún, en veðr nǫkkut byljótt. En er þau komu í straum þann, er skamt var frá landi, því er þau skyldi til fara, þá barsk þeim á ok kastaði skipinu undir þeim; en þau fóru ǫll í kaf ok komu ǫll upp síðan, ok var þat heyrt til beggja þeirra mœðgna, at þær sungu, ok fálu sik ok sálir sínar guði almáttkum á hendi; skildi þar þá feigan ok ófeigan: Sigfús sveif at landi, en Herdís, Halla ok Guðrún druknuðu, ok Þorsteinn djákn, en Sigfús var þrekaðr mjǫk, er hann kom at landi; en ekki var þeirra manna á landi, er knáleikr var yfir.

En almáttigr guð endi ǫll sín fyrirheit, sá er því hefir heitit, at hann mundi gefa huggun með hverjum harmi, ok hann mundi einskis framar freista, en hverr mundi bera mega, þess hann bíðr, ok sýndi guð þat hvárttveggja í þessum hinum hǫrmuliga atburð: þá huggun brátt með harmi, at hinn sama dag fundusk ǫll lík þeirra manna, er þar hǫfðu farizk, ok var sú huggan þá mest þeim er eptir lifðu; en þat var þó lítt með líkindum, nema guð gæfi af sinni mildi ok miskunsemi, af því svá var vatnavǫxtr mikill, at fám nóttum síðar rak hestinn í Vestmannaeyjar, þann er þar hafði farizk.

En er þessi tíðindi komu til eyrna Páli biskupi á náttarþeli váveifliga, þá sýndisk ǫllum, at guð hefði nær ætlat, hvat hann mundi bera mega. Hann mátti ekki matar neyta, ok hann hafði ei svefn, áðr líkin vóru niðr sett, en þó leitaði hann alla [at] gleðja í því er hann mátti; en þó má hverr ætla, hvílíka mannraun hann hafði: hafa misst með hǫrmungu mannsins þess, er hann unni mest, en sjá í sífellu hrygð á bǫrnum sínum, ok ǫllum þeim, er hann átti fyrir at hyggja.

Stilliliga fór hann með allri eptirgerð eptir þær, bæði í fégjǫfum við kennimenn ok svá við fátæka menn, ok sá hann þat sem var, at um allt þat er miklu varðar er betri sigandi arðr en snúandi. Ártíð Herdísar ok þeirra manna, er líf sitt létu með henni, [er] fjórtán nóttum eptir Crucis messu um várit, ok var þat margra manna skylda, lærðra ok ólærðra, at minnask hennar svá rœkiliga ok ástsamliga, sem hinna skyldustu náunga, fyrir sakir margra hennar dýrligra matráða.

Páll biskup veitti Þorláki, bróður Herdísar, mikla huggan, bæði í orðum ok stórmannligum fégjǫfum, þeim er hann gaf honum, ok virði í ǫllum hlutum ekki minnr, en áðr hann missti hennar við; huggaði hann þat allt ekki miðr eptir fráfall hennar en sitt lið. Þóra dóttir hans tók til forráða fyrir innan stokk eptir fráfall móður sinnar, með ástsamligri ásjá fǫður síns, ok var hon þá eigi eldri en fjórtán vetra gǫmul, ok bar hon þat þó fram, svá at þeim virðisk ǫllum bezt hennar hættir, sem kunnastir vóru. Biskup drap svá brátt yfir harm sinn, þann er hann hafði beðit, at flestir menn þóttusk lítt á finna; en þó megu allir þat at líkindum ráða, at meir olli því þolinmœði hans ok þat hann vildi sœma við alþýðu í sínu blíðlæti, en þat, at honum gengi or hug sá harmr meðan hann lifði.

Páll biskup lét sjaldan, nema þá er hátíðir væri, kenna kenningar hjá því sem áðr var, ok virði hann þá enn ǫllum meira um vera, at sjaldan næði; en hann lét náliga hvern helgan dag tvær messur syngja; fjóra daga kendi hann sjálfr kenningar á hverjum tólf mánuðum: jóladaginn fyrsta ok miðvikudaginn fyrstan í fǫstu, skírdag ok kirkjudag, en því at eins fleiri daga, at honum þœtti nǫkkur nauðsyn til bera. En því get ek slíkra hluta við, er ólíkt hafa gǫrt þeir menn, er auðvandastir eru ok vel kunnu, ok þat er mest gœði þeim er eptir lifa, at menn megi þeirra dœmi sem flest vita, er ǫllum sé gott eptir at glíkja.

Á hverjum gistingarstað hafði hann formála sjálfr, eða fekk annan mann til, þá er hann hafði yfirfǫr um sýslu sína nǫkkut; þjónuðu honum ymsir menn, fyrst Þorkell prestr Hallsson, góðr kennimaðr ok ráðvandr, nǫkkura vetr, unz hann réðsk [í] kanokasetr. Eptir þat þjónaði honum Leggr prestr sjau vetr, en síðan norðlenzkr prestr, sá er Bjǫrn hét, lítill maðr vexti, en þó vitr ok vel lærðr ok fóstri Brands biskups; hann fór utan síðan. Eptir þat þjónaði honum Brandr prestr Dálksson, er áðr hafði enn biskupum þjónat, Brandi ok Guðmundi biskupum. Ketill prestr Hermundarson var ok hans þjónustumaðr, áðr hann andaðisk, ok hann varðveitti at staðnum kór ok kennimenn eptir fráfall Páls biskups.

Af því létu hinir fyrri biskupar sér hinn sama þjóna ávallt, hverr þeirra, at þeir sýndu staðfesti ok jafnlyndi skaps síns í því, sem í mǫrgu ǫðru. En því lét Páll biskup sér ymsa þjóna, at honum þótti því betr, er fleiri tignuðusk ok gǫfguðusk af honum, en hvers sæmd var með góðri virðingu meðan honum þjónaði, hvat sem fyrir lagðisk síðan.

Í þann tíð Herdís andaðisk tóku til vandhæfi mála Norðlendinga, Guðmundar biskups ok Kolbeins Tumasonar; en svá sem vitat er, at alla landsmenn tóku með miklum óhœgindum þeirra vandræði, þá sat þó Páll biskup fyrstr allra manna fyrir þeim vanda, er ekki var áðr í Norðlendingafjórðungi; en hann var í svá vandan sess kominn um þat mál, því erkibiskup hafði sent honum bréf sín með innsiglum, at hann skyldi styðja ok styrkja, eptir því sem hann hefði fǫng ok færi á, mál Guðmundar biskups, en Kolbeins mál studdu margir ástvinir Páls biskups, ok frændr ok tengdamenn, þeir er hann vildi í ǫllu ástúð sýna, en mót þeim ekki gera; en þeim ráðum var eigi hægt saman at koma, er Guðmundi biskupi þótti sér eigi veitt vera, nema Páll biskup stœði á ǫndverðan meið með honum, ok hann virði hvárki mennina né landslǫgin, en forboðaði eða bannsetti hvern þeirra, er nǫkkut vildu móti hans vilja gera.

En Páll biskup var í mǫrgu sinni góðr í biðum, þótt eigi væri allt eptir því gǫrt, sem hann sá at bezt sómdi, ok gerði hann sér ok guði þann veg marga at ávexti, at [hann] hirti aðra hógliga, en þó nentu eigi aðrir ávallt illa at hafa; en Guðmundr biskup vægðisk eigi við þá menn meir, er í Páls biskups sýslu vóru, at eigi forboðaði hann þá, eða bannsetti, þegar er þeir dæmdu þá dóma, er honum vóru eigi [við] skap, þótt lǫgdómr væri. En Páll biskup lét eigi þau ummæli bíta menn; en þó lagði hann á hǫnd þeim nǫkkura litla skript, til varúðar þeim mǫnnum, er fyrir því urðu eða ánetjuðusk hans banni, af því at hann unni betr sínum mǫnnum at hafa tvau góð, heldr en sitja í nǫkkurum ifa hvárt þeim mætti þat nǫkkut granda eða ekki.

En er þeirra vandræði gengu svá mjǫk af sér, at þeir áttu bardaga þann er Kolbeinn fell í ok margir aðrir neytir menn, bæði lærðir ok ólærðir, en létu limar sínar þeir er eptir vóru; en eptir þat gerðu þeir biskup atfarir at þeim er eptir lifðu ok nánastir Kolbeini, ok støktu þeim í brott, en eignuðu sér ǫll þeirra fé, en kǫlluðu þá í banni.

En er Páll biskup varð þessara ótiðinda viss ok varr, þá bað hann sína vini, at þeir skyldi eigi gera bráða atfǫr at þeim, ok bar þat til þess, at hann vildi vænta, at blóðnætr sé hverjum bráðastar, ok þat mundi sannask, sem mælt er, ok ætlaði með meiri stillingu ok ráði farit verða, ef lengi væri biðat. En hann vænti í ǫðru lagi, at Guðmundr biskup mundi missmíði á sjá, hvat mikit af var orðit, ok mundi bjóða góð boð til sættar ok sæmdar þeim er eptir vóru.

En er þat drógsk undan, en spurðisk í ǫðru lagi ágangr þeirra á hendr mǫnnum, ok rán ok áverkar ok allskyns óhættir náliga, þá sendi Páll biskup kapellan sinn Bjǫrn til fundar við Guðmund biskup, at biðja, at hann leiðrétti ok lægði vandræði þeirra með yfirbótum, ok bauðsk til undirstǫðu með honum náliga sem þyrfti, ef hann drœgisk eigi sjálfr undan sinn góðvilja ok sín efni, þau er hann hefði fǫng á, í auðræðum eða í ǫðrum tillǫgum; var þat auðsýnt á létt hvárttveggja: letorð Páls biskups norðrfarar hǫfðingja fyrst um haustit, meðan harmr manna var nýjastr ok sízt dofnaðr af sárleik manna missis ofvegs, en síðan þess umleitan við Guðmund biskup, at hann unni þeim, [er] eptir lifðu sína frændr gǫfuga ok góða, auðveldri leiðrétti sinna harmsaka en nú yrði, en vildi firra háska, meðan kostr væri, Guðmund biskup ok hans fylgðarmenn; en Guðmundr biskup þekktisk þat ekki, ok virði hann vera vinhallan undir hǫfðingja í slíkri umleitan.

En þat sýndisk þá brátt, með hverri vizku at var hvers þeirra forsjá, af því at á sama ári fóru hǫfðingjar til Hóla ok ráku Guðmund biskup af stólnum, ok ruddu á braut fjǫlda illþýðis, er þar var: sekir menn ok ránsmenn ok reyfarar, ok drápu suma, ok varð þá at rjúfask sú illingaseta, ok urðu þá ok þaðan frá góð forlǫg manna. Páll biskup bauð til sín Guðmundi biskupi með gæzku ok góðvilja; þág hann þat eigi, ok gerði at viðsjám at finna hann, því hann vildi eigi hlýða hans heilráðum.