Bókastaðir

Páll biskup sá þat brátt, er hann kom til stóls í Skálaholti, at honum þótti þat skylt, at styðja ok styrkja ok til loka fœra [þat] er hinn heilagi Þorlákr biskup hafði sinn vilja sýndan, ok hann lét kaupa til, en þat var at búa um klukkur þær, er hann hafði keypt til staðarins í Skálaholti, er þá vóru beztar á ǫllu Íslandi; ok hann hafði ok fjǫgur tré haft út með klukkunum, tvítug at hæð, álnum at mæla. Páll biskup fekk til síðan þann mann, er hagastr var á ǫllu Íslandi á tré, er Ámundi Árnason hét, ok lét gera stǫpul svá mjǫk vandaðan at efnum ok smíði, at hann bar eigi miðr af ǫllum trésmíðum á Íslandi, en áðr kirkjan sjálf. Hann lét gera kirkju uppi í stǫplinum, ok rið upp at ganga, ok vígði hann þá kirkju hinum heilaga Þorláki biskupi, hinn tíunda dag í jólum, ok bjó þá kirkju at ǫllu fagrliga, ok fekk þar hvervetna til þat er hafa þurfti. Hann lét Atla prest, skrifara, penta allt ræfr innan í stǫplinum ok svá bjórinn, ok tjalda allan it neðra, þrennum tjǫldum, vel ok fagrliga, ok svá lét hann skrifa yfir sérhvers leiði þeirra niðrsetning, hvers þeirra er þar hvíla í stǫplinum. Hann lagði eigi minna fé til stǫpulsmíðar, at því er honum hugðisk sjálfum at, en fjǫgur hundruð hundraða, eða þaðan af meira.

Hann keypti klukkur þær í stǫpulinn, er hinar mestu gersemar vóru jafnmiklar, at þeim manni norrœnum, er Kolr hét. Hann keypti enn fleiri klukkur til stǫpulsins, ok svá samhringjur tvær uppi í kirkjunni, ok prýddi hann í hvívetna, þat er hugum mátti hyggja, bæði kirkju ok stǫpul í búningi ǫllum, í bríkum ok krossum, í skriptum, líkneskjum ok lǫmpum, ok glergluggum, ok í biskups skrúði allskyns.

Hann lét ok steinþró hǫggva ágæta hagliga, þá er hann var í lagðr eptir andlát sitt; ok hann lét búa grǫf virðuliga í stǫplinum, þeirra manna, er honum þótti mestr vandi á.

Á enu þriðja ári biskupsdóms Páls biskups, andaðisk Jón Loptsson, faðir hans, allra heilagra dag, sá maðr, er þá var gǫfgastr hǫfðingi á ǫllu Íslandi. Hann virði sér þat mikit niðrfall vera, er þá var þess manns við misst, er mest mátti hans virðing hefja ok styrkja, ok var skyldastr til allra manna. En allsvaldandi guð, er hans gipt ok gæfu lét ávallt vaxa dag frá degi, en aldri minka, gœddi svá hans virðing, at engi maðr hafði áðr á Íslandi orðit af sínum frændum jafngǫfigr ok tiginn, sem hann varð þá af sínum náfrænda, Þorláki hinum helga biskupi, af því at þá birtisk dýrð hans ok heilagleikr, fyrst fyrir norðan land, ok þar eptir um allt Ísland, ok ǫll lǫnd ǫnnur, þau er í nánd vóru.

En þótt Páll biskup yrði þessum tíðindum fegnari en flestir aðrir, þá fór hann svá varúðliga með því máli, at hann hafði alla hǫfðingja ok hina vitrustu menn fyrir sér mest um þetta atkvæði ok meðferð þessa máls; ok var þat eigi trútt, at eigi legðisk sá orðrómr á af nǫkkurum mǫnnum, at hann vildi þetta mál lítt á lopt fœra, af heilagleik hins sæla Þorláks biskups; en honum kom þó þat til, at hann vildi svá launa guði dýrð þá, er hann lét verða á hans dǫgum, er áðr hafði aldri slík orðit, at hann vildi þá meðferð alla hafa, er ván var at guði mætti bezt þykkja. Þótti honum vanfœrt með vera, sem var, at mundangs mikit væri aftekit í fyrstu, ok eigi mætti at sǫnnu at finna; en engi trúði fyrr né framkvæmdi, en hann, dýrð ok heilagleik hins sæla Þorláks biskups, þótt hann fœri með varúðligar en aðrir; en þó var þat allra manna ráð hinna vitrustu, með orðsendingu Brands biskups, at helgr dómr Þorláks biskups væri upptekinn or jǫrðu hit sama sumar, eptir því sem hann hafði sjálfr, fyrir sagt í berri vitran Þorvalds prests á jólum hinum næstum áðr.

Eptir þing þat hit sama sumar, er þetta var ráðit, sendi Páll biskup orð Brandi biskupi, ok brœðrum sínum Sæmundi ok Ormi, ok sonum Gizurar Hallssonar: Þorvaldi ok Magnúsi, Þorleifi Þorlákssyni or Hítardal, móðurfǫður Herdísar, Katli syni hans, Þorláki Ketilssyni, bróður Herdísar, Guðmundi presti Árasyni, er síðar varð biskup á Hólum, ok mǫrgum ǫðrum sínum ástvinum. Páll biskup gerði dýrliga veizlu þeim mǫnnum, er þar komu, ok var þar þá síðan tekinn upp or jǫrðu heilagr dómr hins sæla Þorláks biskups, ok búit þá um virðuliga sem sómdi, eptir forsjá ok fyrirsǫgn Páls biskups, ok fylgðu jarteinir þá þegar þar stórar, sem sagt verðr í sǫgu hans, ok var þat dýrð hans en gæfa Páls biskups.

Hit næsta sumar eptir var leiddr í lǫg messudagr Þorláks biskups um allt land, ok sett fasta fyrir, tveggja dœgra. Eptir þat sóktu menn þangat of allt land, at dýrka hinn sæla Þorlák biskup, í vǫkum ok fǫstum, í bænahaldi ok fégjǫfum, ok svá sóttu ok þeir menn þangat, er í fǫrum vóru, á hverjum misserum fjǫlmennir, bæði útlenzkir menn ok íslenzkir, ok fœrðu heit sín þar, er þeir hǫfðu heitit, ok seldu í hǫnd Páli biskupi ok sǫgðu honum sérhverja atburði sinna áheita ok jarteina þeirra, er þeir þágu á móti, ok vóru honum þat ávallt feginsǫgur. Þeir báru allir á brott sannar raunir heilagleiks ok dýrðar hins sæla Þorláks biskups, en rausn ok stórmennsku Páls biskups; en þó áðr væri mikil virðing Páls biskups, sem verðugt var, áðr upp kœmi helgi Þorláks biskups, þá gœddi þat ímjǫk metorð hans, er hann átti sanngǫfugastan móðurbróður, ok væntu margir, at hit fornkveðna mundi sannask: at "móðurbrœðrum verði menn líkastir", ok þótti þar líkindi mǫrg á gerask, at þar mundi ok svá vera, af því at hann gerði marga hluti eptir því, sem hinn sæli Þorlákr biskup hafði gǫrt. Hann var ráðvandr ok rœkinn at tíðagerð; hann var meinlætasamr í fǫstum ok í klæðabúningi; hann hafði ok ákenning allra hluta þeirra, er hann mátti varr við verða at hinn sæli Þorlákr biskup hafði í sínum háttum, lítilæti ok ǫlmusugœði, harðlífi ok þolinmœði, sem hvárrtveggi þeirra varð í raun margri ok mikilli í sínum biskupsdómi.

Þá er Páli biskupi þótti nǫkkut safnask ok samandragask fjárhlutr sá, er menn gáfu af góðvilja hinum sæla Þorláki biskupi, þá sýndi hann þat brátt, hvat honum bjó í skapi. Hann keypti þá síðan við gullsmið, þann er Þorsteinn hét ok þá var hagastr maðr at málmi á ǫllu Íslandi; en svá urðu tilfǫng af hans hendi, at ekki skorti þat er hafa þurfti til þeirrar smíðar, er hann vildi smíða láta. Hann lét taka til skringerðar, ok lagðisk þar til ógrynni fjár í gulli ok gimsteinum, ok í brendu silfri. Hann lagði þar ok eigi minna fé til skrínis ok smíðarkaups, með tillǫgum annarra manna, en fjǫgur hundruð hundraða. Þat smíði var mjǫk svá vandat, at þat bar eigi minna af ǫðrum skrínum, þeim er á Íslandi vóru, um fegrð en um vǫxt, ok var þat betr en þriggja álna, en ekki var annat betr en álnar langt, þeirra er þá vóru á Íslandi. Engi man spyrja þess vitra manna, er skrínit sér, hvert stórmenni sá maðr hefir verit, er þá gersemi hefir gera látit, eða til hvers hann hefir ok færr verit fyrir efna sakir.

Á dǫgum Páls biskups kom utan af Grœnlandi Jón biskup, ok var í Austfjǫrðum um vetrinn, en kom síðan á ofanverðri langafǫstu í Skálaholt, á fund Páls biskups, ok kom þar at skírdegi, ok vígðu þeir báðir mikinn crisma, ok hǫfðu þeir margar tǫlur trúligar ok spakligar rœður sín á milli. Páll biskup tók við honum með hinni mestu sæmd, ok veitti honum virðuliga veizlu meðan hann var, en leysti hann á brott með mikilli stórmennsku, bæði í fégjǫfum ok í annarri virðing.

Jón biskup gaf mǫnnum ráð til, hversu vín skal gera af krœkiberjum, eptir því sem Sverrir konungr hafði honum fyrir sagt.

En svá bar til, at þá hit næsta sumar eptir gat nær hvergi ber á Íslandi; en sá maðr er Eirekr hét, ok bjó skamt frá Skálaholti, á bœ þeim, er heitir á Snorrastǫðum, bar saman nǫkkut vín, ok varð vel, á því hinu sama sumri. En Jón biskup fór til Noregs ok síðan til Róms, ok ræddi hvervetna, þar sem hann kom, frá rausn ok tign Páls biskups.

Á dǫgum Páls biskups, þá er Gizurr Hallsson hafði lǫgsǫgu, þá gekk mest af sér ranglæti manna um álnir, bæði útlenzkra ok íslenzkra manna, at eigi þótti svá lengr vera mega; gaf þat ráð til Páll biskup, at menn skyldi hafa stikur, þær er væri tveggja álna at lengd. Styrktu þá aðrir hǫfðingjar með biskupi, Gizurr ok synir hans: Þorvaldr ok Hallr ok Magnús, þat mál; einnig brœðr hans: Sæmundr, er þá var gǫfgastr maðr á ǫllu Íslandi, ok Ormr, er bæði var lǫgspakr ok at flestu forvitri, ok allir hǫfðingjar, ok vóru þá lǫg á lǫgð, eptir því sem ávallt hefir haldizk síðan.

Á hinu sjaunda ári biskupsdóms Páls biskups andaðisk Absalon erkibiskup í Danmǫrk, Benedictusdag; ok á því hinu sama ári andaðisk Brandr biskup, Sixtusdag, þá er hann hafði biskup verit átta vetr hins fjórða tigar, hinn mesti skǫrungr.

Eptir andlát Brands biskups kjøru Norðlendingar til biskups Guðmund prest Arason, ok fékk Páll biskup honum bréf sín á fund Einars erkibiskups, ok var Guðmundr vígðr til biskups í Þrándheimi, tíu nóttum fyrir Jónsmessu biskups ok var þá Hákon konungr í Noregi, son Sverris konungs. Guðmundr biskup fór til Íslands hit sama sumar, ok kom í Austfjǫrðu, ok fundusk þeir Páll biskup, ok gerðu mikla sæmd sín í milli í veizlu ok fégjǫfum. Síðan fór Guðmundr biskup til Hóla, ok sat þar at stóli með óhœgindum hinum mestum fyrir margs sakir.

Auðræði urðu brátt ei mikil, en afvenslur þóttu varla með mikilli stillingu, en þeir sem fyrir urðu virðu hann heldr stirðan ok stríðan í sínum boðorðum, en því vinsælli varð Páll biskup ok ástsælli við alþýðu landsmanna, sem menn sá hvervetna hans forsjá, en hœgindi hans viðrvistar ok boðorða við alla, þá er til hans áttu hníga, ok æsktu sér slíks yfirboða allir landsmenn, ef kosti ætti.