Bókastaðir

Páll var son Jóns, hins gǫfgasta manns, Loptssonar, Sæmundarsonar hins fróða. Móðir Jóns var Þóra, dóttir Magnús konungs berfœtts, en móðir Páls var Ragneiðr Þórhallsdóttir, systir Þorláks biskups ens helga. Páll var fœddr upp í Odda með Jóni fǫður sínum, ok lagði hann sjálfr, ok svá aðrir, því meiri virðing á hann, sem hann var eldri. Páll var vænn at áliti, fagreygr ok fasteygr, hrokkinhárr ok fagrhárr, limaðr vel ok lítt fœttr, litbjartr ok hǫrundsljóss, meðalmaðr at vexti ok manna kurteisastr. Hann var næmr ok vel lærðr þegar á unga aldri, ok hagr at hvívetna því er hann gerði, bæði at riti ok at ǫðru. Hann kvángaðisk ungr, ok fekk Herdísar Ketilsdóttur, vænnar konu ok vel at sér at hvívetna, því er kvennmenn mátti prýða.

En er þau hǫfðu fá vetr saman verit, þá fór Páll utan, ok var á hendi Haraldi jarli í Orkneyjum, ok lagði hann mikla virðing á hann; en síðan fór hann suðr til Englands ok var þar í skóla, ok nam þar svá mikit nám, at trautt vóru dœmi til, at nǫkkurr maðr hefði jafnmikit nám numit né þvílíkt á jafnlangri stund; ok þá er hann kom út til Íslands, þá var hann fyrir ǫllum mǫnnum ǫðrum at kurteisi lærdóms síns, versagerð ok bókalist. Hann var ok svá mikill raddmaðr ok sǫngmaðr, at af bar sǫngr hans ok rǫdd af ǫðrum mǫnnum, þeim er þá vóru honum samtíða. Hann fór þá enn til vistar í Odda, ok hafði þá enn gott yfirlæti, sem vert var.

En litlu síðar gerði Páll bú í Skarði, ok var margs til fyrst fátt, þess er hafa þurfti, en svá kom skǫrungskapr þeirra beggja hjóna ok góðvild vina í hald, at þau áttu ærit hvervetna skamms bragðs, ok urðu þau þá fyrir hinum stœrstum feárskǫðum, ok báru þau hann vel ok prúðliga, enda var svá sem ekki gerði af því, ok þá vóxu fé þeirra, sem sær gengi á land.

Páll var raungóðr ok fályndr, ok þýðr við alla vini sína ok alla góða menn, en hann var stirðlyndr við vonda menn, þjófa ok illmenni; stjórnarmaðr mikill var hann um alla hluti í sinni sveit, ok ǫrr tilfara allstaðar þar er þurfa þótti hans tilkomu. Páll var goðorðsmaðr, ok helt hann svá alla sína þingmenn til allra réttra mála, at hvergi varð þeirra hlutr undir.

Páll átti fjǫgr bǫrn, þau er or barnæsku kómusk, við Herdísi konu sinni: sonu tvá ok dœtr tvær; synir hans hétu Loptr ok Ketill, en dœtr hétu Halla ok Þóra; þau vóru ǫll væn at áliti, ok vel at sér þegar þau vuxu upp.

Þorlákr biskup, móðurbróðir Páls, lagði á hann mikla virðing, ok unni honum mikit ok bauð honum opt til sín. En þótt nǫkkurir hǫfðingjar aðrir væri andstreymir Þorláki biskupi, þá var Páll honum því traustari frændi ok fulltrúi, sem aðrir gengu meir undan. En þá Þorlákr biskup andaðisk, þá sýndi Páll enn sína ástligri frændsemi en flestir allir hans gǫfgir vinir.

Et næsta sumar eptir andlát Þorláks ens helga var Páll kjørinn til biskups; áðr var mjǫk lǫng tilræða um þat mál, en þar kom um síðir, at þat var lagt undir Brand biskup, mest at ráði Halls Gizurarsonar, en hann kaus Pál til utanferðar. En hann játti eigi brátt undir at ganga, ok gekk annarr til at ǫðrum at biðja hann, Brandr biskup ok svá brœðr hans ok aðrir hans ástvinir, en hann synjaði ok fór við þat heim af þingi. Síðan fór hann í Odda til kirkjudags um Seljumanna messu, með mikilli áhyggju. En er allir vóru á þrotnir at biðja hann til, ok hann sá, at þá var við øngva at bægjask, nema í mót guðs vilja væri, ok vildi hann þat víst eigi, þá er hann íhugaði sitt ráð: þá skaut hinn helgi andi honum því í hug, at leggja sjálfan sik í ábyrgð til þyrftar mǫnnum, ok gekk hann þá síðan rǫskliga undir þann vanda, er honum hafði áðr lengi hugr við boðit.

En litlu síðar fór hann í Skálholt, ok Jón faðir hans með honum ok brœðr hans, ok tók þegar við ǫllum fjárforráðum staðarins. Hann bauð þá þegar þar at vera Gizuri Hallssyni, er áðr hafði þar verit um daga Þorláks biskups hins helga, ok mest staðarprýði var at ok hýbýla bót, þeirra manna [er þar] væri. Páll lét ǫll hin sǫmu fjárforráð vera í Skálaholti, sem áðr hǫfðu verit, en hann setti Þorkel prest Hallsson til kirkju varðveizlu, ok þá þjónaði honum, fyrst er hann kom út, en hann var síðan kanoki í Veri.

Herdís varðveitti bú þeirra í Skarði ok bǫrn þeirra ǫll, ok ǫll auðræði þeirra, vel ok sœmiliga, meðan hann var utan, ok var þat almælt, at engi bǫrn væri svá vel vanin, sem þeirra bǫrn, í ǫllu héraði, ok helt þat vel skapi meðan hon lifði, af því hon var allra kvenna vǫndust, bæði fyrir sína hǫnd ok annarra manna, sem opt bar raun á.

Páll fór utan hit sama sumar, sem hann var til biskups kosinn, ok var þá djákn at vígslum. Honum greiddisk sín ferð vel, unz hann kom til Noregs, ok fór síðan til kaupangs í Niðarósi, ok var þar um vetrinn, unz leið jól, ok þóttisk hverr þeirra manna bezt hafa, er hans sæmd ok virðing gerði mesta, því heldr, er gǫfgari vóru, ok virðu þeir þá rétt.

Eirekr erkibiskup var í Danmǫrku, þá er Páll kom utan til vígslu, ok var hann með Absaloni erkibiskupi, en Sverrir magnus konungr var austr í Vík, ok fór þaðan á Upplǫnd. En eptir jól fór Páll norðan or kaupangi á fund konungs með sínu fǫruneyti, ok [var] þá með honum fjǫldi konungsmanna; en konungr tók svá vel við honum, sem sonr hans eða bróðir væri til handa honum kominn, ok gerði svá mikla tign hans ok virðing, sem hann mundi sjálfr kjósa, eða hans vinir; en bæði var, at hann kunni betr en flestir menn aðrir ok hafði betri færi á, ok sló ǫllu við, því er til gœða var, er þeir mætti báðir gǫfgastir af verða.

Þórir biskup vígði Pál til prests í Hamarkaupangi; þat var á imbrudǫgum á langafǫstu, einni nótt eptir Mathíasmessu, ok fór hann síðan aptr til konungs hina sǫmu nótt, ok var þá með honum, unz hann fór til Danmerkr, ok fekk konungr honum alla hluti, þá er hann þóttisk hafa þǫrf á or landi. Konungr lét ok alla biskupa fá honum bréf sín með innsiglum, þá er í landi vóru.

Fór hann síðan til Danmerkr um fǫstuna, ok kom til Lundar páskadaginn fyrsta, á fund erkibiskupa, ok bauð Absalon honum þegar til sín, er hann kom, með hinni mestu sæmd, en beið hans at hámessu, þegar hann vissi at hans var þangat von. Var hann síðan með erkibiskupi um páskavikuna, ok var í hinu tíguligustu yfirlæti af þeim báðum, ok var þá þegar ráðin vígsla hans, af því þeir gátu brátt reynt þat, hverr skǫrungr hann var, bæði at lærdómi ok vitrleik ok atgervi; en hann beið vígslu í munklífi því, er heitir at Heraðsvaði, ok var hann fyrr vígðr en þeir hǫfðu þó ætlat, er þeir skildusk, ok kom þat mest til þess, at Knútr konungr Valdemarsson lagði þau orð til, at hans ferð skyldi flýta, eptir því sem honum gengdi bezt, ok þeim mǫnnum, er hann skyldi biskup yfir vera, ok fór þat eptir annarri hans gæfu, at hinn gǫfugasti maðr virði hann þar svá mikils ósén, at hann gaf þat ráð til, sem hann mundi sjálfr kjósa.

Absalon erkibiskup vígði Pál til biskups Jónsdag biskups, átta nóttum fyrir Philippus messu ok Jacobus, at ráði Eireks erkibiskups, er eigi hafði þá sjálfr sýn til at vígja hann; vóru biskupar við vígslu Páls biskups: Eirekr erkibiskup [ok] Pétr biskup af Róiskeldu. Páll biskup gaf gullhring Absaloni erkibiskupi, en annan Eireki erkibiskupi, ok ǫllum ǫðrum nǫkkurar gersemar, þeim er studdu embætti hans vígslu ok tign. Celestinus var þá páfi, er Páll biskup var vígðr. Páll biskup var þá fertugr at aldri, er hann var til biskups vígðr.

Fór hann síðan til Noregs ok fann Sverri konung í Vík austr, ok fór með honum til Bjǫrgvinar, ok var með honum unz hann fór til Íslands hit sama sumar, ok tignaði [konungr] hann því meir í ǫllum hlutum, sem hann hafði lengr með honum verit, ok hann kunni hann gǫrr. Allir virðu hann mikils, sem von var at, ok hans frændr vóru allir þeir er gǫfgastir vóru í landinu.

Páll biskup fór þá út til Íslands hit sama sumar, sem hann hafði vígðr verit til biskups, ok kom í Eyjafjǫrð, ok veitti hann þá þegar dýrliga veizlu Brandi biskupi ok ǫðrum sínum vinum, þeim er þar var við kostr, vín at drekka, ok ǫll ǫnnur þau atfǫng, sem mest máttu verða. Sýndisk þat þá þegar í fyrstu, sem opt urðu síðan raunir at, at hann undi þá ávallt bezt, er hann gladdi sína vini, sem flesta, ok vandamenn, í veizlum virðuligum með ástúð ok skǫrungskap. Hann hafði þá út með sér tvá glerglugga at fœra kirkjunni í Skálaholti, festarmeyju sinni andligri, ok sýndi hann þá þegar, þat er síðar kom enn meir fram, hvat honum bjó í hug, hversu mjǫk hann vildi þá kirkju prýða, um þat fram sem áðr var, er hann var til vígðr, þótt hon væri áðr gǫrviligri ok dýrligri en hver annarra, er á Íslandi vóru.

Sú var hin fyrsta virðing, er Páll biskup gerði til síns stóls ok sinnar kirkju, um þat fram sem né einn biskup hafði gǫrt áðr, at hann sǫng enga messu áðr hann kom til stóls í Skálaholt; en í ǫllum lǫndum er sú virðing á, at ekki sé minna vert at hlýða prestsmessu nývígðri, hinni fyrstu, heldr en biskupsmessu einhverri, en þetta mátti því meira, sem þá var bæði senn at hlýða prests messu ok biskups, ok dreif þá síðan fjǫldi manna í Skálaholt til þeirra fagnaðar tíðinda, at hlýða messu Páls biskups hinni fyrstu. Þar vóru þá margir gǫfugir menn viðstaddir: Jón Loptsson, faðir hans, Sæmundr ok Ormr brœðr hans, ok Gizurr Hallsson; ok var þar þá mikit fjǫlmenni. Biskup mælti þá langt mál ok fagrt, ok hét þá þegar því, sem flestir urðu fegnastir, at hann mundi ǫll boð þau bjóða, sem Þorlákr biskup hafði boðit.

Þat mátti ok þá þegar brátt sjá, er hann tók yfirfǫr um sýslu sína, hversu blíðr ok þekkr hann var við alla sína undirmenn, ok hversu óvant hann lét gera við sik ǫllum, er honum skyldi beina vinna eða aðra hluti, þá er skylt var hann at tigna; varð hann við þat svá ástsæll við alla alþýðu, at allir unnu honum hugástum náliga um allt land, bæði í sinni sýslu ok svá annarri sýslu eigi at síðr. Þat var ok auðsýnt, hve mikill fémaðr hann mundi vera, fyrir sakir umsjá ok skǫrungskapar ávallt í sífellu.

Páll biskup hafði einn vetr setit í Skálaholti, áðr Herdís, kona hans, kom þangat til umsýslu fyrir innan stokk, ok var honum svá mikil stoð ok styrkr at, bæði staðnum ok honum sjálfum, sem engi varð ǫnnur slík af mǫnnum, meðan hann var at stóli. Svá var skǫrungskapr hennar mikill ok umsýsla, at hon hafði fá vetr þar verit, áðr þar var hvervetna ærit nóg, þat er hafa þurfti, ok einskis þurfti í bú at biðja, þótt hundrað manna væri á búi, en sjau tigir eða átta tigir heimamanna.