Bókastaðir

Páll var son Jóns, hins göfgasta manns, Loptssonar, Sæmundarsonar hins fróða. Móðir Jóns var þóra, dóttir Magnús konúngs berfætts, en móðir Páls var Ragneiðr þórhallsdóttir, systir þorláks biskups ens helga. Páll var fæddr upp í Odda með Jóni föður sínum, ok lagði hann sjálfr, ok svá aðrir, því meiri virðíng á hann, sem hann var eldri. Páll var vænn at áliti, fagreygr ok fasteygr, hrokkinhárr ok fagrhárr, limaðr vel ok lítt fættr, litbjartr ok hörundsljóss, meðalmaðr at vexti ok manna kurteisastr. Hann var næmr ok vel lærðr þegar á únga aldri, ok hagr at hvívetna því er hann gjörði, bæði at riti ok at öðru. Hann kvángaðist úngr, ok fekk Herdísar Ketilsdóttur, vænnar konu ok vel at sér at hvívetna, því er kvennmenn mátti prýða.Hann kvángaðist úngr, ok fèkk Herdísar Ketilsdóttur, vænnar konu ok vel at sèr at hvívetna, því er kvennmenn mátti prýða. En er þau höfðu fá vetr saman verit, þá fór Páll utan, ok var á hendi Haraldi jarli í Orkneyjum, ok lagði hann mikla virðíng á hann; en síðan fór hann suðr til Englands ok var þar í skóla, ok nam þar svá mikit nám, at trautt voru dæmi til, at nokkurr maðr hefði jafnmikit nám numit né þvílíkt á jafnlángri stund;en síðan fór hann suðr til Englands ok var þar í skóla, ok nam þar svá mikit nám, at trautt voru dæmi til, at nokkurr maðr hefði jafnmikit nám numit nè þvílíkt á jafnlángri stund; ok þá er hann kom út til Íslands, þá var hann fyrir öllum mönnum öðrum at kurteisi lærdóms síns, versagjörð ok bókalist. Hann var ok svá mikill raddmaðr ok söngmaðr, at af bar söngr hans ok rödd af öðrum mönnum, þeim er þá voru honum samtíða. Hann fór þá enn til vistar í Odda, ok hafði þá enn gott yfirlæti, sem vert var.

En litlu síðar gjörði Páll bú í Skarði, ok var margs til fyrst fátt, þess er hafa þurfti, en svá kom skörúngskapr þeirra beggja hjóna ok góðvild vina í hald, at þau áttu ærit hvervetna skamms bragðs, ok urðu þau þá fyrir hinum stærstum feársköðum, ok báru þau hann vel ok prúðliga, enda var svá sem ekki gjörði af því, ok þá vóxu fé þeirra, sem sær gengi á land.En litlu síðar gjörði Páll bú í Skarði, ok var margs til fyrst fátt, þess er hafa þurfti, en svá kom skörúngskapr þeirra beggja hjóna ok góðvild vina í hald, at þau áttu ærit hvervetna skamms bragðs, ok urðu þau þá fyrir hinum stærstum feársköðum, ok báru þau hann vel ok prúðliga, enda var svá sem ekki gjörði af því, ok þá vóxu fè þeirra, sem sær gengi á land.

Páll var raungóðr ok fályndr, ok þýðr við alla vini sína ok alla góða menn, en hann var stirðlyndr við vonda menn, þjófa ok illmenni; stjórnarmaðr mikill var hann um alla hluti í sinni sveit, ok örr tilfara allstaðar þar er þurfa þótti hans tilkomu. Páll var goðorðsmaðr, ok helt hann svá alla sína þíngmenn til allra réttra mála, at hvergi varð þeirra hlutr undir.Páll var goðorðsmaðr, ok hèlt hann svá alla sína þíngmenn til allra rèttra mála, at hvergi varð þeirra hlutr undir.

Páll átti fjögr börn, þau er or barnæsku kómust, við Herdísi konu sinni: sonu tvá ok dætr tvær; synir hans hétu Loptr ok Ketill, en dætr hétu Halla ok Þóra;synir hans hètu Loptr ok Ketill, en dætr hètu Halla ok Þóra; þau vóru öll væn at áliti, ok vel at sér þegar þau vuxu upp.þau vóru öll væn at áliti, ok vel at sèr þegar þau vuxu upp. Þorlákr biskup, móðurbróðir Páls, lagði á hann mikla virðíng, ok unni honum mikit ok bauð honum opt til sín. En þótt nokkurir höfðíngjar aðrir væri andstreymir Þorláki biskupi, þá var Páll honum því traustari frændi ok fulltrúi, sem aðrir gengu meir undan. En þá Þorlákr biskup andaðist, þá sýndi Páll enn sína ástligri frændsemi en flestir allir hans göfgir vinir.

Et næsta sumar eptir andlát Þorláks ens helga var Páll kjörinn til biskups; áðr var mjök löng tilræða um þat mál, en þar kom um síðir, at þat var lagt undir Brand biskup, mest at ráði Halls Gizurarsonar, en hann kaus Pál til utanferðar. En hann játti eigi brátt undir at gánga, ok gekk annarr til at öðrum at biðja hann, Brandr biskup ok svá bræðr hans ok aðrir hans ástvinir, en hann synjaði ok fór við þat heim af þíngi. Síðan fór hann í Odda til kirkjudags um Seljumanna messu, með mikilli áhyggju. En er allir voru á þrotnir at biðja hann til, ok hann sá, at þá var við öngva at bægjast, nema í mót guðs vilja væri, ok vildi hann þat víst eigi, þá er hann íhugaði sitt ráð: þá skaut hinn helgi andi honum því í hug, at leggja sjálfan sik í ábyrgð til þyrftar mönnum, ok gekk hann þá síðan röskliga undir þann vanda, er honum hafði áðr lengi hugr við boðit. En litlu síðar fór hann í Skálholt, ok Jón faðir hans með honum ok bræðr hans, ok tók þegar við öllum fjárforráðum staðarins. Hann bauð þá þegar þar at vera Gizuri Hallssyni, er áðr hafði þar verit um daga Þorláks biskups hins helga, ok mest staðarprýði var at ok hýbýla bót, þeirra manna [er þar] væri. Páll lét öll hin sömu fjárforráð vera í Skálaholti, sem áðr höfðu verit, en hann setti Þorkel prest Hallsson til kirkju varðveizlu, ok þá þjónaði honum, fyrst er hann kom út, en hann var síðan kanoki í Veri.Páll lèt öll hin sömu fjárforráð vera í Skálaholti, sem áðr höfðu verit, en hann setti Þorkel prest Hallsson til kirkju varðveizlu, ok þá þjónaði honum, fyrst er hann kom út, en hann var síðan kanoki í Veri. Herdís varðveitti bú þeirra í Skarði ok börn þeirra öll, ok öll auðræði þeirra, vel ok sæmiliga, meðan hann var utan, ok var þat almælt, at engi börn væri svá vel vanin, sem þeirra börn, í öllu héraði, ok helt þat vel skapi meðan hon lifði, af því hon var allra kvenna vöndust, bæði fyrir sína hönd og annarra manna, sem opt bar raun á.Herdís varðveitti bú þeirra í Skarði ok börn þeirra öll, ok öll auðræði þeirra, vel ok sæmiliga, meðan hann var utan, ok var þat almælt, at engi börn væri svá vel vanin, sem þeirra börn, í öllu hèraði, ok hèlt þat vel skapi meðan hon lifði, af því hon var allra kvenna vöndust, bæði fyrir sína hönd og annarra manna, sem opt bar raun á.

Páll fór utan hit sama sumar, sem hann var til biskups kosinn, ok var þá djákn at vígslum. Honum greiddist sín ferð vel, unz hann kom til Noregs, ok fór síðan til kaupángs í Niðarósi, ok var þar um vetrinn, unz leið jól, ok þóttist hverr þeirra manna bezt hafa, er hans sæmd ok virðíng gjörði mesta, því heldr, er göfgari voru, ok virðu þeir þá rétt.Honum greiddist sín ferð vel, unz hann kom til Noregs, ok fór síðan til kaupángs í Niðarósi, ok var þar um vetrinn, unz leið jól, ok þóttist hverr þeirra manna bezt hafa, er hans sæmd ok virðíng gjörði mesta, því heldr, er göfgari voru, ok virðu þeir þá rètt. Eirekr erkibiskup var í Danmörku, þá er Páll kom utan til vígslu, ok var hann með Absaloni erkibiskupi, en Sverrir magnus konúngr var austr í Vík, ok fór þaðan á Upplönd. En eptir jól fór Páll norðan or kaupángi á fund konúngs með sínu föruneyti, ok [var] þá með honum fjöldi konúngsmanna; en konúngr tók svá vel við honum, sem sonr hans eðr bróðir væri til handa honum kominn, ok gjörði svá mikla tign hans ok virðíng, sem hann mundi sjálfr kjósa, eðr hans vinir; en bæði var, at hann kunni betr en flestir menn aðrir ok hafði betri færi á, ok sló öllu við, því er til gæða var, er þeir mætti báðir göfgastir af verða.

Þórir biskup vígði Pál til prests í Hamarkaupángi; þat var á imbrudögum á lángaföstu, einni nótt eptir Mathíasmessu, ok fór hann síðan aptr til konúngs hina sömu nótt, ok var þá með honum, unz hann fór til Danmerkr, ok fekk konúngr honum alla hluti, þá er hann þóttist hafa þörf á or landi.þat var á imbrudögum á lángaföstu, einni nótt eptir Mathíasmessu, ok fór hann síðan aptr til konúngs hina sömu nótt, ok var þá með honum, unz hann fór til Danmerkr, ok fèkk konúngr honum alla hluti, þá er hann þóttist hafa þörf á or landi. Konúngr lét ok alla biskupa fá honum bréf sín með innsiglum, þá er í landi voru;Konúngr lèt ok alla biskupa fá honum brèf sín með innsiglum, þá er í landi voru; fór hann síðan til Danmerkr um föstuna, ok kom til Lundar páskadaginn fyrsta, á fund erkibiskupa, ok bauð Absalon honum þegar til sín, er hann kom, með hinni mestu sæmd, en beið hans at hámessu, þegar hann vissi at hans var þángat von. Var hann síðan með erkibiskupi um páskavikuna, ok var í hinu tíguligustu yfirlæti af þeim báðum, ok var þá þegar ráðin vígsla hans, af því þeir gátu brátt reynt þat, hverr skörúngr hann var, bæði at lærdómi ok vitrleik ok atgjörvi; en hann beið vígslu í múnklífi því, er heitir at Heraðsvaði, ok var hann fyrr vígðr en þeir höfðu þó ætlað, er þeir skildust, ok kom þat mest til þess, at Knútr konúngr Valdemarsson lagði þau orð til, at hans ferð skyldi flýta, eptir því sem honum gengdi bezt, ok þeim mönnum, er hann skyldi biskup yfir vera, ok fór þat eptir annarri hans gæfu, at hinn göfugasti maðr virði hann þar svá mikils ósén, at hann gaf þat ráð til, sem hann mundi sjálfr kjósa.en hann beið vígslu í múnklífi því, er heitir at Hèraðsvaði, ok var hann fyrr vígðr en þeir höfðu þó ætlað, er þeir skildust, ok kom þat mest til þess, at Knútr konúngr Valdemarsson lagði þau orð til, at hans ferð skyldi flýta, eptir því sem honum gengdi bezt, ok þeim mönnum, er hann skyldi biskup yfir vera, ok fór þat eptir annarri hans gæfu, at hinn göfugasti maðr virði hann þar svá mikils ósèn, at hann gaf þat ráð til, sem hann mundi sjálfr kjósa. Absalon erkibiskup vígði Pál til biskups Jónsdag biskups, viij nóttum fyrir Philippus messu ok Jacobus, at ráði Eireks erkibiskups, er eigi hafði þá sjálfr sýn til at vígja hann; voru biskupar við vígslu Páls biskups: Eirekr erkibiskup [ok] Pétr biskup af Róiskeldu.voru biskupar við vígslu Páls biskups: Eirekr erkibiskup [ok] Pètr biskup af Róiskeldu. Páll biskup gaf gullhríng Absaloni erkibiskupi, en annan Eireki erkibiskupi, ok öllum öðrum nokkurar gersemar, þeim er studdu embætti hans vígslu ok tign. Celestinus var þá páfi, er Páll biskup var vígðr. Páll biskup var þá fertugr at aldri, er hann var til biskups vígðr; fór hann síðan til Noregs ok fann Sverri konúng í Vík austr, ok fór með honum til Björgvinar, ok var með honum unz hann fór til Íslands hit sama sumar, ok tignaði [konúngr] hann því meir í öllum hlutum, sem hann hafði lengr með honum verit, ok hann kunni hann gjörr. Allir virðu hann mikils, sem von var at, ok hans frændr voru allir þeir er göfgastir voru í landinu.

Páll biskup fór þá út til Íslands hit sama sumar, sem hann hafði vígðr verit til biskups, ok kom í Eyjafjörð, ok veitti hann þá þegar dýrliga veizlu Brandi biskupi ok öðrum sínum vinum, þeim er þar var við kostr, vín at drekka, ok öll önnur þau atföng, sem mest máttu verða. Sýndist þat þá þegar í fyrstu, sem opt urðu síðan raunir at, at hann undi þá ávallt bezt, er hann gladdi sína vini, sem flesta, ok vandamenn, í veizlum virðuligum með ástúð ok skörúngskap. Hann hafði þá út með sér tvá glerglugga at færa kirkjunni í Skálaholti, festarmeyju sinni andligri, ok sýndi hann þá þegar, þat er síðar kom enn meir fram, hvat honum bjó í hug, hversu mjök hann vildi þá kirkju prýða, um þat fram sem áðr var, er hann var til vígðr, þótt hon væri áðr gjörviligri ok dýrligri en hver annarra, er á Íslandi voru.Hann hafði þá út með sèr tvá glerglugga at færa kirkjunni í Skálaholti, festarmeyju sinni andligri, ok sýndi hann þá þegar, þat er síðar kom enn meir fram, hvat honum bjó í hug, hversu mjök hann vildi þá kirkju prýða, um þat fram sem áðr var, er hann var til vígðr, þótt hon væri áðr gjörviligri ok dýrligri en hver annarra, er á Íslandi voru. Sú var hin fyrsta virðíng, er Páll biskup gjörði til síns stóls ok sinnar kirkju, um þat fram sem né einn biskup hafði gjört áðr, at hann söng enga messu áðr hann kom til stóls í Skálaholt;Sú var hin fyrsta virðíng, er Páll biskup gjörði til síns stóls ok sinnar kirkju, um þat fram sem nè einn biskup hafði gjört áðr, at hann söng enga messu áðr hann kom til stóls í Skálaholt; en í öllum löndum er sú virðíng á, at ekki sé minna vert at hlýða prestsmessu nývígðri, hinni fyrstu, heldr en biskupsmessu einhverri, en þetta mátti því meira, sem þá var bæði senn at hlýða prests messu ok biskups, ok dreif þá síðan fjöldi manna í Skálaholt til þeirra fagnaðar tíðinda, at hlýða messu Páls biskups hinni fyrstu.en í öllum löndum er sú virðíng á, at ekki sè minna vert at hlýða prestsmessu nývígðri, hinni fyrstu, heldr en biskupsmessu einhverri, en þetta mátti því meira, sem þá var bæði senn at hlýða prests messu ok biskups, ok dreif þá síðan fjöldi manna í Skálaholt til þeirra fagnaðar tíðinda, at hlýða messu Páls biskups hinni fyrstu. Þar voru þá margir göfugir menn viðstaddir: Jón Loptsson, faðir hans, Sæmundr ok Ormr brædr hans, ok Gizurr Hallsson; ok var þar þá mikit fjölmenni. Biskup mælti þá lángt mál ok fagrt, ok hét þá þegar því, sem flestir urðu fegnastir, at hann mundi öll boð þau bjóða, sem Þorlákr biskup hafði boðit.Biskup mælti þá lángt mál ok fagrt, ok hèt þá þegar því, sem flestir urðu fegnastir, at hann mundi öll boð þau bjóða, sem Þorlákr biskup hafði boðit.

Þat mátti ok þá þegar brátt sjá, er hann tók yfirför um sýslu sína, hversu blíðr ok þekkr hann var við alla sína undirmenn, ok hversu óvant hann lét gjöra við sik öllum, er honum skyldi beina vinna eðr aðra hluti, þá er skylt var hann at tigna;Þat mátti ok þá þegar brátt sjá, er hann tók yfirför um sýslu sína, hversu blíðr ok þekkr hann var við alla sína undirmenn, ok hversu óvant hann lèt gjöra við sik öllum, er honum skyldi beina vinna eðr aðra hluti, þá er skylt var hann at tigna; varð hann við þat svá ástsæll við alla alþýðu, at allir unnu honum hugástum náliga um allt land, bæði í sinni sýslu ok svá annarri sýslu eigi at síðr. Þat var ok auðsýnt, hve mikill fémaðr hann mundi vera, fyrir sakir umsjá ok skörúngskapar ávallt í sífellu.Þat var ok auðsýnt, hve mikill fèmaðr hann mundi vera, fyrir sakir umsjá ok skörúngskapar ávallt í sífellu. Páll biskup hafði einn vetr setið í Skálaholti, áðr Herdís, kona hans, kom þángat til umsýslu fyrir innan stokk, ok var honum svá mikil stoð ok styrkr at, bæði staðnum ok honum sjálfum, sem engi varð önnur slík af mönnum, meðan hann var at stóli. Svá var skörúngskapr hennar mikill ok umsýsla, at hon hafði fá vetr þar verit, áðr þar var hvervetna ærit nóg, þat er hafa þurfti, ok einskis þurfti í bú at biðja, þótt C manna væri á búi, en LXX eðr LXXX heimamanna.