Bókastaðir

Í þann tíð fór utan Loptr, son Páls biskups, ok sótti heim tigna menn í ǫðrum lǫndum: Bjarna biskup í Orkneyjum, en eptir þat Inga konung í Noregi ok Hákon jarl, bróður hans, ok þág af þeim virðuligar gjafir ok fémiklar. En er biskup sat í þeirri áhyggju um son sinn ok um fréttir aðrar, hversu þá gengi, þá gladdi guð hann svá á einu sumri, at Loptr kom þá út með góðri virðingu ok fémiklum gjǫfum, er hann hafði þegit, ok kunni þat at segja, at hann hefði fǫður síns mest [at] notit hvar sem hann kom.

Á því sumri komu út gersemar þær, er Þórir erkibiskup af Noregi hafði sendar Páli biskupi: kóróna gullsaumut, sú er engi hafði fyrr jafngóð komit til Íslands, fingrgull dýrligt ok glófar virðuligir. En annat sumar eptir, þá er Páll biskup hafði sextán vetr at stóli setit í Skálaholti, þá komu enn út gersemar ágætligar, er Nikulás biskup af Osló sendi Páli biskupi: fingrgull mikit, er vá tvá aura, ok steinn í virðuligr; ok hann sendi honum balsam svá mikinn, at ván var at þat yrði aldrei at vandræðum síðan; en ekki var annat jafntorogætt, er at skyldu þurfti at hafa; hafði þat ok kostat eigi minna en nǫkkurar merkr brends silfrs.

Þess er ok skylt at geta, at Páll biskup sendi ok margar gjafir utan sínum vinum; bæði vóru þat valir ok aðrar gersemar. Hann sendi Þóri erkibiskupi biskupsstaf, af tǫnn gǫrfan, svá hagliga, at engi maðr hafði fyr séð jafnvel gǫrvan á Íslandi, er smíðat hafði Margrét hin haga, er þá var oddhǫgust allra manna á Íslandi. Þau vóru þá bæði hjú í Skálaholti, er Páll biskup andaðisk, ok hafði Þórir prestr, bóndi hennar, þar þá ǫll fjárforráð, en hon gerði slíkt allt sem hann vildi.

Páll biskup hafði látit tiltaka at gera tabolu fyrir altari, áðr hann skildi við, ok ætlaði þar til mikit fé, bæði í gulli ok silfri, ok Margrét gróf ok tǫnn til ágætavel, ok er þess ván, at þat mundi hin mesta gersemi verða af fyrirhyggju hans, en þau Þorsteinn skrínsmiðr ok Margrét semdi síðan af hagleik sínum. Varð þat mikill svartasvipr at hans fráfalli, ok þá urðu slíkir hlutir fyrst staðar at nema í bráð fyrir annarra fjǫlskylda sakir. Þorsteinn var ráðinn til tabolu smíðar. Þat sumar hit sama, er biskup lifði síðast, kom út húfuviðr or Noregi, sá er Páll biskup hafði hǫggva látit, ok þá gaf hann í hǫnd ǫll kaup þau til staðarins, er at skyldu þyrftu at hafa.

Nú eru sagðir þeir hlutir, er vel fellu í hag á því sumri; þá skal ek geta þeirra hluta, er mjǫk þóttu andstreymir: þá varð landskjálpti mikill, hinn næsta dag fyrir Seljumannamessu, ok létu margir menn líf sitt, ok fell ofan alhýsi á fjǫlda bœjum ok gerðu hina stœrstu skaða. Þá var ok þerraleysi hit mesta ok urðu stórskaðar á því. Þá var ok sagt út andlát Klængs Þorvaldssonar, er hinn vænsti þótti til mikils hǫfðingja ef lífi héldi.

Þat sumar tók sótt ok óhœgindi mikil Páll biskup, þá er hann fór um Vestfirðingafjórðung, ok komsk hann nauðuliga til Hítardals; lá hann þar í rekkju náliga fjórar vikur; síðan fór hann heim með litlum mætti, ok kom heim í Skálaholt þrimr nóttum fyrir Símonsmessu, ok lagðisk þá þegar í rekkju; hann sǫng messu allra heilagra messudag ok sǫng þá síðustu messu guði almáttigum til dýrðar ok ǫllum helgum, en sér til hjálpar ok miskunnar, ok ǫllum kristnum mǫnnum, lifendum ok ǫnduðum. En fyrir Marteinsmessu tók at óhœgjask með verkjum miklum sótt hans, ok fylgði bæði svefnleysi ok matleysi, ok þótti hann þá einrænn vera.

Þar vóru þá synir hans ok brœðr, ok margir aðrir vinir hans. Eptir þat sendi Páll biskup eptir Þorvaldi ok Magnúsi Gizurarsonum, ok komu þeir í Skálaholt, ok skipaði hann þá til allra hluta fyrir þeim, eptir sínum vilja; en hann var oleaðr octabodag Martini.

En áðr hann væri smurðr helgu viðsmjǫri, mælti hann mjǫk langt mál, at dœmum hins helga Þorláks biskups; játti hann þá á hǫnd sér fyrir ǫllum lærðum mǫnnum, þeirra er við vóru, frekliga alla luti, er hann virði sik hent hafa til varúðar í sínum biskupsdómi, ok bað alla, at honum skyldi fyrirgefa þat er hann hafði misgǫrt við [þá]. En hann fyrirgaf ǫllum blíðliga, þat er við hann hǫfðu misgǫrt ok fal sik undir guðs miskunn.

En eptir þat var hann oleaðr; var nǫkkut rén á hans sótt unz hann fór af smurningarklæðum, ok tvær nætr síðan. En þá tók at fella óhœgindi sóttar hans af nýju, ok lifði hann þá eigi lengr en tvær nætr síðan, ok tók hann þá corpus domini við sjálft andlát sitt, ok sofnaði þá til guðs.

En viku fyrir andlát Páls biskups sýndisk tungl svá sem roðra væri, ok gaf eigi ljós af sér um miðnætti í heiðviðri, ok bauð þat þá þegar mikla ógn mǫrgum manni.

Páll var vígðr til biskups á dǫgum Celestinus páfa af Absaloni erkibiskupi, á dǫgum Sverris konungs; þá var hann fertugr at aldri. Hann stýrði guðs kristni með mikilli stillingu sextán vetr ok andaðisk þriðja dag viku, einni nótt fyrir Andres messu, ok var þá liðit frá guðs burð fjǫgr ár hins þrettánda hundraðs.

Ari prestr hinn fróði, er mǫrg dœmi spaklig hefir samantǫld, segir hve mjǫk várt land drúpði eptir fráfall Gizurar biskups, er menn virðu mestan skǫrung verit hafa á Íslandi; en hér má sjá, hversu margr kvíðbjóðr hefir farit fyrir fráfalli þessa hins dýrliga hǫfðingja Páls biskups: jǫrðin skalf ǫll ok pipraði af ótta; himin ok skýin grétu, svá at mikill hlutr spilltisk jarðar ávaxtarins, en himintunglin sýndu dauðatákn ber á sér, þá er náliga var komit at hinum efstum lífsstundum Páls biskups, en sjórinn brann ok fyrir landinu þá; þar sem hans biskupsdómr stóð yfir sýndisk náliga allar hǫfutskepnur nǫkkut hrygðarmark á sér sýna frá hans fráfalli.

Ena síðustu nótt, er Páll biskup lifði, dreymdi Þorvald Gizurarson, hinn vitrasta hǫfðingja, at Jón Loptsson fæli Petri postula á hendi þá hjǫrð, er Páll biskup sonr hans hafði gætt, en Jesús Kristr fal sína hjǫrð á hendr fǫður sínum áðr hann væri píndr, en guðs miskunn fól nú þessa sína hjǫrð á hendr Petri postula, áðr várr faðir ok gætandi var frá oss kallaðr.

Nú má sjá hvárntveggja stafn biskupsdóms þessa hins dýrliga biskups, ok hyggjum vér á þeirri tíð hafi eigi aðrir til verit at sjá skutstafninn, er eigi lǫnguðu til at sjá framstafninn.

En við þat er oss at una hans ástmǫnnum, er eptir lifum, at hann hefir náliga ǫll þau gœði eptir sik leift, er menn megu eptir hafa góðs manns ok gǫfugs: bǫrn virðulig með góðum efnum til skaðabóta þeim, er mest niðrfall er orðit í andláti biskups Páls; auðr gnógr ok allskyns staðarprýði, flest framkomin, en sum stofnut með góðum efnum, heilræði hans með kenningum, þeim er hann kendi í sífellu, í orðum ok fǫgrum dœmum síns lífs; auðræði ok unaðsamar vistir, er hann ætlaði velflestum sínum nánum frændum; en hann man til þess hugt hafa, at guð muni þá hugga, er hann hefir eigi fé huggaða. En þessa sǫgu mína styrkti vitr maðr, Ámundi Árnason, smiðr Páls biskups, ok kvað vísur þessar:

Þá sextán vetr, er guðs kristni prýddisk undir blóma biskupsdóms Páls biskups, urðu mǫrg stórtíðindi í heiminum: þá andaðisk Celestinus páfi, Absalon erkibiskup, Sverrir konungr, Hákon, Guthormr Noregs konungar; Knútr, Sǫrkvir, Svíakonungar; Ríkarðr Englakonungr; Njáll biskup, Brandr biskup, Jóan biskup; Haraldr jarl í Orkneyjum, Philippus jarl; Einarr abóti Mársson; Guðmundr Bjálfason abóti; Hafliði abóti Þorvaldsson, Þorkell abóti Skúmsson.

Margir hafa ok aðrir gǫfugir menn andazk meðan Páll biskup var, bæði lærðir menn ok ólærðir: Jón Loptsson, Gizurr Hallsson, Sigmundr Ormsson, Þorleifr Þorláksson, Þorvaldr Þorkelsson, Kálfr Snorrason, Ari Bjarnarson, Ǫnundr Þorkelsson, Hermundr Koðransson, Þórðr Snorrason, Guðmundr Ámundason, Bersi prestr Halldórsson; ok mart varð annat til tíðinda í hans biskupsdómi: skipatjón ok elds uppkoma í Heklufelli, ófriðr, rán ok brennur, ok með mǫrgum fátíðindum líflát manna.

Nú hefi ek yfirfarit nǫkkut með skyndingu æfi Páls biskups, ok hefir mér meir ágengit ókænska en illvili, þó at þessi frásaga sé eigi jafnmerkilig orðin, sem hann hafði efni til sett af sinni hálfu. Gleði almáttigr guð hann í sífellu í eilífri dýrð. Amen.