Bókastaðir

Nú er þar til at taka, er fyrr var frá horfit, at Ormr Stórólfsson sat á Íslandi. Ok er hann var kominn á þrítugs aldr, tók hann sér far með þeim manni, er Ǫzurr hǫrzki hét, er skip átti uppi standanda í Þjórsá, ok fór útan með honum. Ǫzurr átti garð á Hǫrðalandi, ok sat Ormr hjá honum um vetr. Þá var Ásbjǫrn prúði á Hǫrðalandi, ok bar oft saman fundi þeira Orms, ok fell vel á með þeim, ok gerðisk þar skjótt vinátta. Reyndu þeir margar íþróttir, ok váru á allar jafnir, þær sem eigi reyndi afl með; enn miklu var Ormr sterkari. Svá kom, at þeir sórusk í fóstrbrœðralag at fornum sið, at hvárr skyldi annars hefna, sá er lengr lifði, ef hinn yrði vápndauðr.

Enn um várit talaði Ásbjǫrn við Orm, at hann vildi fara norðr á Mœri, at hitta Eyvind snák ok Bergþór bestil frændr sína. "Er mér ok forvitni á", segir hann, "at vita, hvárt þegar dettr líf ór mér, er ek kem þar, sem sagði vǫlvan arma".

Ormr lézk þeirar farar búinn: "Enn eigi þykki mér þú þar mega um keppa, því at gnógu margt vita þess háttar menn, sem hon er".

Síðan fóru þeir á tveim skipum norðr á Mœri, ok tók Eyvindr ok Bergþórr allvel við Ásbirni frænda sínum, því at þeir váru systkina synir. Þetta var á ofanverðum dǫgum Hákonar Hlaðájarls.

Þar spurði Ásbjǫrn, at eyjar tvær lágu norðr fyrir landi, ok hét hvártveggja Sauðey; ok réð fyrir inni ytri eynni jǫtunn, sá er Brúsi héti. Hann var mikit trǫll ok mannæta, ok ætluðu menn, at hann mundi aldri af mennskum mǫnnum unninn verða, hversu margir sem væri: enn móðir hans var þó verri viðreignar; enn þat var kolsvǫrt ketta, ok svá mikil, sem þau blótnaut at stœrst verða. Engi gœði hǫfðu menn af landi ór hvárigri eynni fyrir þessum meinvættum. Gerðisk Ásbjǫrn fúss at fara til eyjanna, enn Ormr af latti, ok kvað fátt verra enn við fjándr slíka at eiga; ok því varð ekki af ferðinni.

Heldu þeir um sumarit suðr í Danmǫrk, ok sátu hjá Virfli um vetrinn. Enn at vetri liðnum ok vári komnu, heldu þeir í hernað með fimm skip, ok fóru víða um eyjar ok útsker, ok hǫfðu sigr ok gagn, hvar er þeir komu. Urðu þá eigi aðrir menn frægri í víkingu heldr enn þeir. Enn um sumarit, er á leið, lǫgðu þeir til Gautlands ok herjuðu þar. Þá réð þar fyrir sá jarl, er Herrauðr hét. Þar áttu þeir marga bardaga, ok fengu vald yfir landinu, ok sátu þar vetr hinn þriðja. Þar váru drykkjur stórar um vetrinn ok gleði mikil.

Þat var einn dag um vetrinn, er þeir Ásbjǫrn sátu ok drukku, þá kvað Ásbjǫrn vísu þessa:

Um várit fóru þeir Ormr ok Ásbjǫrn, ok undu þar eigi lengr, ok fóru um sumarit norðr í Danmǫrk, ok svá til Noregs, ok váru þar vetr hinn fjórða með Ǫzuri hǫrzka. Enn um várit tǫluðusk þeir við fóstbrœðr; vildi Ásbjǫrn í hernað, enn Ormr út til Íslands, ok því skildu þeir, ok þó með kærleikum ok vináttu.

Fór Ormr til Íslands með Ǫzuri hǫrzka; urðu vel reiðfara, komu skipi sínu í Leiruvág fyrir neðan heiði. Þá frétti Ormr þau tíðindi, at Stórólfr karl, faðir hans, hefði dáit í viðskiftum þeira Dúfþaks. Var hann fám mǫnnum harmdauði. Fór Ormr þá heim til Stórólfshvols, ok setti þar bú saman, ok bjó þar lengi, eftir þat er hann hafði hefnt Stórólfs fǫður síns, eftir því sem segir í Íslendinga-skrá.

Litlu síðar enn Ormr ok Ásbjǫrn hǫfðu skilit, fýstisk Ásbjǫrn norðr í Sauðeyjar. Fór hann við fjóra menn ok tuttugu á skipi, — heldr norðr fyrir Mœri, ok leggr seint dags at Sauðey hinni ytri, — ganga á land ok reisa tjald; eru þar um nóttina, ok verða við ekki varir.

Um morgininn árla ríss Ásbjǫrn upp, klæðir sik ok tekr vápn sín, ok gengr upp á land; enn biðr menn sína bíða sín.

Enn er nǫkkut svá var liðit frá því, er Ásbjǫrn hafði í brott gengit, verða þeir við þat varir, at ketta ógrlig var komin í tjalds-dyrnar. Hon var kolsvǫrt at lit ok heldr grimmlig, því at eldar þóttu brenna ór nǫsum hennar ok munni; eigi var hon ok vel eyg. Þeim brá mjǫk við þessa sýn, ok urðu óttafullir. Ketta hleypr þá innar at þeim, ok grípr hvern af ǫðrum; ok svá er sagt, at suma gleypti hon, enn suma rifi hon til dauðs með klóm ok tǫnnum. Tuttugu menn drap hon þar á lítilli stundu, enn þrír komusk af ok undan ok á skip, ok heldu þegar undan landi.

Enn Ásbjǫrn gengr þar til, er hann kemr at hellinum Brúsa, ok snarask þegar inn í. Honum var nǫkkut dimmt fyrir augum, enn skuggamikit var í hellinum. Hann verðr eigi fyrr varr við enn hann er þrifinn loft, ok fœrðr niðr svá hart, at Ásbirni þótti furða í. Verðr hann þess þá varr, at þar er kominn Brúsi jǫtunn, ok sýndisk heldr mikilligr.

Brúsi mælti þá: "Þó lagðir þú mikit kapp á at sœkja hingat; skaltú nú ok erindi hafa, því at þú skalt hér lífit láta með svá miklum harmkvælum, at þat skal aðra letja, at sœkja mik heim með ófriði".

Fletti hann þá Ásbjǫrn klæðum, því at svá var þeira mikill aflamunr, at jǫtunninn varð einn at ráða þeira í milli. Bálk mikinn sá Ásbjǫrn standa um þveran hellinn, ok stórt gat á miðjum bálkinum; járnsúla stór stóð nǫkkut svá fyrir framan bálkinn.

"Nú skal prófa þat", segir Brúsi, "hvárt þú ert nǫkkut harðari enn aðrir menn".

"Lítit mun þat at reyna", segir Ásbjǫrn, "enn ógæfusamliga hefir mér tekizk, at ek skylda engri vǫrn fyrir mik koma, ok er þat líkast, at feigð kalli at mér". Ok kvað vísu þessa:

Síðan opnaði Brúsi kvið á Ásbirni ok náði þarma-enda hans, ok knýtti um járnsúluna, ok leiddi Ásbjǫrn þar í hring um; enn Ásbjǫrn gekk einart, ok rǫktusk svá á enda allir hans þarmar. Ásbjǫrn kvað þá vísur þessar jafnframmi:

Síðan lét Ásbjǫrn líf sitt með mikilli hreysti ok drengskap.

Þat er at segja, at þeir þrír menn, er undan komusk, sóttu knáliga róðr, ok léttu eigi fyrr enn þeir komu at landi; sǫgðu þau tíðindi, er gersk hǫfðu í þeira fǫrum; kváðusk ætla Ásbjǫrn dauðan, enn kunnu ekki frá at segja, hversu at hafði borit um hans líflát. Komu þeir sér í skip með kaupmǫnnum, ok fluttusk svá suðr til Danmerkr. Spurðusk nú þessi tíðindi víða, ok þóttu mikil.

Þá var orðit hǫfðingja-skifti í Noregi. Hákon jarl dauðr, enn Ólafr Tryggvason í land kominn, ok bauð ǫllum rétta trú. Ormr Stórólfsson spurði út til Íslands um farar ok líflát Ásbjarnar, er mǫnnum þótti sem vera mundi. Þótti honum þat allmikill skaði ok undi eigi á Íslandi, ok tók sér fari í Reyðarfirði, ok fór þar útan. Þeir komu norðarliga við Noreg, ok sat hann um vetrinn í Þrándheimi. Þá hafði Ólafr ráðit þrjá vetr Noregi.

Um várit bjósk Ormr at fara til Sauðeyja. Þeir váru því nær margir á skipi, sem þeir Ásbjǫrn hǫfðu verit. Þeir lǫgðu at minni Sauðey síð um kveldit ok tjǫlduðu á landi, ok lágu þar um nóttina.

Þat segja menn, at Ormr væri primsigndr í Danmǫrku, enn hafi kristnask á Íslandi. Enn er Ormr var sofnaðr, sá hann at kona gekk inn í tjaldit, mikil ok errilig, vel búin ok væn at yfirlitum.

Hon gekk innar at þar er Ormr lá, ok nam þar staðar. Ormr þóttisk heilsa henni, ok spyrja hana at nafni; enn hon kveðsk Menglǫð heita, dóttir Ófótans norðan ór Ófótansfirði. "Enn við erum systkin ok Brúsi at fǫður, enn ek átta mennska móður, enn móðir hans er sú hin kolsvarta ketta, er þar er í hellinum hjá honum. Enn þó at vit sém skyld, þá eru vit þó ekki lyndislík; ræðr hann fyrir eynni ytri, ok er hon sýnu betri; veitir hann mér þungar búsifjar, svá at ek hygg at ek munu í brottu støkkva; veit ek ok, hvert erindi þitt er: Þú ætlar at hefna Ásbjarnar fóstbróður þíns, ok er þat várkunn, því at þú átt eftir hraustan mann at mæla; mun þér ok forvitni á at vita, hversu honum var í hel komit; enn þar munu ekki margir kunna frá at segja, útan Brúsi ok ek".

Hóf hon þá upp alla sǫgu, ok sagði frá lífláti Ásbjarnar, ok svá kvað hon allar þær vísur, er hann hafði kveðit. "Enn eigi þykkjumsk ek þar sjá fyrir mun um, hvárt meira má trǫllskapr Brúsa ok móður hans eða hamingja þín, enn øngvan mann óttask hann útan þik einn, ok viðrbúnað hefir hann veittan, ef þú kynnir at koma; hann hefir fært þat bjarg í hellisdyrnar, at ekki má í hellinn komask, meðan þat stendr þar; enn þó at þú sér sterkr, þá hefir þú hvárki afl við Brúsa, né bjarginu í brott at koma. Nú eru hér glófar, at ek vil gefa þér, ok fylgir sú náttúra, at þeim verðr aldrei aflafátt, sem þá hefir á hǫndum. Yrði þat svá, at þú ynnir Brúsa, þá vilda ek at þú gæfir Sauðey í vald mér; enn ek mun heldr vera þér í sinni, því at mér er þú vel í þokka, þó at vit megim eigi njótask sakir trúar þinnar".

Síðan hvarf konan, enn Ormr vaknaði, ok váru þar glófarnir; enn hann mundi allar vísurnar. Stóð Ormr þá upp, ok vakti menn sína, ok helt út til eyjarinnar, gekk á land ok bað menn sína bíða á skipi til annars dags í þær mundir; enn halda á brott, ef hann kœmi þá eigi.

Nú gengr Ormr þar til er hann kemr at hellinum. Sér hann nú bjargit þat stóra, ok leizk ómáttuligt nǫkkurum manni þat í brott at fœra; þó dregr hann á sik glófana Menglaðar-nauta, tekr síðan á bjarginu, ok fœrir þat brott ór dyrunum, ok þykkisk Ormr þá aflraun mesta sýnt hafa. Hann gekk þá inn í hellinn, ok lagði málajárn í dyrnar.

Enn er hann var inn kominn, sá hann hvar kettan hljóp með gapanda ginit. Ormr hafði boga ok ǫrvamæli; lagði hann þá ǫr á streng, ok skaut at kettunni þremr ǫrum; enn hon hendi allar með hváftunum, ok beit í sundr; hefir hon sik þá at Ormi, ok rekr klœrnar framan í fangit, svá at Ormr kiknar við; enn klœrnar gengu í gegnum klæðin, svá at í beini stóð. Hon ætlar þá at bíta í andlit Ormi; finnr hann þá, at honum mun eigi veita; heitir þá á sjálfan Guð ok hinn heilaga Petrum postula, at ganga til Róms, ef hann ynni kettuna ok Brúsa son hennar. Síðan fann Ormr, at minkaðisk afl kettunnar. Tekr hann á annarri hendi um kverkar henni, enn annarri um hrygg, ok gengr hana á bak, ok brýtr sundr í henni hrygginn ok gengr svá af henni dauðri.

Ormr sá þá, hvar bálkr stórr var um þveran hellinn. Hann gengr þá innar at; enn er hann kemr þar, sér hann at fleinn mikill kemr útar í gegnum bálkinn; hann var bæði digr ok langr. Ormr grípr þá í móti fleininum, ok leggr af út. Brúsi kippir þá at sér fleininum, ok var hann fastr, svá at hvergi gekk.

Þat undraðisk Brúsi, ok gægðisk upp fyrir bálkinn; enn er Ormr sér þat, þrífr hann í skeggit á Brúsa báðum hǫndum; enn Brúsi bregzk við í ǫðrum stað; sviftask þeir þá fast um bálkinn. Ormr hafði vafit skegginu um hǫnd sér, ok rykkir til svá fast, at hann rífr af Brúsa allan skeggstaðinn, hǫkuna, kjaftana báða, vangafyllurnar upp allt at eyrum; gekk hér með holdit niðr at beini. Brúsi lét þá síga brýnnar, ok grettisk heldr greppliga.

Ormr støkkr þá innar yfir bálkinn; grípask þeir þá til ok glíma lengi; mœddi Brúsa þá fast blóðrás; tekr hann þá heldr at gangask fyrir; gefr Ormr þá á, ok rekr Brúsa at bálkinum ok brýtr hann þar um á bak aftr.

"Snemma sagði mér þat hugr", sagði Brúsi, "at ek munda af þér nǫkkut erfitt fá, þegar ek heyrða þín getit, enda er þat nú fram komit. Muntú nú vinna skjótt um, ok hǫggva hǫfuð af mér. Enn þat var svá at mjǫk pínda ek Ásbjǫrn prúða, þá er ek rakta ór honum alla þarmana, ok gaf hann sik ekki við fyrr enn hann dó".

"Illa gerðir þú þat", segir Ormr, "at pína hann svá mjǫk, jafnrǫskvan mann; skaltú ok hafa þess nǫkkurar menjar".

Hann brá þá saxi, ok reist blóðǫrn á baki honum, ok skar ǫll rifin frá hryggnum, ok dró þar út lungun. Lét Brúsi svá líf sitt með litlum drengskap.

Síðan bar Ormr eld at, ok brenndi upp til ǫsku bæði Brúsa ok kettuna. Ok er hann hafði þetta starfat, fór hann brott ór hellinum með kistur tvær fullar af gulli ok silfri; enn þat sem meira var fémætt, gaf hann í vald Menglaðar, ok svá eyna. Skildu þau með mikilli vináttu. Kom Ormr til manna sinna í nefndan tíma; heldu síðan til meginlands. Sat Ormr í Þrándheimi vetr annan.

At sumri bjósk Ormr til Rómferðar, ok tóksk sú ferð vel. Kom sunnan til Danmerkr um haustit eftir Svoldar-orrustu, ok spurði þar þau tíðindi, er þar hǫfðu orðit.

Fór hann þá til Noregs á fund Eiríks jarls ok hitti hann á Hlǫðum; gekk fyrir jarl ok kvaddi hann. Jarl tók honum vel, ok spurði hann at nafni. Hann lézk Ormr heita.

Jarl mælti: "Ertú Ormr sterki"?

"Kalla megi þér svá, herra, ef þér vilit; enn þat er erindi mitt, at ek vilda vera gestr yðarr í vetr".

Jarl kvað honum þat til reiðu, ok skipaði honum á hinn æðra bekk útarliga. Ormr var fáskiftinn um vetrinn ok óhlutdeilinn.

Þat var einn tíma, at talat var til Svoldrar-orrustu, ok hversu kappar Ólafs konungs hǫfðu drengiliga vǫrn sýnt, ok hversu seint at Ormrinn hafði unninn orðit, eða hversu harða atsókn Eiríkr jarl hafði veitt, at hann fekk unnit þat skip, er engi ætlaði, at á þýðum sjó mundi unnit verða.

Ormr svarar: "Seinna mundi Ormrinn langi unninn hafa orðit, ef ek hefða þar verit með ǫðrum kǫppum konungs".

Nú var sagt jarli, at Ormr hefði mikit um talat, at Ormrinn langi mundi eigi unninn orðit hafa, ef hann hefði þar verit. Jarl lætr þá kalla Orm fyrir sik, ok spyrr, hvárt hann hefði þat talat, at Ormrinn mundi eigi unninn hafa orðit, ef hann hefði þar verit.

"Eigi er þat, herra, hitt sagða ek, at seinna mundi unninn hafa orðit Ormrinn, ef ek hefða þar verit".

Jarl svarar: "Lítinn mun mundi þat segja um einn mann, svá mǫrgum ok miklum kǫppum sem þar var saman skipat, enn þó skal gera tilraun nǫkkura: þú skalt vera einn á skipi, ok skulu sœkja at þér fimtán skeiðr, ok er þat þó lítit af þeim skipa fjǫlda, er var við Svoldr".

"Þér munut ráða, herra", sagði Ormr, "enn ekki mun ek fyrr gefask, enn ek em yfirkominn".

Ormr gekk þá út, ok tók einn berlingsás digran, þrettán álna langan. Síðan fór hann á skip ok lét frá landi. Síðan váru menn til fengnir á fimtán skeiðum, ok sóttu at Ormi; enn svá er sagt, at á lítilli stundu hafði Ormr slegit í kaf sjau skeiðr, lamit ok brotit. Þá kallaði jarl, ok bað þá hætta þessum leik; var ok svá gert. Varð þá borgit flestum ǫllum mǫnnum.

Síðan bað jarl sex tigu manna sœkja at Ormi úti á víðum velli; ok svá var gert. Ormr hafði ekki vápna, nema ásinn, ok veifaði honum um sik sem hreytispeldi, svá at engi þorði nærri at koma, því at þeir sá vísan bana, hverr sem fyrir yrði. Bað jarl þá hætta þessum leik ok svá var gert.

Jarl mælti: "Eigi ætla ek, at þat væri oftalat, Ormr, þótt seinna ynnisk Ormrinn langi, ef þú hefðir á verit, því at hann mundi aldri unninn hafa orðit, ef þú hefðir þar til varnar verit".

Síðan gerðisk Ormr hirðmaðr Eiríks jarls, ok var með honum í miklum kærleikum sakir atgerfi sinnar.