Bókastaðir

Sunnudaginn eptir hafði Rǫgnvaldr jarl tíðir þar í þorpinu, ok stóðu þeir úti hjá kirkjunni. Þá sá þeir hvar gengu sextán menn slyppir ok kollóttir. Þeim þóttu þeir undarliga búnir. Jarls-menn ræddu um hverir vera mundi. Þá kvað jarl vísu:

Eptir helgina fóru menn Rǫgnvalds jarls þar um hinar næstu bygðir. Ok gengu allir menn undir jarl.

Þat var eina nótt í Vestrey, at jarls-menn hǫfðu njósn af at eyjar-menn mundu eiga launþing til svikræða við Rǫgnvald jarl. En er jarl fekk njósn af, þá stóð hann upp, ok fór til þingsins. En þat var tíðinda, at jarls-menn hǫfðu barða marga Eyjar-skeggja, en tekit Kúga bónda ok settan í fjǫtra; ok kváðu hann verit hafa upphafs-mann at þessu ráði. En er Rǫgnvaldr jarl kom á þingit, fell Kúgi til fóta honum, ok bauð allt sitt mál vera á Guðs valdi ok jarls; sagði at hann var fœrðr nauðigr á þingit, því at allir bœndr vildu at hann gǫrðisk upphafs-maðr at þessu ráði. Flutti Kúgi mál sitt orðfærliga, ok fluttu margir aðrir þat ok sǫnnuðu með honum. Þá kvað jarl þetta:

Jarl gaf þar ǫllum mǫnnum grið. Bundu þeir þá at nýju félag sitt.

Þá er Rǫgnvaldr jarl var kominn í Orkneyjar, ok margir menn hǫfðu undir hans vald gengit, þá var Páll í Hrossey, ok hǫfðu þeir þar þing ok ráða-gjǫrð við sína menn. Beiddi jarl umráða, hve með skal fara þessu vandmæli. En menn tóku þar misjafnt á; ok var þat sumra ráð, at skipta skyldi lǫndum við Rǫgnvald jarl; en flestir ríkis-menn, ok svá bœndr, vildu kaupa Rǫgnvald á brott með fé, ok buðu þar sína kosti til. Sumir fýstu at berjask skyldi; ok kǫlluðu þat fyrr hafa vel tekizk.

Rǫgnvaldr jarl hafði haft njósnar-mann á þinginu. Ok er þeir koma til hans, spurði hann tíðinda. Skáld eitt svaraði jarli er verit hafði á þinginu.

Eptir þetta sendi Rǫgnvaldr jarl menn á fund biskups, ok beiddi hann meðal-ferða, ok sendi eptir Þorsteini Rǫgnusyni ok Þorsteini Hávarðssyni ór Sandey, ok bað þá fara með hónum ok leita um sættir; ok veita hvárigum at gǫra nǫkkurn ófrið. Ok er þeir kómu til biskups, fóru þeir allir samt til Hrosseyjar á fund Páls jarls; ok leitaði hann um sættir með þeim frændum. Kom biskup því á leið, at sett vóru hálfs-mánaðar-grið til umleitanar lengri sætta. Varð þá skipt Eyjunum, hvar hvárir skyldu kostnað á hafa þessa stund. Fór þá Rǫgnvaldr jarl til Hrosseyjar, en Páll jarl fór í Hrólfsey.

Ok í þenna tíma urðu þau tíðindi þar í Eyjunum, at þeir frændr Sveins Ásleifarsonar, Jón vængr af Upplandi ór Háey ok Rikgarðr frá Brekkum ór Strjónsey, fóru at Þorkatli fletti, til bús þess, er Valþjófr hafði átt, ok brendu hann inni með níunda mann. Þeir fóru eptir þat á fund Rǫgnvalds jarls; ok gjǫrðu honum þann kost, at þeir mundu fara til Páls jarls með frænda-bálk sinn, ef Rǫgnvaldr jarl vildi eigi við þeim taka. Jarl veik þeim eigi af hendi. Ok þá er þat spurði Haflíði Þorkelsson, fór hann þegar á fund Páls jarls, er hann spurði brennu fǫður síns; ok tók Páll jarl við honum. Eptir þetta bundusk þeir Jón á hendi Rǫgnvaldi jarli. Gjǫrðisk hann þá brátt fjǫlmennr þar í Eyjunum ok vinsæll.

Rǫgnvaldr jarl leyfði heimfǫr þeim Jóni, ok Sǫlmundi, ok Ásláki, ok mǫrgum ǫðrum liðs-mǫnnum sínum. En þeir vildu bíða umskipta.

Þá sagði Rǫgnvaldr jarl: "Þat hygg ek, ef guð vill at ek fá ríki í Orkneyjum, at hann muni gefa mér styrk til, ok hinn helgi Magnús jarl frændi minn, at halda því, þótt þér farit heim til eigna yðvarra." Eptir þat fóru þeir heim til Noregs, hverr til sinna heimkynna.

Um várit snemma hafði Sveinn Ásleifarson farit ór Suðreyjum ok upp á Skotland at finna vini sína. Hann dvaldisk lengi [í] Atiǫklum með Moddadi jarli ok Margrétu Hákonar-dóttur, ok tǫluðu þau marga hluti leyniliga. Þar frétti Sveinn ófrið ór Orkneyjum; ok gjǫrðisk hann þá fúss þangat at fara, ok finna frændr sína.

Hann fór fyrst til Kataness í Þórsá, ok með honum gǫfigr maðr er Ljótólfr hét; með honum hafði Sveinn verit lengi um várit. Þeir kómu til Óttars jarls í Þórsá, bróður Frakkakar; ok leitaði Ljótólfr um sættir með þeim Óttari ok Sveini um þat, er Frakkǫk hafði gjǫra látit; ok helt Óttarr jarl þar bótum upp af sinni hendi. Jarl hét ok vináttu sinni Sveini; en Sveinn hét því Óttari jarli, at hann skyldi styrkja Erlend, son Haralds hins slétt-mála, til þess at hann fengi fǫðurleifð sína í Orkneyjum, þá er hann vildi til kalla.

Sveinn skipti þar skipum, ok hafði þaðan byrðing, ok á þrjá tigi manna. Tók hann þaðan útnyrðing yfir Pétlandsfjǫrð; ok svá fyrir vestan Hrossey; ok svá til Efju-sunds, ok eptir sundinu til Hrólfseyjar. Á eyjar-endanum var hǫfði mikill, ok urð stór undir niðri. Þar lá opt otr í urðinni.

Ok er þeir Sveinn reru eptir sundinu, tók hann til orða: "Menn eru þar á hǫfðanum; ok munu vér þar at leggja, ok vita tíðindi af þeim. Vil ek at menn breyti nokkut umbúningi sínum; skulu vér rœkja húðfǫt vár, ok skulu þar niðr leggjask tuttugu menn, en tíu skulu róa; vér skulum fara hófsamliga."

En er þeir dragask at eyjunni, kalla menn af hǫfðanum, at þeir skyldi róa til Vestness, ok fœra Páli jarli þat er þeir hǫfðu á skipinu; — þeir þóttusk mæla við kaupmenn.

En Páll jarl hafði verit um náttina á Vestnesi at Sigurðar á veizlu. Jarl hafði staðit upp snimma, ok hǫfðu þeir tuttugu menn farit suðr á eyna, at veiða otr, er lá í urðinni undir hǫfðanum. Þeir ætluðu heim til dag-drykkju.

Byrðings-menn reru at landi; ok spurðusk þeir almæltra tíðinda ok hve þeir menn héti er fyrir vóru. Sǫgðu byrðings-menn hvaðan þeir væri at komnir; frétta þeir ok hvar jarl væri. Þeir segja, at hann væri þar á urðinni.

Þetta heyrðu þeir Sveinn þar er þeir lágu í húðfǫtunum. Bað Sveinn þá þar at leggja, er eigi mætti sjá af hǫfðanum. Þá mælti Sveinn at þeir skyldu vápnask, ok vinna þegar á jarls-mǫnnum er þeir fyndisk. Ok svá gjǫra þeir. Þar drápu þeir nítján menn; en sex fellu af Sveini.

Þeir tóku Pál jarl með valdi; ok leiddu á skip, ok snéru stafn-hafi; ok fóru aptr hina sǫmu leið fyrir vestan Hrossey; ok viku á milli Háeyjar ok Grímseyjar; ok svá fyrir austan Svelg; þaðan suðr til Breiðafjarðar, ok eptir honum til Ekkjals-bakka. Þar lét hann eptir skip sitt ok tuttugu menn.

En þeir fóru þar til er þeir kómu til Atiokla á fund Maddaðar jarls ok Margrétar systur Páls jarls. Var þeim þar vel fagnat; ok setti Maddaðr jarl Pál jarl í hásæti sitt. Ok er þeir hǫfðu niðr sezk, kom Margrét inn gangandi með mikla kvennasveit, ok hvarf til bróður síns. Eptir þat vóru menn fengnir til skemtunar við þá. Var Páll jarl heldr fár, sem eigi var undarligt at hann mundi hafa áhyggjur miklar. Ekki er getit orða þeirra Páls jarls ok Sveins meðan þeir fóru báðir saman.

Þau Maddaðr jarl, ok Margrét, ok Sveinn Ásleifarson, gengu í stofu eina á tal. En um kveldit eptir drykkju þá var þeim Sveini fylgt til svefn-húss einum saman, ok vóru þar læstir. Ok fór svá hvert kveld meðan þeir vóru þar.

Þat var einn dag, at Margrét lýsti því, at Sveinn Ásleifarson skal fara til Orkneyja á fund Rǫgnvalds jarls, ok bjóða honum kost á, hvárn hann vill heldr til ríkis með sér í Orkneyjum, Pál jarl, eða Harald, son þeirra Maddaðar, þrévetran at aldri.

Ok er Páll jarl varð áheyrsli, svarar hann: "Þat er frá mínu skapi at segja, at ek em svá farinn frá ríki mínu, at eigi munu menn til slíkra ferða spurdaga haft hafa; vil ek ok aldri koma síðan til Orkneyja. Sé ek at þessi hefnd mun af guði gefin fyrir þjófnað várn frænda. En ef guði þykkir þat mitt ríki, þá vil ek gefa þat Haraldi, ef hann má njóta; en ek vil at mér sé fengit fé at staðfesta mik í munklífi nokkuru; ok hafi þér vǫrð á, svá at ek komumsk eigi á brott þaðan. En ek vil, Sveinn, at þú farir í Orkneyjar, ok segir, at ek sé blindaðr, ok þó at fleira meiddr; þvíat vinir mínir munu sœkja mik, ef ek em heill maðr. Kann þá vera, at ek mega eigi synja at fara til ríkis míns með þeim: þvíat ek get, at þeim muni þykkja meiri skaði at skilnaði várum, en þeim mun vera."

Ekki er getit fleiri orða jarls en þessa. Eptir þat fór Sveinn Ásleifarson til Orkneyja. En Páll jarl var eptir í Skotlandi.

Ok er þetta frásǫgn Sveins um þenna atburð. En er sǫgn sumra manna, er verr samir, at Margrét hafi ráðit til Svein Ásleifarson at blinda Pál jarl bróður sinn, ok setja í myrkvastofu; en síðan réði hon til mann annan, at veita honum þar líflát. En eigi vitum vér, hvárt sannara er. En þat er mǫnnum kunnigt, at aldri síðan kom hann til Orkneyja, ok ekki ríki hafði hann á Skotlandi.

Þat var tíðinda á Vestnesi, þá er seinkaðisk heimkváma jarls, þá lét Sigurðr bóndi senda menn at leita þeirra. En er þeir kómu þar er urðin var, sá þeir mannfallit. Þá hugðu þeir at jarl mundi þar fallit hafa. Fóru heim, ok sǫgðu þessi tíðindi. Sigurðr fór þegar til at kanna valinn, ok fundu þar nítján jarlsmenn, en þeir vóru sex menn þar, er þeir kendu eigi.

Eptir þat sendi Sigurðr menn til Egilseyjar á fund biskups, at segja honum þessi tíðindi. Ok fór biskup þegar á fund Sigurðar, ok tóku tal um þessi tíðindi; ok gat Sigurðr, at þetta mundi vera af ráðum Rǫgnvalds jarls. En biskup svarar því, at ǫnnur raun mundi á verða, en Rǫgnvaldr jarl mundi svikit hafa Pál jarl frænda sinn; "Get ek," segir biskup, "at aðrir nǫkkurir muni þetta óverkan gjǫrt hafa."

Borgarr, son Játhvarar Erlends dóttur, er bjó at Geitabergi, hann hafði sét byrðinginn, er sunnan fór, ok suðr aptr. En er þat spurðisk, þá hugðu menn, at vera mundi af ráðum Frakkakar ok Ǫlvis rostu.

En er þessi tíðindi spurðusk um Eyjarnar, at Páll jarl var á brottu, ok enginn vissi hvat af honum var orðit, þá leituðu þeir sér ráða; ok vóru þeir flestir, er þá fóru á fund Rǫgnvalds jarls, ok svǫrðu honum hlýðni. En Sigurðr á Vestnesi ok synir hans, Brynjúlfr ok Hákon pík, kvóðusk engum manni mundu eiða sverja, meðan þeir vissu ekki til Páls jarls, hvárt hans væri ván til eða eigi. Fleiri menn vóru þeir, er neittu svardǫgum við Rǫgnvald jarl. En þeir vóru sumir, er stund á kvæddu, eða á dag, nær þeir mundi til handa ganga, ef þá spurðisk ekki til Páls jarls. En er Rǫgnvaldr jarl sá, at við mart stórmenni var at eiga, þá tók hann á engu þverliga, því er bœndr beiddu. Ok liðu svá fram stundir, at hann átti jafnan þing við bœndr, ok gengu æ nokkurir honum til handa á hverju þingi.

Þat var til tíðinda einn dag í Kirkjuvági, at Rǫgnvaldr jarl átti þing við bœndr; ok er menn vóru á þinginu, var sét at ix. menn vápnaðir gengu frá Skálp-eiði til þingsins. Ok er þeir kómu á þingit, kendu þeir þar Svein Ásleifarson; ok var mǫnnum forvitni á, hvat hann segði tíðinda.

Sveinn hafði á skipi farit sunnan til Skálp-eiðs, ok látit þar eptir skipit; en þeir gengu til Kirkjuvágs síðan. Ok er þeir kómu á þingit, þá hurfu at honum frændr hans ok vinir, ok spurðu hann tíðinda; en hann svaraði fá; ok bað kalla biskup til sín. En biskup fagnaði Sveini vel, þvíat þar hafði lengi verit vinátta. Gengu þeir á tal tveir, ok [segir] Sveinn biskupi þá allt um sínar ferðir, þat er satt var; ok bað hann nú um ráða með sér þenna vanda-hlut.

Biskup mælti: "Þetta eru mikil tíðindi, er þú segir, Sveinn; ok er meiri ván, at vit verðim okkr eigi einhlítir um þetta mál; ok vil ek at þú bíðir mín hér; en ek mun flytja mál þitt fyrir alþýðu ok Rǫgnvaldi jarli."

Gengr þá biskup til þings, ok kveðr sér hljóðs. Ok er þat feksk, þá talar biskup um mál Sveins; ok sagði fyrir hvat hann hafði farit ór Orkneyjum, eða hvert áfelli Páll jarl hafði veitt honum fyrir víg Sveins brjóst-reips hins vesta manns. Beiddi biskup þá Rǫgnvald jarl griða til handa Sveini, ok alla alþýðu.

Þá svarar Rǫgnvaldr jarl: "Heit ek Sveini griðum þrjár nætr fyrir mik. En svá þykki mér þú, biskup, undir brún at líta, sem þit Sveinn munit kunna at segja frá nokkurum þeim stor-tíðindum sem enn eru eigi upp borin. Vil ek at þú takir Svein í vald þitt, ok ábyrgisk hann; en ek vil eiga tal við hann á morgin."

"Já, já," sagði biskup, "gjarna vill hann við yðr tala, ok sem fyrst; ok þinn maðr vill hann gjǫrask, ef þér vilit við honum taka."

Jarl svarar: "Ekki þykkja mér of margir mínir vinir í þessu landi; en þó munnu vér fleira tala, áðr en ek játta því."

Síðan ganga þeir á tal fjórir: Rǫgnvaldr jarl, Kolr faðir hans, biskup, ok Sveinn Ásleifarson. Segir Sveinn þá ljúft ok leitt sem farit hafði með þeim Páli jarli. En þeir gjǫrðu þat ráð, at láta fara af þinginu hit mesta fjǫlmenni.

Jarl stendr upp um morgininn eptir, ok gaf mǫnnum þá heimfarar-leyfi. En er raufsk fjǫlmenni á þinginu, þá heimti biskup sér hvern mann til máls við þá; ok lét áðr alla menn heita Sveini griðum, þá er við vóru, en hann sagði tíðindin.

En um morgininn eptir var til fenginn Hákon karl bróðir hins heilaga Magnúss jarls, at segja Sigurði á Vestnesi ok sonum hans um farar jarls, ok þat, at hans var ekki ván til ríkis, ok hann var meiddr.

Sigurðr segir: "Mikil tíðindi þykkir mér um fráferð jarls; en hitt þykkir mér þó þyngst, er hann er meiddr, þvíat þess mundi hann hvergi kominn, at ek munda eigi fara á hans fund, ef hann væri heill." Ok svá hefir hann sagt vinum sínum síðan, at Hákon mundi eigi ómeiddr á brott hafa farit, ef hann hefði liðs-afla til haft, þá er hann sagði honum þessa sǫgu; svá þótti honum mikils um vert.

En eptir þessi tíðindi gengu allir menn í Orkneyjum til handa Rǫgnvaldi jarli; ok gjǫrðisk hann nú einn hǫfðingi yfir þessu ríki, er átt hafði Páll jarl.

Ok eigi miklu síðarr var markaðr grundvǫllr til Magnús-kirkju, ok aflat smiða til; ok fór svá mikit fram verkinu á þrem misserum, at minna gekk á fjórum eða fimm þaðan í frá. Kolr var þar mestr tilannaðarmaðr smíðarinnar, ok hafði mest forsǫgn á. En er fram tók at líða smíðinni, varð jarli kostnaðar-samt; ok eyddusk mjǫk féin.

Þá leitaði jarl ráða við fǫður sinn. En Kolr lagði þat til, at jarl skyldi fœra lǫg á því, at jarlar hǫfðu tekit óðul ǫll í erfð eptir menn; en erfingjar leysti til sín; ok þótti þat heldr hart. Þá lét Rǫgnvaldr jarl kveðja þings, ok bauð bœndum at kaupa óðulin, svá at eigi þurfti at leysa. Ok kom þat ásamt með þeim, svá at ǫllum líkar vel. En gjalda skyldi jarli mǫrk af hverju plógs-landi um allar Eyjar. En þaðan í frá skorti eigi fé til kirkju-smíðar. Ok er þat smíði all-mjǫk vandat.