Bókastaðir

Cecilia hét systir Magnúss jarls skilgetin; hon var gipt austr í Noreg; ok átti hana sá maðr er Isakr hét. Kolr hét son þeirra. Kolr sat at búum sínum á Ǫgðum, sem fyrr var ritat, ok var allra manna vitrastr; hann fór ekki í Orkneyjar. Kolr var spekingr mikill. Kali son hans óx þar upp, ok var inn efniligsti maðr, meðal-maðr á vǫxt, kominn vel á sik, limaðr manna bezt, ljósjarpr á hár; manna var hann vinsælastr ok atgervi-maðr meiri en vel-flestir menn aðrir. Hann orti vísu þessa:

Kali var jafnan með Sǫlmundi frænda sínum, syni Sigurðar sneisar, hann var gjallkeri í Túnsbergi, ok átti bú á Austr-Ǫgðum, hann var hǫfðingi ok hafði sveit mikla. Þeir vóru mjǫk jafnaldrar frændr.

Þá var Kali xv. vetra, er hann fór með kaupmǫnnum vestr til Englands, ok hafði góðan kaupeyri. Þeir heldu til þess staðar er Grímsbœr heitir. Þar kom mikit fjǫlmenni, bæði af Noregi, Orkneyjum ok af Skotlandi, ok svá ór Suðreyjum.

Þar fann Kali þann mann, er nefndisk Gilli-kristr; hann spurði þá margs af Noregi; ok talaði flest við Kala; gjǫrðisk þar félagskapr mikill. Hann sagði Kala í trúnaði, at hann hét Haraldr, ok Magnús konungr berbeinn var faðir hans, en móðurætt hans var í Suðreyjum, ok sum á Írlandi. Hann spurði Kala hversu honum mundi fagnat ef hann kœmi til Noregs. Kali segir, at honum þœtti líkligr Sigurðr konungr til at fagna honum vel, ef eigi spilti aðrir menn um. Þeir Gilli-kristr ok Kali skiptusk gjǫfum við at skilnaði þeirra; hét hvárr ǫðrum sinni vináttu fullkominni, hvar sem enn bæri fundi at. En ekki segir Gilli-kristr fleirum mǫnnum þar trúnað sinn.

Eptir þetta fór Kali vestan á enu sama skipi, ok kómu utan at Ǫgðum, ok heldu þaðan norðr til Bjǫrgynjar. Þá kvað Kali vísu þessa:

En er þeir kómu til bæjarins var þar fyrir fjǫlmenni mikit, bæði norðan ór landi ok sunnan, ok fjǫldi af ǫðrum lǫndum, er þangat hafði flutt gæzku mikla. Gengu þeir skipverjar í skytninga at skemta sér. Kali var þá skarts-maðr mikill, ok hafði sundrgjǫrðir miklar, er hann var ný-kominn af Englandi. Fansk honum þá mikit um sik ok mǫrgum ǫðrum, þvíat hann var góðrar ættar, ok sjálfr vel mentr.

En í þeim skytningi er hann drakk, var fyrir einn gǫfugr maðr ungr, er Jón hét; hann var son Petrs Serkssonar or Sogni; hann var þá lendr maðr. Móðir hans hét Helga, dóttir Háreks af Sætrum. Jón var áburðarmaðr mikill. Unnr hét húsfreyja gǫfug er garðinn átti þann er þeir drukku í.

Gjǫrðisk þá með þeim Jóni ok Kala félagskapr mikill, ok skildusk með kærleikum. Fór Jón þá suðr í Sogn til búa sinna, en Kali austr á Agðir til fǫður síns. Kali var ok lǫngum með Sǫlmundi frænda sínum. Gekk svá fram nǫkkur misseri, at Kali var á sumrum í kaupferðum, en heima of vetrum eða með Sǫlmundi frænda sínum.

Þat var eitt sumar, er Kali hafði farit norðr til Þróndheims, at hann lá veðrfastr undir ey þeirri, er Dollz heitir. Í eyjunni var einn hellir mikill, er Dollz-hellir er kallaðr; í hellinum var féván mikil. Þeir kaupmenninir réðu til ok gengu [í] hellinn, ok hǫfðu þar it mesta torfæri.

Þeir kómu at þar er vatn var um þveran hellinn; ok treystusk engir at fara yfir vatnit, nema Kali, ok annarr maðr er Hávarðr hét, húskarl Sǫlmundar. Þeir lǫgðusk yfir vatnit, ok hǫfðu snœri á meðal sín. Kali lagðisk fyrir, ok hafði eldi-skíð í hendi loganda, ok elds-virki meðal herða sér. Þeir lǫgðusk yfir vatnit, ok kómu á land; þar var hraunótt ok ódaunn mikill; fengu þeir ok varla tandrat ljósit. Þá ræddi Kali um, at þeir mundi eigi fara lengra, ok bað þá gera þar varða til minnis. Þá kvað Kali vísu:

Eptir þat hurfu þeir aptr, ok kómu heilir til manna sinna; fóru síðan ór hellinum; er ekki getit um þeirra ferð, at til tíðinda yrði á því sumri. Kómu aptr til Bjǫrgynjar, ok fór Kali í inn sama skytning til Unnar húsfreyju. Þar var ok fyrir Jón Petrsson ok heima-maðr hans, er Brynjúlfr hét; mart var þar annarra hans manna, þótt eigi sé nefndir.

Þat var eitt kveld er þeir Jón Petrsson ok Kali vóru gengnir at sofa, en margir sátu eptir ok drukku. Þá var mart talat, er menn vóru druknir mjǫk; ok kom þar, at rœtt var um mann-jǫfnuð, ok þat, hverir þá þóttu gǫfgastir menn af lendum mǫnnum í Noregi. Flutti Brynjúlfr þat fram, at Jón Petrsson væri bazt mannaðr ok ættborinn af inum yngrum mǫnnum fyrir sunnan Stað; en Hávarðr félagi Kala taldi til Sǫlmund, ok taldi hann øngu verr mentan en Jón; kallaði ok, at Víkverjar mundi hann miklu meira virða en Jón Petrsson. Hér af gjǫrðisk deila mikil. Ok er ǫlit mælti með þeim, þá varð eigi betr til gætt en svá, at Hávarðr hljóp upp ok fekk sér tré eitt, ok setti þegar í hǫfuð Brynjúlfi, svá at hann fell þegar í óvit; ok hljópu menn til hans.

En Hávarði varð í brott skotit á fund Kala, ok sendi Kali hann suðr í Alviðru til prests þess er Ríkarðr hét, "Ok ber honum," segir hann, "orð mín til, at hann taki við þér þar til er ek ferr heim austr." Kali fekk honum mann til fǫruneytis ok bát einn; ok róa þeir suðr þar til er þeir koma í Græninga-sund.

Þá mælti Hávarðr við fǫrunaut sinn: "Nú eru vit komnir ór hunda-hljóði; ok munu vér hér hvíla okkr," ok leggjask til svefns.

Nú er þar til at taka, at Brynjulfr vitkaðisk, ok var honum fylgt á fund Jóns, ok segir hann honum atburð þenna; ok svá at þá var manninum í brott skotit. Jón gat ins sanna um ferðir hans; ok lét taka róðrar-skútu; ok gengu þar á tíu menn; var þar Brynjúlfr fyrir mǫnnum. Þeir róa síðan suðr, ok koma suðr í Græninga-sund er ljóst var af degi. Þá sá þeir at skip lá fyrir þeim á fjǫrunni.

"Ok má vera," segir Brynjulfr, "at þessir kunni oss at segja nakkvat frá Hávarði." Gengu þeir upp, ok fundu þá; vóru þeir Hávarðr þá ný-vaknaðir. Brynjúlfr bar þegar vápn á Hávarð; ok vóru þeir félagar báðir vegnir á þeim fundi. Ok nú fóru þeir Brynjúlfr við þessum tíðindum aptr til Bjǫrgynjar, ok segja Jóanni; ok eptir þetta vissi þetta allr bœjar-lýðr.

Kali lét sér mjǫk misboðit í þessum vígum. Ok er menn fóru í millum þeirra Jóns, segir Jón, at hann vill at Kali dœmi einn um þat, er honum þykkir sér misboðit í; þar skyldi utan konungs réttr ok aðildar-manna. Ok tók Kali þenna kost; en þó vóru engir kærleikar með þeim Jóni. Þá fór Kali heim austr brátt eptir þetta.

Ok er þeir feðgar fundusk, ok Kali hefir sagt frá þessum tíðindum ok mála-lyktum, þá segir Kolr: "Undarliga þótti mér þér sýnask, er þú tókt nokkura sætt fyrr en Sǫlmundr frændi þinn væri við; þykki mér þú nú vant við kominn, ok mega lítinn hlut í eiga, nema leita um sættir; ok eigi mundi Sǫlmundr svá gjǫra, ef þinn húskarl væri drepinn ok hans skipveri."

Kali segir: "Þetta mun vera sann-mæli, faðir, at ek mun hafa skjótt á litit; ok vartú fjarri at kenna mér ráðin; mun opt sýnask at ek em eigi jafn-djúpvitr sem þú. En ek hugsaða þat, at Sǫlmundr væri eigi at nærr sínum sóma, þótt ek hafnaða þeim, er mér var boðinn; ok eigi kalla ek ykkr Sǫlmundi svívirðing í, at þiggja einskǫpun af Jóni fyrir ykkarn mála-hlut ef hann býðr ykkr; en grunr er mér á hvárt nakkvat þarf til þess at taka; en vandalaust kalla ek mér við Brynjúlf, meðan ek hefir engum ummælum upp lokit, ok við engu fé tekit."

Mart tǫluðusk þeir við feðgar, ok tengdi nakkvat síns vegar hvárr þeirra. Sendu þeir menn síðan at segja Sǫlmundi tíðindi þessi. Eptir þat fundusk þeir feðgar ok Sǫlmundr. Vildi Kolr at menn væri sendir til Jóns, at leita um sættir; en Sǫlmundr ok Hallvarðr bróðir Hávarðs vildu ekki nema mannhefndir, ok kǫlluðu ófellt at biðja Sygni sætta. En þó var þat ráð tekit, sem Kolr vildi, með þeim kosti, at Kolr hét því, at skiljask eigi við þessi mál, fyrr en Sǫlmundr hefði sinn sóma; skyldi þá ok Kolr ǫll ráð fyrir gjǫra málinu.

En er sendimenn kómu aptr, segja þeir at þungliga var tekit þeirra ørindi; ok synjaði Jón þverliga at bœta þenna mann fé, er áðr hafði sér til óhelgi verkat. Sǫlmundr kvað þetta hafa farit eptir getu sinni, at eigi mundi þat til sæmdar, at biðja Jón sætta; bað nú Kol til leggja þau ráð at dygði.

Kolr segir: "Vill Hallvarðr sik í nokkura hættu leggja til hefnda eptir bróður sinn, ok kann vera, at þó verði lítt fram gengt."

Hallvarðr kvaðsk ekki sik vilja spara til hefnda eptir bróður sinn, "þótt þat sé nokkur mann-hætta."

Kolr segir: "Þá skaltú fara norðr í Sogn leyniliga til þess manns, er Uni heitir; hann býr skamt frá Jóni; hann er vitr maðr ok nakkvat févani, þvíat Jón hefir lengi þrǫngt kosti hans; hann er vin [minn] mikill, ok nú hniginn nakkvat á aldr. Honum skaltú fœra sex merkr vegnar, er ek sendi honum til þess, at hann leggi ráð til, attú komir hefndum fram við Brynjúlf eða annan heima-mann Jóns, þann er honum þœtti eigi minna lát í. En ef þetta verðr fram gengt, þá skal Uni koma þér á Stuðlu til Kyrpinga-orms frænda míns, ok sona hans, Ǫgmundar ok Erlings; ok þykki mér sem þú sér þá heim kominn. Bið Una síðan selja jǫrð sína ok ráðask hingat til mín."

Hallvarðr býsk nú til ferðar þessar. Ok er frá ferð hans eigi sagt eða náttstǫðum fyrr en hann kom einn dag at kveldi til Una, ok nefndisk ekki sínu nafni. Þeir Uni spyrjask almæltra tíðinda. Ok um kveldit, er menn sátu við elda, þá frétti gestrinn mjǫk eptir tignum mǫnnum þar í Sogni ok Hǫrðalandi. Uni sagði, at þar þótti engi lendr maðr ríkari en Jón, bæði fyrir ættar sakir, ok þó ójafnaðar; ok spurði hvárt þeir hefði þess øngar minjar suðr í landit. Hann gestrinn var fár umb, er hann mælti svá. Ok eptir þat drifu menn frá eldunum, svá at þeir urðu tveir eptir.

Þá tók Uni til orða ok mælti svá: "Hvárt nefndisk þú Hallvarðr?" segir hann, "Nei," segir hann gestrinn; ok nefndisk sem um kveldit.

Uni mælti: "Af er þá minn vandi," segir hann, "ok þat munda ek ætla, ef ek héta Brynjúlfr, attú hétir Hallvarðr; en þó skulu vit nú ganga at sofa."

Gestrinn tók þá til hans ok mælti: "Eigi skulu vit enn ganga;" Seldi þá fram fésjóðinn, ok segir at Kolr sendi honum silfr þat með kveðju sinni "Til þess, attú leggir ráð til með mér, at ek koma fram hefndum eptir bróður minn;" ok segir honum þá allt ráð Kols.

Uni mælti: "Makligr væri Kolr góðs frá mér; en eigi má ek vita, hvers þér verðr af auðit um hefnd við Brynjúlf; en hingat er hans ván á morgin eptir klæðum frillu sinnar."

Ok nú fylgdi Uni honum út til hrossa-húss, er stóð fyrir durum úti, ok fal hann þar í etu-stalli. Þat var áðr menn stóðu upp; en inni hafði hann legit um nóttina.

Þá er Hallvarðr hafði litla stund verit í hrossa-húsinu, sá hann, at maðr ferligr var kominn á bœinn, ok kallar, at konan skyldi búask. Hon tók klæði sín, ok berr út. Þykkisk Hallvarðr þá vita, hverr vera mun. Gengr hann þá út. Brynjúlfr hafði lagit af sér vápnin, er hann batt klæðin konunnar. Ok þegar er þeir finnask, hǫggr Hallvarðr Brynjúlf banahǫgg; gekk þá aptr í hrossa-húsit ok fal sik þar.

Meðan vígit varð, hafði konan gengit inn at minnask við heima-menn. Ok er hon kom út, sá hon verks ofmerki; ok hljóp inn með ópi miklu ok felmti, svá at henni helt við óvit, ok sagði þó tíðindin. Uni bóndi hljóp út, ok sagði at gestrinn mundi verit hafa flugumaðr; ok sendi þegar mann Jóni, at segja tíðindin; ok eggjaði sem mest at leita eptir manninum; ok fyrir þat grunaði engi maðr hann of þessi ráð. Hallvarðr var í hrossa-húsinu þar til er af leið hin mesta leitin.

En eptir þat fór hann með ráði Una til þess er hann kom á Stuðlu til þeirra Orms feðga, ok fengu þeir honum fǫruneyti heim austr. Tóku þeir Kolr ok Sǫlmundr vel við honum, ok undu nú vel sínum hlut; ok nú spyrjask tiðindi þessi, ok verða menn vissir ins sanna. Líkar nú Jóni allþungt. Ok líða svá þau misseri.

Ok annan vetr, er dró at Jólum, bjósk Jón heiman með þrjá tigi manna; ok brá á þat, at hann mundi fara kynnis-ferð upp á Sætr til Háreks móður-fǫður síns. Ok svá gjǫrði hann, ok fær þar góðar viðtǫkur. Ok er þeir talask við frændr, segir Jón, at hann ætlar þaðan á Austr-Agðir á fund Sǫlmundar. Hárekr latti þess, ok sagði at hlutr hans lá ekki undir, þótt þeir væri nú skildir. Jón lézk eigi því una, at Brynjúlfs væri óhefnt. Hárekr lézk ætla, at hlutr hans mundi eigi batna, þótt þeir ættisk fleira við. En þó hafði hann þaðan þrjá tigi manna; ok fóru með hálft hundrað manna austr it efra, ok ætluðu at koma á óvart þeim Sǫlmundi ok Kol.

En er Jón var ný-farinn heiman, brásk Uni við, ok fór suðr á Stuðlu á fund Orms; ok fengu þeir feðgar honum fǫruneyti suðr til Kols; ok kom hann þar at Jólum, ok sagði at hann hugði at Jón væri í atferð til þeirra. Kolr gjǫrir þegar njósnir á alla vega frá sér, þagat er honum var Jóns ván; ok fór hann til fundar við Sǫlmund, ok sátu þeir frændr með fjǫlmenni.

Þeim kom njósn um ferðir Jóns, ok fóru þeir í móti honum; varð fundr þeirra við skóg einn; slær þar þegar í bardaga; vóru þeir Kolr miklu fleiri ok hǫfðu sigr. En Jón lét marga menn, ok flýði sjálfr á skóg. Hann varð sárr á fœti, ok grøri þat svá illa, at hann var jafnan haltr síðan; ok kallaðr Jón fótr. Hann kom heim norðr á Langa-fǫstu, ok þótti hans ferð in hæðiligsta.

Nú leið svá þessi vetr. En of sumarit eptir lét Jón drepa tvá frændr Kols, Gunnar ok Áslák. Litlu síðarr kom Sigurðr konungr til bæjarins, ok var þá kært fyrir honum þetta vankvæði. Eptir þat gjǫrði konungr orð hvárum-tveggjum, ok stefndi þeim til sín. Kómu þeir þá til konungs með frændr sína ok vini; var þá leitat um sættir; ok kom því svá, at konungs dómr skyldi vera á málum þeirra ǫllum, ok gengu hvárir-tveggju til festa við aðra. Sigurðr konungr gjǫrði sætt þeirra með ráði inna beztu manna.

Var þat bundit í sætt þeirra, at Jón Petrsson skyldi fá Ingiríðar Kols dóttur; skyldi þá takask vinátta með tengdum, en víg fallask í faðma. Atfǫr við Kol ok sár Jóns var líkt manna-láti austr þar; en sárum var saman jafnat, en bœttr skakki. Skyldu ok hvárir-tveggju ǫðrum lið veita, bæði utan-lands ok innan-lands.

Þat fylgdi ok þessi sætt, at Sigurðr konungr gaf Kala Kolssyni Orkneyjar hálfar við Pál jarl Hákonarson, ok jarls-nafn með. Hann gaf honum ok nafn Rǫgnvalds jarls Brúsasonar, þvíat Gunnhildr móðir hans sagði hann verit hafa gjǫrfiligastan allra Orkneyinga-jarla, ok þótti þat heilla-vænligt. Þenna hlut Orkneyja hafði átt Magnús inn helgi móður-bróðir Rǫgnvalds Kala. Eptir þessa sætt skildusk þeir með kærleikum miklum, er áðr vóru fjándmenn.

Þenna vetr eptir sat Sigurðr konungr í Oslu. En um várit á Langa-fǫstu tók hann sótt ok andaðisk einni nótt eptir Máriu-messu. Þá var Magnús son hans þar í bœnum, ok átti þegar þing, ok var til konungs tekinn of allt land eptir því sem menn hǫfðu svarit Sigurði konungi. Tók hann þá konungs réhirzlur í sitt vald.

Haraldr gilli var þá í Túnsbergi, er hann frétti andlát Sigurðar konungs; þá hafði hann stefnur við vini sína. Sendi hann þá eptir þeim Rǫgnvaldi frændum, þvíat hann hafði jafnan verit vin hans, síðan þeir fundusk í Englandi. Þeir feðgar hǫfðu ok mestu til leiðar komit of skírslu Haralds við Sigurð konung, með fulltingi annarra lendra manna, Ingimars Sveinssonar ok Þjóstólfs Álasonar. Var þat ráð þeirra Haralds at eiga Hauga-þing þar í Túnsbergi. Var þar Haraldr til konungs tekinn yfir hálft land. Vóru þat þá kallaðir nauða-eiðar, er hann hafði svarit fǫðurleifð sína af hendi sér, áðr hann næði skírslunni. Drifu þá menn til hans ok gjǫrðusk honum handgengnir, ok varð hann allfjǫlmennr.

Þá fóru orð á meðal þeirra frænda. Ok stóð svá vij. nætr áðr sættum varð á komit, með því móti at hálft land skyldi hafa hvárr þeirra við annan, en Magnús konungr hafði langskip Sigurðar konungs ok borðbúnað ok allar féhirðslur; ok undi hann þó verr við sinn hlut. Hann fjándskapaðisk á alla vini Haralds. Magnús konungr vildi ok eigi haldask láta gjǫf þá, er Sigurðr konungr gaf Rǫgnvaldi Orkneyjar ok jarlsdóm; þvíat hann fylgdi fastast málum Haralds í ǫllum skiptum þeirra, ok skildisk aldregi við mál hans áðr lauk ǫllum skiptum þeirra.

Þeir Magnús ok Haraldr vóru þrjá vetr konungar yfir Noregi svá at helzk sætt þeirra at kalla, en it fjórða sumar bǫrðusk þeir á Fyrileif. Þá hafði Magnús konungr nærr sex tigi hundraða manna, en Haraldr fimtán hundruð manna. Þessir hǫfðingjar vóru með Haraldi: Kristrøðr bróðir hans, Rǫgnvaldr jarl, Ingimarr af Aski, Þjóstólfr Álason, ok Sǫlmundr. Magnús konungr fekk sigr, en Haraldr konungr flýði. Þar fell Kristrøðr, ok Ingimarr. Hann kvað vísu þessa

Haraldr konungr flýði austr í Vík til skipa sinna, ok fór suðr til Danmerkr á fund Eireks konungs eymuna; hann veitti honum Halland til yfirsóknar ok átta langskip reiðalaus. Þjóstólfr Álason seldi jarðir sínar til skipa ok vápna, ok sótti til Haralds konungs suðr til Danmerkr of haustit. Haraldr konungr kom at Jólum til Bjǫrgynjar, ok lá í Flóru-vágum of Jólin. En eptir Jólin leggja þeir til bæjarins, ok varð þar lítil viðtaka; varð Magnús konungr handtekinn á skipi sínu ok meiddr, en Haraldr konungr tók land allt undir sik. En of várit eptir endr-nýjaði Haraldr konungr gjǫfina við Rǫgnvald um Eyjarnar ok svá jarls-nafnit.