Bókastaðir

Nú er at segja frá Hákoni jarli, at hann stefndi at sér liði miklu, ok hefir herskip mǫrg, ok ǫll skiput sem til bardaga skyldi leggja. Ok er liðit kom saman, gjǫrir jarl þat bert fyrir mǫnnum, at hann ætlaði at á þeim fundi skyldi um skipta með þeim Magnúsi jarli, svá at þeir skyldu eigi báðir fyrir Orkneyjum. Margir hans menn létu vel yfir þessi ráða-gjǫrð, ok lǫgðu, til mǫrg orð ferlig; vóru þeir með vestum tillǫgum, Sigurðr ok Sighvatr sokki. Tóku menn þá róðr mikinn ok fóru ákafliga.

Hávarðr Gunnason var á jarls skipi, vinr ok ráðgjafi jarla; ok var báðum þeim jafnhollr. Hákon hafði leynt hann þessu óráði, er Hávarðr vildi víst eigi við sœma. Ok er hann vissi jarl svá staðfastan í þessu óráði, þá hljóp hann af jarls skipinu á sund ok svamm í ey eina óbygða.

Magnús jarl kom fyrr til Egilseyjar með lið sitt; ok er þeir sá ferð Hákonar jarls, sá þeir at hann hafði átta herskip; þóttisk hann þá vita, at um svik mundi búit. Sótti Magnús jarl þá upp á eyna með lið sitt, ok til kirkju til bœnar, ok var þar um nóttina; en menn hans buðu at verja hann.

Jarl svarar: "Leggja vil ek eigi líf yðvart í hættu fyrir mik; ok ef eigi verðr friðr settr með okkr frændum, þá verði sem guð vill."

Mǫnnum hans þótti sannask þat er hann hafði sagt þá er boðinn fell at þeim. Nú af því at hann vissi fyrir um lífs-stundir sínar, hvárt er þat var heldr af hugspeki hans eða guðligri vitran, þá vildi hann eigi flýja ok eigi fara langt frá fundi óvina sinna. Hann baðsk fyrir rœkiliga ok lét syngja sér messu.

Hákon ok hans menn hljópu upp um morguninn, ok runnu fyrst til kirkjunnar, ok rannsǫkuðu hana, ok fundu jarl eigi. Hann hafði við þriðja mann gengit annan veg á eyna í leyni nǫkkut. Ok er hinn helgi Magnús jarl sá at þeir leituðu hans, þá kallar hann á þá, ok segir hvar hann var; bað hann þá eigi annars [staðar] leita. Ok er Hákon sá hann, þá hljópu þeir þangat með ópi ok vápna-braki. Magnús jarl var þá á bœn sinni er þeir kómu til hans.

Ok er hann lauk bœn sinni, þá signdi [hann] sik ok mælti til Hákonar jarls með staðfǫstum hug: "Eigi gjǫrðir þú vel, frændi, er þú gékt á eiða þína; ok mikil ván, at þú gjǫrir þetta meirr af annarra ílsku en þinni. Nú vil ek bjóða þér þrjá kosti, at þú gjǫrir þenna nokkurn heldr en spillir eiðum þínum ok látir drepa mik saklausan."

Menn Hákonar spurðu hvern hann byði.

"Sá er hinn fysti, at ek mun ganga suðr til Róms, eða allt út í Jórsala-heim, ok sœkja heim helga staði, ok hafa tvau skip ór landi með því sem vér þurfum at hafa, ok bœta hvárs-tveggja okkars sál. Þess mun ek sverja at koma aldri til Orkneyja." Þessu var skjótt neitat.

Þá mælti Magnús jarl: "Nú með því, at líf mitt er á yðru valdi, ok ek hefi í mǫrgum hlutum til sekta gjǫrt við almátkan guð, þá sentú mik upp í Skotland til vina okkarra beggja, ok sé ek þar varðveittr ok tveir menn með mér til skemtanar; sjá þú svá fyrir at ek nái eigi ór þeirri varð-veizlu at koma." Þessu var skjótt neitat.

Magnús mælti: "Enn er eptir einn kostrinn sá er ek mun bjóða þér; ok veit guð, at meirr sé ek fyrir yðvarri sál en lífi mínu, en betr samir þér þat þó, en týna lífi mínu: lát mik aflima sem þér líkar eða augum ræna, ok set mik í myrkva-stofu."

Þá mælti Hákon jarl: "Þessa sætt tek ek, ok eigi beiði ek framarr."

Hǫfðingjar hljópu þá upp, ok mæltu til Hákonar jarls: "Drepa munu vér nú annan-hvárn ykkarn, ok eigi skulu þit báðir frá þessum degi lǫndum ráða."

Þá svarar Hákon jarl: "Drepit hann heldr, því at fyrr vil ek ráða ríki ok lǫndum en deyja svá brátt."

Svá segir Holdboði, réttorðr bóndi, í Suðreyjum frá viðrœðu þeirra. Hann var þá með Magnúsi annarr hans manna, er þeir gjǫrðu hann handtekinn.

Svá var hinn virðuligi Magnús jarl glaðligr, sem honum væri til veizlu boðit; hvárki mælti hann með stygð né reiði-orðum. Ok eptir þessa rœðu fell hann til bœnar ok laut í gaupnir sér, ok helti út mǫrgum tárum í guðs augliti.

Þá er hinn helgi Magnús jarl var til dauða ráðinn, bauð Hákon Ófeigi merkis-manni sínum at drepa jarl; en hann neitti með hinni mestu reiði. Þá neyddi hann Lífólf steikara sinn til at bana Magnúsi; en hann tók at gráta hástǫfum.

"Eigi skaltú gráta þetta," sagði jarl, "þvíat frægð er í at vinna slíkt; vertú með staðfǫstum hug, þvíat þú skalt hafa klæði mín, sem siðr er til ok lǫg hinna fyrri manna. Ok eigi skaltú hræðask, þvíat þú gjǫrir nauðigr; ok sá er þér nauðgar, misgjǫrir meira en þú."

En er jarl hafði þetta mælt, steypti hann af sér kyrtlinum ok gaf Lífólfi. Síðan bað hann sér leyfis at biðjask fyrir; ok þat var honum veitt. Hann fell til jarðar, ok gaf sik guði ok fœrði honum sjálfan sik í fórn. Eigi at eins bað hann fyrir sér eða vinum sínum heldr ok þar með fyrir óvinum sínum ok bana-mǫnnum, ok fyrirgaf þeim af ǫllum hug þat er þeir misgjǫrðu með hann, ok játti guði sínar misgjǫrðir, ok bað þær af sér þvásk í úthellingu blóðs síns, ok fal ǫnd sína guði á hendi, ok bað guðs engla koma í mót sál sinni ok fœra hana í hvíld Paradísar. Þat segja sumir menn, at hann tœki corpus Domini þá er honum var messan sungin.

Þá er guðs vinr var til hǫggs leiddr mælti hann til Lífólfs: "Stattú fyrir mér, ok hǫgg mik í hǫfut mikit sár, þvíat eigi samir at hǫggva hǫfðingja sem þjófa; styrkstú aumr, þvíat ek hefir beðit fyrir þér til guðs, at hann líkni þér." Eptir þat signdi hann sik, ok laut hann undir hǫggit. Ok leið ǫnd hans til himins.

Sá staðr var áðr mosóttr ok grýttr. En litlu síðarr birtusk verðleikar Magnuss jarls við guð, svá at þar varð grœnn vǫllr, er hann var veginn; ok sýndi guð þat, at hann var fyrir réttlæti veginn, ok hann ǫðlaðisk fegrð ok grænleik Paradísar, er kallask jǫrð lifandi manna. Hákon jarl leyfði eigi at jarl væri til kirkju fœrðr.

Andláts-dagr Magnúss jarls er tveim náttum eptir Tiburcius-messu. Þá hafði hann jarl verit yfir Órkneyjum vij. vetr ok þeir Hákon báðir saman. Þá var liðit frá falli Ólafs konungs fjórir vetr hins átta tigar. Þá vóru konungar yfir Noregi Sigurðr ok Eysteinn ok Ólafr. Þá var liðit frá burði Crists þúsund. ok níu tigir ok einn vetr.

Eptir fundinn þá hafði Þóra móðir Magnúss jarls boðit báðum jǫrlum til veizlu. Ok nú kom Hákon jarl til veizlunnar eptir víg hins helga Magnúss jarls. Þóra gekk sjálf um beina, ok bar jarli drykk ok hans mǫnnum þeim er at víginu hǫfðu verit sonar hennar.

Ok er drykkr fekk á jarl, þá gekk Þóra fyrir hann ok mælti: "Nú ertú einn kominn hingat, herra, en ek vænta ykkar beggja; muntú nú vilja gleðja mik at Guðs vitni ok manna; ver mér nú í sonar stað, en ek mun þér í móður stað; þarf ek nú mjǫk þinnar miskunnar, ok at þú leyfir mér, at son minn sé til kirkju fœrðr; ver mér nú svá bœna, sem þú vill at guð sé þér á dóms-degi."

Jarl þagnar ok hugsar málit; ok fansk at þessum óverkum, er hon bað svá mjúkliga grátandi, at hon næði son sinn til kirkju at fœra. Hann leit við henni, ok feldi tár ok mælti við hana: "Graf son þinn þar er þér líkar."

Síðan var Magnús jarl fœrðr til Hrosseyjar, ok grafinn at Krists-kirkju þeirri, er Þorfinnr jarl lét gjǫra. Brátt eptir þat sýndisk optliga himneskt ljós skína yfir grepti hans. Síðan tóku menn at heita á hann opt, ef í háska vóru staddir; ok greiddisk þegar þeirra mál sem þeir beiddu. Jafnan var ok kendr himneskr ilmr við grǫf hans, ok fengu þaðan sjúkir menn heilsu. Því næst gjǫrðu menn ferð sína, bæði af Orkneyjum ok Hjaltlandi, þeir er vanheilir vóru, ok vǫktu at leiði ins helga Magnúss jarls, ok tóku bót sinna meina. En þó þorðu menn eigi þessu upp at halda meðan Hákon jarl lifði. Svá er ok sagt, at þeir menn, er mest vóru í svikum við inn helga Magnús jarl, at flestir dó illum dauða ok herfiligum.

Í þenna tíma var Vilhjálmr biskup í Orkneyjum; hann var þar fyrstr biskup; þá var biskups-stóll at Krists-kirkju í Byrgis-heraði. Vilhjálmr var biskup vj. vetr ins vij. tigar. Hann tortrygði lengi heilagleik Magnúss jarls.

Eptir víg Magnúss jarls tók Hákon ríki allt undir sik í Orkneyjum; lét hann þá alla menn ganga til eiða við sik, þá er áðr hǫfðu þjónat Magnúsi jarli; gjǫrðisk hann þá hǫfðingi mikill, ok hafði álǫg mikil við vini Magnúss jarls, þá er honum þóttu mest hafa verit í móti sér í þeirra skiptum.

En nokkurum vetrum síðarr byrjaði Hákon ferð sína ór landi, ok fór suðr til Róms. Í þeirri ferð fór hann út til Jórsala; sótti þangat helga dóma, ok laugaðisk í ánni Jórdan, svá sem siðr er til pálmara.

Eptir þat vendi hann aptr til óðala sinna, ok tók undir sik ríki í Orkneyjum. Hann gjǫrðisk þá stjórnsamr, ok friðaði vel ríki sitt. Setti hann þá í Orkneyjum ný lǫg, þau er bóndum hugnuðu miklu betr, en þau er áðr vóru. Tóku við slíkt at vaxa vinsældir hans; kom þá svá, at Orkneyingar stunduðu á ekki annat, en hafa Hákon at hǫfðingja ok hans afspringi.