Bókastaðir

Eptir þetta fóru góðgjarnir menn í milli þeirra, ok leita um sættir. Var þá lagðr sáttar-fundr með þeim í Hrossey. Á þeim fundi gengu saman sættir þeirra með því móti, at þá var skipt Eyjum í helminga svá sem verit hafði með þeim Þorfinni ok Brúsa. Stóð svá um hríð.

Hákon var þá jafnan í hernaði síðan hann þroskaðisk. Gjǫrðisk hann þá ofstopamaðr mikill; ok leituðu mjǫk á þá menn, er þjónuðu undir þá feðgana, Erlend ok sonu hans. Kom þá enn svá, at þeir urðu ósáttir, ok fórusk at með fjǫlmenni.

Hávarðr Gunnason ok allir aðrir gœðingar jarla gengu einn dag á milli ok báru enn saman með þeim; ok báru sáttmál á milli. Vildu þeir Erlendr feðgar þá eigi sættask svá at Hákon væri þar í Eyjum. En með því at vinum þeirra þótti mikit í ábyrgð um deilur þeirra, þá feldu þeir bœn at Hákoni, at hann léti þetta eigi fyrir sættum standa, ok fœri heldr brott or Eyjunum; sǫgðu þat ráðligt, at hann fœri austr um haf at finna frændr sína, bæði í Noregi ok Svíþjóð. Ok við umtǫlur manna, ok svá þat, at Hákoni var ǫfund á frændum sínum þar í Eyjunum en þótti gott at kanna siðu annarra hofðingja, þá veitti hann þeim bœn sína at hann fœri brott or Eyjum at sinni. Gekk þá enn sættin saman at góðra manna ráði.

Eptir þetta fór Hákon brott ór Eyjum, fyrst austr til Noregs, ok fann þar Ólaf konung kyrra. Þetta var ofarliga á hans dǫgum. Dvaldisk Hákon þar nokkura stund. Síðan fór hann austr til Svíþjóðar á fund Inga konungs Steinkelssonar, ok tók hann við honum vel. Hann fann þar vini sína ok frændr. Hlaut hann þar hinn mesta heiðr af vinsældum Hákonar móðurfǫður sins. Hann hafði haldit ríki af Steinkatli Svía-konungi síðan er hann varð landflótti fyrir Haraldi Sigurðarsyni; hafði hann þar orðit hinn vinsælsti, bæði af konungi ok landsmǫnnum. Annarr dótturson Hákonar jarls Ívarssonar var Hákon, er kallaðr var hinn norrœni. Hann var faðir Eireks hins spaka, er konungr var í Danmǫrku eptir Eirek konung eymuna.

Hákon dvaldisk í Svíþjóð um hríð, ok var Ingi konungr vel til hans. En er svá hafði fram farit um hríð, þá léku honum landmunir at sœkja vestr til Eyja.

Þá var í Svíþjóð ung kristni; vóru þá margir menn þeir er fóru með forneskju, ok þóttusk af því verða fróðir ok vísir margra hluta, þeirra er eigi vóru fram komnir. Ingi konungr var vel kristinn maðr, ok vóru honum leiðir allir forneskju-menn. Lagði hann mikla stund á at eyða óvenjum þeim, er lengi hǫfðu fylgt heiðninni; en landshǫfðingjar ok stórbœndr kurruðu illa, er um var vandat ósiðu þeirra. Kom því svá, at bœndr tóku sér annan konung þann er þá helt til blóta, Sveinn, bróðir drottningar, ok var kallaðr Blót-Sveinn. Fyrir honum varð Ingi konungr landflótta í Vestra-Gautland. En svá lauk þeirra skiptum, at Ingi konungr tók hús á Sveini ok brendi hann inni. Eptir þat tók hann allt land undir sik. Eyddi hann þá enn ósiðum mǫrgum.

Þá er Hákon Pálsson var í Svíþjóð hafði hann frétt til, at þar í landi var sá maðr, er fór með vísindi ok spádóm, hvárt er hann hafði til þess fjǫlkyngi eða aðra hluti. Honum gjǫrðisk forvitni á mikil at finna þann mann, ok vita hvers hann yrði víss um forlǫg sín. Ok eptir þetta fór hann til þess manns; ok fann hann at lyktum í markbygð nokkurri. Fór hann þar at veizlum, ok sagði bóndum um árferð ok aðra hluti.

En er hann fann þenna mann, þá frétti hann eptir hversu honum mundi gangask til ríkis eða annarrar hamingju. Vísinda-maðr spurði hvat manna hann væri. Hann sagði nafn sitt ok ætt sína, at hann var dótturson Hákonar Ívarssonar.

Þá sagði vísinda-maðr: "Hví muntú vilja taka af mér vísindi eða sagnir? Veiztú þat, at hinir [fyrri] frændr þínir hafa lítinn hug haft á þess-háttar mǫnnum sem ek em, ok má þér þǫrf vinna at þú leitir eptir at vita forlǫg þín af Ólafi hinum digra Noregs-konungi frænda þínum, er þér hafit allan trúnað á. En grunr mundi mér á vera, at hann mundi eigi lítillæti til hafa at segja þér þat er þik forvitnar, eða vera eigi svá máttugr ella, sem þér kallit hann."

Þá svarar Hákon: "Ekki vil ek honum ámæla. Ætla ek þat meirr, at ek mun eigi verðleika til hafa at taka af honum vísindi, en hitt, at eigi muni hann vera svá voldugr, at ek mætta taka fyrir þat af honum vísindi. En því hefi ek á þinn fund farit, at mér hefir þat í hug komit, at hér mun hvárrgi þurfa at ǫfunda annan fyrir mannkosta sakir eða trú-bragða."

Sá maðr svarar: "Vel líkar mér þat, at ek finn þat á, at þú þykkisk þar eiga allt traust, er ek em, ok framarr en trúa sú, er þér hafit með farit, ok aðrir frændr þínir. Er ok svá, at þeir er á slíkt stunda, er undarliga farit; fara með fǫstur ok vǫkur, ok ætla, at þar af muni þeim veitask þeir hlutir, er þeim er forvitni á at vita. En þó at þeir stundi á slíkt, þá verða þeir því síðr vísir þess, er þá forvitnar, sem þá skiptir meira; en vér leggjum oss í engar meingjǫrðir, ok verðum vér þó jafnan vísir þeirra hluta, er vinum várum þykkir máli skipta, at þeir gangi ódulðir. Nú mun svá fara með okkr, at þú munt þess njóta frá mér, er ek skil þat, at þú þykkisk heldr mega taka sannyndi af mér en kennimǫnnum Inga konungs, þeim er hann þykkisk allt traust undir eiga. Skaltú koma á þriggja nátta fresti; skulu vit þá freista, at ek kunna at segja þér nǫkkura hluti, þá er þik forvitnar."

Eptir þat skilja þeir; ok dvelsk Hákon þar í bygðinni.

Ok at liðnum þremr nóttum, fór hann at finna vísinda-mann; var hann þá í húsi nokkuru einn saman, ok varpaði mœðiliga ǫndinni, er hann gekk inn; strauk hendinni um ennit; sagði at hann hefði miklu til kostat, áðr hann yrði þeirra hluta víss, er hann skyldi forvitnask. Hákon kveðsk þá heyra vilja sín forlǫg.

Spámaðrinn tók til orða: "Ef þú vill forlǫg þín vita, þá er þar langt um at tala, fyrir því at þau eru mikil; ok af lífi þínu ok stundan munu mikil stór-tíðindi hljótask; ok er þat mitt hugboð, at [þú] verðir einvaldshǫfðingi yfir Orkneyjum at lyktum; en kann vera at þér þykki langt at bíða; hygg ek ok þat, at þar muni þitt afkvæmi ríkja. En af vestr-fǫr þinni, þeirri er þú ferr næst til Orkneyja, munu mikil stór-tíðindi af gjǫrask, þá er þeir hlutir verða fram gengnir, er þar af mun leiða. Þú munt ok á þínum dǫgum láta gjǫra glæp þann, er þú munt annat-tveggja fá bœtt eða eigi við þann guð, er þú trúir á. En spor þín liggja lengra út í heim en ek fæ sét, en þó hygg ek at þú munir hér bera beinin í norðr-hálfunni. Nú hefig sagt þér þá hluti, er ek mun at sinni; nú ræðr þú hversu þú skalt við una þitt eyrindi."

Hákon svarar: "Mikla sǫgn segir þú, ef sǫnn er; en þat ætla ek, at betr muni vera, en þú segir, um minn hag; má ok vera, at þú munir þetta eigi með sannyndum sét hafa."

Spá-maðr bað hann því af trúa sem hann vildi, en kvað þetta mundu fram fara.

Eptir þetta fór Hákon til fundar við Inga konung; ok dvaldisk með honum skamma stund, áðr hann fýstisk at fara í Vestr-lǫnd. Tók þá orlof af konungi til brautfarar.

Hákon fór fyrst til Noregs á fund Magnúss konungs frænda síns, ok tók hann vel við honum. Þar fréttir hann þau tíðendi af Orkneyjum, at Erlendr jarl ok synir hans réði þar mestu, ok vóru allvinsælir; en Páll faðir hans var heldr afskipta-lítill um ríkit. Þat þóttisk hann ok spyrja af þeim mǫnnum, er vestan kómu, ok helzt mæltu trúnað fyrir honum, at Orkneyingar mundu lítt langa til at hann kœmi vestr þangat; ok hǫfðu þeir áðr frið góðan ok kyrrsæti; en ugðu ef Hákon kœmi vestr, at af honum mundi standa ófriðr ok styrjǫld. En er Hákon hugsaði þetta fyrir sér, þá þótti honum eigi ørvænt, at þeir frændr mundi halda ríki fyrir honum, en láta honum eigi óhætt, ef hann kœmi vestr þangat með fjǫlmenni. Tók hann þat ráð, at sœkja at Magnús konung, at hann kœmi honum til ríkis í Orkneyjum.

Þetta var eptir þat er Magnús konungr hafði látit af lífi taka Steigar-Þóri ok Egil, ok frelsaði landit af ǫllum ófriði. Hákon var vitr maðr, ok þóttisk hann skilja á rœðum Magnúss konungs, er þeir rœddusk við, at konungr mundi vera stórráðr, ok ágjarn á ríki annarra hǫfðingja. Hákon tók þær rœður fyrir konungi, at þat væri hǫfðings bragð at hafa leiðangr úti, ok herja vestr um haf, ok leggja undir sik Eyjar, sem gjǫrði Haraldr hinn hárfagri. Segir ok, ef hann fengi ríki í Suðreyjum, at þaðan væri hœgt at herja á Írland ok Skotland; ok ef hann kœmi undir sik Vestrlǫndum, at þaðan væri gott at eflask með styrk Norðmanna á móti Englis-mǫnnum, "ok hefna svá Haralds Sigurðarsonar fǫður-fǫður þíns."

En er þeir tǫluðu þetta, fansk þat á, at konungi féll þetta vel í skap; kallaði at þetta væri vel talat ok hǫfðingliga, ok nærr sínu skaplyndi. "En þat skaltú hugsa, Hákon," segir konungr, "ef ek gjǫri þetta fyrir orð þín ok áeggjan, at fara með her vestr um haf, at þér skal ekki á óvart koma, þótt ek borag frekan atsúg til ríkja þeirra, er liggja vestr þar, ok gera ek at því engan manna mun."

En er Hákon heyrði þenna órskurð, lét hann sér fátt um finnask, ok grunaði hvar til mælt mundi. Lét hann þá af at eggja konung á né einar ferðir; þurfti þá ok lítils við; þvíat eptir þessa rœðu sendi konungr boð um allt ríki sitt, at leiðangr skyldi úti vera. Gjǫrði hann þat bert fyrir alþýðu, at hann ætlaði her þeim at halda vestr um haf, hvat sem síðarr gjǫrðisk til tíðinda í hans ferðum. Bjoggusk menn þá til þessarar ferðar af ǫllu landi. Magnús konungr hafði með sér son sínn til þessarar ferðar átta vetra gamlan, er Sigurðr hét. Hann var vel mannaðr.

Þá er þeir brœðr Páll ok Erlendr réðu Orkneyjum, kom austan ór Noregi Magnús konungr son Ólafs Kyrra. Hann hafði her mikinn; honum fylgðu margir lendir menn: Viðkunnr Jónsson, Sigurðr Hranason, Serkr or Sogni, Dagr Eilífsson. Synir Skopta ór Gizka: Ǫgmundr, Finnr, ok Þórðr. Eyvindr ǫlbogi stallari konungs. Þar var ok Kali af Ǫgðum Sæbjarnar son, Þorleifs sonar ins spaka er Hallfreðr meiddi, ok Kolr son hans. Kali var spekingr mikill ok kærr konungi, ok orti vel.

Þá er Magnuss konungr kom til Orkneyja, þá tók hann jarla, Pál ok Erlend, ok sendi þá austr til Noregs, en setti Sigurð son sinn yfir Eyjar ok fékk honum ráðuneyti. Magnús konungr fór í Suðreyjar; ok fylgðu honum synir jarla: Magnús ok Erlingr synir Erlends jarls, ok Hákon Pálsson. En er Magnús konungr kom í Eyjar, tók hann at herja, fyrst í Ljóðhúsum ok vann þau. Ok í þeirri ferð vann hann allar Suðreyjar, ok tóku hǫndum Lǫgmann [son] Guðrøðar Suðreyja-konungs.

Þaðan fór hann suðr undir Bretland; ok átti orrostu mikla í Ǫngulseyjar-sundi við jarla tvá Brezka, Huga inn digra ok Huga inn prúða. Þeir vóru brœðr Costnama er þá var konungr á Írlandi á Ulaztiri.

Ok er menn brutu up vápn sín ok bjoggusk til orrostu, settisk Magnús Erlendsson niðr aptr í fyrir-rúmi ok vápnask eigi. Konungr spyrr hví hann sæti. Hann lézk þar við engan mann sakir eiga. "Vil ek því eigi berjask."

[Konungr mælti]: "Far þú undir þiljur niðr, ok ligg eigi hér fyrir fótum mǫnnum, ef þú þorir eigi at berjask, þvíat ek ætla þér eigi trú til ganga." Magnús tók saltara ok sǫng um bardagann; en hlífði sér ekki.

Orrosta þessi var bæði hǫrð ok lǫng, ok var bæði skotit ok hǫggit. Var þat lengi, at eigi mátti sjá í millum, hvern veg hníga mundi. Magnús konungr skaut af handboga ok annarr maðr Háleyskr hjá honum. Hugi prúði barðisk allhraustliga. Hann var svá búinn ok brynjaðr, at ekki var bert á honum nema augun. Magnús konungr bað inn Háleyska, at þeir skyti báðir senn til hans. Gjǫrðu þeir ok svá; kom ǫnnur ǫrin í nefbjǫrgina, en ǫnnur í augat, ok flaug aptr í gegnum hǫfuðit. Var skot þat konunginum kennt.

Þar féll Hugi prúði. Siðan flýðu Bretar, ok hǫfðu látit lið mikit; en Magnús konungr átti at ráða sigri miklum, ok hafði þó látit marga góða menn, en fjǫldi varð sárr.

Svá var þar um kveðit:

Þá eignaðisk Magnús konungr Ǫngulsey sem inir fyrri Noregs-konungar hǫfðu lengst eignask suðr. Ǫngulsey er þriðjungr Bretlands. Kali Sæbjarnarson hafði fengit sár mǫrg í Ǫngulseyjar-sundi, ok eigi bráð-banvænlig. Síðan vendi Magnús konungr aptr it syðra með Skotlandi.

Magnús konungr hafði gjǫrt Magnús Erlendsson skutilsvein sinn ok þjónaði hann jafnan at konungsborði. En eptir bardaga í Ǫngulseyjar-sundi lagði Magnus konungr á hann ópokka mikinn; kallaði hann hafa ódrengiliga farit. Þat var eina nótt at Magnús konungr lá við Skotland, at Magnús Erlendsson hljóp brott af skipi Magnúss konungs, þá er hónum þótti hellzt fœri á gefask at flýja frá konunginum. Hann hljóp fyrir borð ok svamm til lands, ok bjó svá um í hvílu sinni, at þar sýndisk sem maðr lægi. En er hann kom til lands, hljóp hann til skógar, ok var í línklæðum sínum. Hann drap fœti, ok skeindisk mjǫk, er hann var berfœttr, ok mátti hann eigi fara lengra at sinni. Hann kom at tré einu miklu, ok fór þar í limar upp, ok batt þar um fót sér, ok leyndisk þar í limunum nǫkkura stund.

En um morguninn, er menn gengu til matar á konungs-skipinu, spurði konungr hvar Magnús Erlendsson væri. Honum var sagt, at hann svaf í hvílu sinni. Konungr bað vekja hann, ok kvað til mundu bera fleira en svefn er hann lá lengr en aðrir menn. En er til rúms hans var komit, þá var hans saknat.

Þá bað konungr leita hans, ok lét leysa sporhunda. En er hundarnir vóru lausir, kvómu þeir þegar á sporit, ok runnu til skógar, ok kvómu at tré því er Magnús var uppi í. Þá rann einn hundrinn í hring um eikina ok gó. Magnús hafði trékefli í hendi sér, ok kastaði til hundsins, ok kom á síðuna. Hundrinn lagði halann milli fóta sér ok hljóp ofan til skipa ok þar aðrir eptir. Fundu konungs-menn eigi Magnús. Leyndisk hann um hríð á skóginum; ok kom fram um síðir í hirð Melkolms Skota-konungs, ok dvaldisk þar um hríð, en stundum var hann á Bretlandi með biskupi nǫkkurum. Stundum var hann á Englandi eða í ymsum stǫðum með vínum sínum, ok kom eigi til Orkneyja meðan Magnús konungr lifði.

Magnús konungr helt sunnan með Skotlandi. Ok þá kvómu í móti honum sendimenn Melkolms Skota-konungs, ok buðu honum sættir. Sǫgðu svá, at Skota-konungr vildi gefa honum allar eyjar þær er liggja fyrir vestan Skotland, ok fara mætti stjórn-fǫstu skipi milli ok meginlands.

En er Magnús konungr helt sunnan at Satíri, lét hann draga skútu yfir Satíriseið. Konungr helt um hjalmun-vǫl ok eignaðisk svá allt Satíri. Þat er betra en hin bezta ey í Suðreyjum, nema Mǫn. Hón gengr vestan af Skotlandi, ok eið mjótt fyrir ofan, svá at þar eru jafnan dregin skip yfir. Magnús konungr helt þaðan í Suðreyjar, en sendi menn sína í Skotlands-fjǫrðu; skyldi þeir svá með ǫðru landi út en ǫðru inn, ok eignaði Magnús konungr sér svá allar eyjar fyrir vestan Skotland.

Þá giǫrði konungr þat bert at hann mundi sitja um vetrinn í Suðreyjum, en leyfði þeim mǫnnum, er honum þótti mest nauðsyn á vera, heim at fara. En er liðsmenn vissu þat þá gjǫrðusk þeir heimfúsir ok kurruðu illa um brottvist sína. Konungr átti þá tal við lið sitt ok ráðuneyti.

Hann fór til at sjá sár manna sinna. Þá fann konungr Kala Sæbjarnarson, ok spurði at sárum hans. Kali kvað lítt gróa; ok lézk eigi vita til hvers draga mundi. Konungr kvaddi Kala ráða.

Kali svarar: "Er eigi þat nú, konungr, at vinir þínir skjótisk frá yðr?" Konungr létzk eigi ætla at þat mundi. Kali bað konung eiga vápna-þing ok kanna lið sitt. Konungr gjǫrði svá, ok saknaði þá margra manna. Ok er konungr sagði þetta Kala, þá kvað Kali þetta: —

Konungr svarar: —

Síðan helt konungr vǫrðu um brotfǫr manna, ok lét ønga....

Þá er Magnús konungr var í Suðreyjum fekk hann til handa Sigurði syni sínum Biaðmuniu dóttur Murkjartans Íra-konungs af Kunactum. Þá var Sigurðr ix. vetra en mærin v. vetra.

Þenna vetr andaðisk Kali Sæbjarnarson ór sárum. Í Ǫngulseyjar-sundi hafði fallit Sigurðr sneis frændi Kala. Hann var lendr maðr á Ǫgðum.

Magnús konungr fór snemma um várit ór Suðreyjum. Hann fór fyrst til Orkneyja. Þar spurði hann andlát jarla austan um haf. Erlendr hafði andask í Níðarósi, ok var þar jarðaðr, en Páll í Bjǫrgvin.

Um várit í Orkneyjum gipti Magnús konungr Gunnildi dóttur Erlends jarls Kol Kalasyni í fǫður-bœtr, ok fylgðu henni heiman nǫkkurar eignir í Orkneyjum ok bú í Papuli. Erlingr son Erlends jarls segja sumir menn at félli í Ǫngulseyjar-sundi; en Snorri Sturluson segir hann fallit hafa á Ulaztiri með Magnúsi konungi. Kolr Kalason gerðisk lendr maðr konungs, ok fór austr í Noreg með konungi, ok heim á Agðir með konu sína, ok settisk at búum sínum. Þau Kolr ok Gunnhilldr áttu tvau bǫrn; hét son þeirra Kali en dóttir Ingiríð. Bæði vóru þau hin mannvænstu; ok fœdd upp með ást mikilli.

Þá er Magnús konungr hafði ráðit landi ix. vetr, fór hann ór landi vestr um haf ok herjaði á Írland, ok var um vetrinn á Kunnactum. En um sumarit eptir fell hann á Ulaztiri Bartholomeus-messu-dag. En er Sigurðr konungr spurði fall fǫður sins í Orkneyjar, fór hann þegar austr til Noregs, ok var þar til konungs tekinn með brœðrum sínum, Eysteini ok Ólafi. Sigurðr lét eptir dóttur Íra-konungs fyrir vestan hafit.

Einum vetri eða tveimr eptir fall Magnús konungs, kom vestan um haf Hákon Pálsson, ok gáfu konungar honum jarls-nafn, ok ríki slíkt sem burðir hans stóðu til. Fór hann þá vestr um haf, ok tók undir sik ríki í Orkneyjum. Hann hafði jafnan fylgt Magnúsi konungi meðan hann lifði. Hann var með honum í hernaði austr í Gautlandi, sem segir í drápu þeirri er ort er um Hákon Pálsson.

Þá er Hákon jarl hafði ríki tekit í Orkneyjum, kom ofan af Skotlandi Magnús son Erlends jarls, ok beiddisk at taka við fǫðurleifð sinni. Þat líkaði bóndum vel, þvíat hann var allvinsæll. Hann átti þar marga frændr ok mága, þá er gjarna vildu honum til ríkis halda.

Þá átti móður hans gǫfugr maðr er Sigurðr hét; þeirra son var Hákon karl; þau áttu bú í Papuli.

Þá er Hákon jarl spurði at Magnús jarl var kominn í Eyjarnar, dró hann lið at sér, ok vildi eigi upp gefa Eyjarnar eða miðla þat ríki er hann átti þar. Eptir þat fóru vinir á milli, ok leituðu um sættir. Kom því svá, at þeir sættusk at því, at Hákon gaf upp ríki hálft, ef þat væri atkvæði Noregs-konunga; ok með því settisk ófriðr þessi.

Magnús fór þegar á vár til Noregs á fund Eysteins konungs, þvíat Sigurðr var þá út farinn í Jórsala-heim. Eysteinn konungr tók við honum forkunnar vel, ok gaf honum upp fǫðurleifð sína, hálfar Orkneyjar ok jarls-nafn. Fór Magnús jarl vestr um haf á vit ríkis síns, ok urðu þar fegnir frændr ok vinir ok ǫll alþýða; samdisk þá vel frændsemi þeirra Hákonar, er vinir áttu hlut í. Var þá ár ok friðr góðr í Orkneyjum meðan vinátta þeirra helzk.