Bókastaðir

Í þenna tíma kom í Noreg Haraldr Sigurðarson, frændi Magnúss konungs, ok gaf Magnús konungr [honum] hálfan Noreg. Þeir vóru báðir konungar í Noregi einn vetr. Þá buðu þeir út leiðangri af ǫllum Noregi, ok ætluðu suðr til Danmarkar.

En er þeir lágu í Seleyjum runnu tvau langskip í hǫfnina, ok at skipi Magnúss konungs. Gekk maðr af langskipinu í hvítum kufli, ok aptr eptir skipinu, ok svá upp í lyptingina. Konungr sat yfir mat. Þessi maðr kvaddi konung, ok laut honum; tók til brauðhleifs eins, ok braut ok át af. Konungr tók kveðju hans, ok rétti at honum kerit, er hann sá at hann át brauðit.

Þessi maðr tók við kerinu ok mælti: "Grið viljum vér, mǫtunautr."

Konungr leit til hans ok mælti: "Hverr ertú?"

"Ek em Þorfinnr Sigurðarson."

"Ertú Þorfinnr jarl?" segir konungr.

"Svá er kallat vestr þar," segir hann, "en ek em hér kominn með tvær tvitog-sessur, ok skipaðar heldr vel, at því er vér eigum kosti. Nú man ek róa leiðangr þenna með yðr, ef þér vilit þiggja lið at mér. En allt mitt mál ok ek sjálfr skal á guðs valdi ok yðru, herra, fyrir þau stórmæli er ek hefig mót yðrum vilja brotit."

Þá gengu menn til, ok heyrðu tal þeirra. Konungr tók seint til orða, ok mælti svá: "Satt er þat, Þorfinnr jarl, ef fund okkarn bæri saman, sem nú er orðit, at eigi ætlaða ek, at þú mundir kunna at segja frá skilnaði okkrum; en nú er svá við látit, at [eigi] byrjar minni tign at láta drepa þik; skaltú nú fara með mér; en sætt okkra mun ek upp segja í tómi."

Þorfinnr heilsaði á konung ok gekk til skipa sinna. Konungr lá mjǫk lengi í Seleyjum. Drósk þar þá herr til hans or Víkinni. Hann ætlaði þaðan at sigla suðr undir Jótland þá er byr gæfi. Þorfinnr jarl var þá lǫngum á tali við konung; var konungr þá vel til jarls, ok hafði hann mjǫk við ráðagjǫrð sína.

Þat var einn dag at jarl gekk á konungs-skipit ok aptr í lyptingina. Konungr bað hann sitja hjá sér. Settisk jarl niðr, ok drukku báðir saman ok vóru kátir.

Maðr gekk í lyptingina í rauðum kyrtli mikill ok vaskligr; sá kvaddi konung. Konungr tók blíðliga kveðju hans; var þat hirðmaðr konungs einn.

Þessi maðr tók til orða ok mælti: "Þik em ek kominn at finna, Þorfinnr jarl."

"Hvat viltú mér?" segir jarl.

"Ek vil vita hverju þú vill bœta mér bróður minn, er þú lézt drepa vestr í Kirkjuvági með ǫðrum hirðmǫnnum Magnúss konungs."

"Hefir þú eigi heyrt þat," segir jarl, "at em ekki vanr at bœta þá menn fé, er ek læt drepa; finsk þat í því, at mér þykkir víðast sakir til hafa verit, er ek hefi mennina drepa látit."

"Engu skiptir mik, hversu þú hefir við aðra menn gjǫrt, ef þú bœtir þenna, er ek á eptir at mæla: Lét ek ok þar fé nokkut, en ek var leikinn sjálfr háðuliga; verðr mér þat skyldast at mæla eptir bróður minn ok mik; vil ek hafa þar sæmdir fyrir. En konungr má þat upp gefa, er til hans er gjǫrt, ef honum þykkir þat einskis vert, er hirðmenn hans eru leiddir út, ok hǫggnir niðr sem sauðir."

Jarl svarar: "Skil ek þat, at þat mun mína kosti hér fram draga, er þu átt ekki vald á mér. Ertú eigi sá maðr, er ek gaf þar grið?"

"At vísu," segir hann; "kosti áttir þú at drepa mik þar sem aðra menn."

Þá svarar jarl: "Þat er satt, sem mælt er, at’ marga hendir þat er minst varir.’ Ætlaða ek þá, at ek munda hvergi þess koma, at ek munda þess gjalda, at ek væra of friðsamr við óvini mína; en nú geld ek þess, er ek hefi þér grið gefit; eigi mundir þú hrópa mik fyrir hǫfðingjum í dag, ef ek hefða þik drepa látit sem aðra lǫgunauta þína."

Konungr leit við jarli ok mælti: "Þar kemr þó enn, Þorfinnr jarl, at þú þykkisk of fá drepit hafa mína hirðmenn óbætta." Var konungr þá svá rauðr sem dreyri.

Jarl spratt þá upp, ok gekk ofan ór lyptingunni ok á skip sitt. Var þá kyrt um kveldit.

En um morguninn er menn vóru vaknaðir, var kominn á byrr. Reru menn þá þegar or hǫfninni. Sigldi konungr þá suðr í Jótlands-haf með ǫllum flotanum. Fór skip jarls mjǫk vestr til hafs ǫndverðan daginn. En er á tók at líða á daginn, stefndi jarl vestr í hafit. Er frá honum ekki at segja fyrr en hann kom til Orkneyja, ok settisk þar at ríki sínu.

Magnús konungr ok Haraldr sigldu til Danmerkr, ok dvaldisk þar um sumarit. Vildi Sveinn konungr ekki halda til móts við þá; var hann á Skáneyri með her sinn. Á því sumri tók Magnús konungr sótt þá er hann leiddi til bana. Lýsti hann þá fyrir alþýðu, at hann gaf Haraldi fǫðurbróður sínum allt Noregs ríki.

Þorfinnr jarl réð nú Orkneyjum ok ǫllu ríki sínu. Kálfr Árnason var ok lǫngum með honum. Stundum var hann í vestrvíking ok herjaði um Skotland ok Írland. Hann var ok í Englandi, ok var um hríð fyrir Þingamanna-liði.

Þá er Þorfinnr jarl spurði lát Magnúss konungs, sendi hann þá menn austr til Noregs á fund Haralds konungs með vinmálum; segir svá, at hann vill gjǫrask vin hans. En er orðsending kom til konungs, tók hann því vel, ok hét konungr honum sinni vinátta. Ok þá er þessi orðsending kom aptr til jarls, bjó hann ferð sína, ok hafði vestan tvær tvítǫg-sessur, ok meirr en hundraðmanna, ok allfrítt lið. Fór hann þá austr til Noregs ok fann konung á Hǫrðalandi. Tók hann við honum forkunnar vel; ok at skilnaði þeirra veitti konungr honum góðar gjafar.

Fór jarl þaðan suðr með landi, ok svá til Danmerkr. Fór hann þar um land, ok fann Svein konung í Álaborg; bauð hann jarli til sín ok veitti honum dýrðliga veizlu. Þá gjǫrði jarl þat bert, at hann ætlaði suðr til Róms.

En er hann kom í Saxland, fann hann þar Heinrek keisara; ok tók hann forkunnar vel við jarli, ok gaf honum margar stórgjafar. Hann fékk honum hesta marga; réð jarl þá til suðrfarar. Fór hann þá til Róms ok fann þar páfann, ok tók hann þar lausn af honum allra sinna mála. Vendi jarl þaðan til heimfarar, ok kom með heilu aptr í ríki sitt; ok var ferð sú hin frægasta.

Jarl settisk þá í kyrrsæti, ok gjǫrði frið um allt ríki sitt. Lét hann þá af herferðum; lagði þá hug á stjórn lýðs ok lands [ok] á laga-setning. Hann sat jafnan í Byrgisheraði ok lét þar gjǫra Kristskirkju, dýrðligt musteri. Þar var fyrst settr biskups-stóll í Orkneyjum.

Þorfinnr jarl átti Ingibjǫrgu jarla-móður; hón var dóttir Finns Árnasonar. Þau áttu tvá sonu, þá er ór barnœsku kómusk; hét annarr Páll en annarr Erlendr; þeir vóru miklir menn ok fríðir ok meirr í móðurætt sína, menn vitrir ok hógværir. Jarl unni þeim mikit ok þar með ǫll alþýða.

Þorfinnr jarl helt ǫllu ríki sínu til dauða-dags. Er þat sannliga sagt, at hann hafi ríkastr verit allra Orkneyinga jarla. Hann eignaðisk ix. jarldóma á Skotlandi, ok allar Suðreyjar, ok mikit ríki á Írlandi.

Svá segir Arnórr jarla-skáld:

Þorfinnr jarl var þá fimm vetra gamall er Melkólmr Skotakonungr móðurfaðir hans gaf honum jarlsnafn; en síðan var hann jarl lx. vetra. Hann andaðisk á ofanverðum dǫgum Haralds Sigurðarsonar. Hann er jarðaðr at Kristskirkju í Byrgisheraði, þeirri er hann hafði gjǫra látit. Var jarl mjǫk harmdauði í Orkneyjum ok erfða-lǫndum sínum. En um þau lǫnd, er hann hafði lagt undir sik með hernaði, þá þótti mǫrgum ófrelsi mikit at búa undir ríki hans. Hurfu þá á brottu mǫrg ríki undan, þau er jarl hafði undir sik lagt; ok leituðu menn sér trausts undir þá hǫfðingja, er þar vóru óðalbornir til ríkja. Gjǫrðisk þá brátt auðsær missir at fráfalli Þorfinns jarls.

Þessar vísur vóru kveðnar um orrostu þeirra Rǫgnvalds jarls Brúsasonar ok Þorfinns jarls:

Nú tóku synir Þorfinns jarls ríki eptir hann. Var Páll þeirra ellri; var hann ok fyrir þeim í ráðum. Ekki skiptu þeir lǫndum með sér, ok urðu þó lengstum vel sáttir á sín skipti.

Ingibjǫrg jarla-móðir giptisk eptir andlát Þorfinns jarls Melkólmi Skota-konungi, er langháls var kallaðr. Þeirra son var Dungaðr Skota-konungr, faðir Vilhjálms hins ágæta manns. Hans son hét enn Vilhjálmr ǫðlingr er allir Skotar vildu til konungs taka.

Páll jarl Þorfinnsson fékk dóttur Hákonar jarls Ívarssonar, ok áttu þau mǫrg bǫrn. Son þeirra hét Hákon. Þau áttu dóttur þá er Þóra hét; hon var gipt í Noreg Halldóri syni Brynjúlfs [gamla] úlfalda. Brynjúlfr hét son þeirra; hans son hét Halldórr er átti Gyríði Dagsdóttur. Ǫnnur dóttir Páls hét Ingiríðr, er átti Einarr Vorsa-krákr.

Herbjǫrg hét hin þriðja dóttir Páls; hon var móðir Ingibjargar tignu er átti Sigurðr á Vestnesi, ok vóru þeirra synir Hákon pík ok Brynjúlfr. Sigríðr var enn dóttir Herbjargar, móðir Hákonar barns ok Herborgar er Kolbeinn hrúga átti. Ragnhildr hét hin fjórða dóttir Páls jarls; hon var móðir Bendiks, fǫður Ingibjargar, móður Erlings erkidjákns. Bergljót hét enn dóttir Ragnhildar, er átti Hávarðr Gunnason; vóru þeirra synir Magnús ok Hákon kló, ok Dufnjáll ok Þorsteinn. Þetta eru allt jarla ættir ok gœðinga í Orkneyjum; ok koma þessir menn allir við sǫguna síðarr.

Erlendr jarl Þorfinnsson átti þá konu er Þóra hét, ok var Sumarliða dóttir Óspaks sonar. Móðir Óspaks var Þórdís dóttir Halls á Síðu. Erlingr ok Magnús vóru synir þeirra, en dœtr þeirra Gunnhildr ok Cecilia, er Ísakr átti, ok vóru synir þeirra Endriði ok Kolr. Játvǫr hét dóttir Erlends laungetin, Borgarr hét son hennar.

Þá er þeir brœðr Páll ok Erlendr hǫfðu ríki tekit í Orkneyjum, kom austan ór Noregi Haraldr Sigurðarson með her mikinn. Hann kom fyrst við Hjaltland. Þaðan fór hann til Orkneyja. Þar lét hann eptir Ellisif drottningu ok dóttur þeirra Maríu ok Ingigerði. Ór Orkneyjum hafði hann lið mikit. Réðusk jarlar báðir til ferðar með konungi.

Fór konungr þaðan suðr til Englands, ok lendi þar sem heitir Klifland, ok vann Skarðaborg. Síðan lagði hann at við Hallornes, ok átti þar orrostu, ok fekk sigr. Miðvikudag næsta fyrir Mathiasmessu átti hann orrostu í Jórvík við jarla Valþjóf ok Mǫrukára. Þar fell Mǫrukári. Sunnudag eptir var sú borg gefin í vald Haraldi konungi, er stóð við Stafnfurðubryggju. Mánadaginn eptir gekk hann á land at skipa staðinn. Setti hann eptir hjá skipum Ólaf son sinn, ok jarla Pál ok Erlend, ok Eystein orra mág sinn, Þorberg Árnason.

Í þeirri landgǫngu kom í móti Haraldi konungi Haraldr Guðinason með óvígjan her. Tóksk þegar mikil orrosta. Ok í þeim bardaga fell Haraldr Sigurðarson. Eptir fall konungs kom Eysteinn orri frá skipum ok jarlar, ok gjǫrðu allharða hríð. Sú orrosta var kǫllut Orra-él eða Orra-hríð. Þar fell Eysteinn orri, ok mjǫk svá allr Norð-manna-herr.

Eptir þá orrostu leyfði Haraldr konungr Ólafi syni Haralds ok jǫrlum brottfǫr af Englandi ok her þeim ǫllum er eigi hafði flýit. Sigldi Ólafr út um haustit af Hrafnseyri, ok svá til Orkneyja. Ok vóru þar þau tíðendi, at þann dag ok á þeirri stundu, er Haraldr fell, varð María bráðdauð dóttir hans; ok er þat mál manna, at þau hafi eins manns fjǫr haft.

Ólafr var um vetrinn í Orkneyjum, ok var hann hinn mesti vin jarla frænda sinna. Þær vóru brœðra-dœtr, Þóra móðir Ólafs konungs, ok Ingibjǫrg móðir jarla. Ólafr fór um várit austr til Noregs, ok var þar til konungs tekinn með Magnúsi bróður sínum.

En er þeir brœðr réðu Orkneyjum, þá var samþykki þeirra mikit ok gott langa hríð. En er synir þeirra tóku at megnask, þá gjǫrðusk þeir ofstopamenn miklir Hákon ok Erlingr. Magnús var þeirra kyrrlátastr. Allir vóru þeir miklir ok sterkir ok vel mentir um alla hluti.

Hákon Pálsson vildi vera fyrirmaðr þeirra brœðra; þóttisk hann vera meiri burðum en synir Erlends, þvíat hann var dótturson Hákonar jarls Ívarssonar ok Ragnhildar, dóttur Magnúss konungs góða. Vildi Hákon at vinir hans hefði or skiptum meira hlut þar, en þeir at hnigu til sona Erlends; en Erlendr vildi ekki at synir hans hefði lægra hlut þar í Eyjum. Kom þá svá, at þeir frændr máttu ekki ásamt vera, ok var með þeim ekki óhætt.

Þá áttu feðr þeirra hlut at með [þeim]; þeir skyldu semja málit. Var þá fundr til lagðr; ok fansk þat brátt á, at hvárr þeirra hneigði eptir sínum sonum; ok urðu eigi ásáttir. Gjǫrðisk nú ósamþykki með þeim brœðrum; ok skildusk ósáttir, ok þótti þat mǫrgum mikill skaði.