Bókastaðir

Rǫgnvaldr jarl sigldi af Noregi vestr til Orkneyja; ok kom af hafi við Hjaltland, ok dró at sér lið, ok fór þaðan suðr í Orkneyjar; stefndi til sín vinum sínum ok efldisk þaðan at liði.

Þorfinnr jarl var yfir á Katanesi, ok kómu honum þegar njósnir um ferðir Rǫgnvalds jarls; dró hann at sér lið um Skotland ok Suðreyjar. Rǫgnvaldr jarl lét þegar fara orðsending Magnúss konungs til Kálfs Árnasonar; ok tók Kálfr því ǫllu líkliga er konungr hafði mælt.

Rǫgnvaldr jarl dró saman her sinn í Orkneyjum, ok ætlaði yfir á Nes. En er hann kom á Petlandsfjǫrð, þá hafði hann þrjá tigi stórskipa, ǫll mikil ok vel búin. Þar kom í móti honum Þorfinnr jarl ok hafði sex tigi skipa ok flest smá. Varð fundr þeirra fyrir Rauðabjǫrgum, ok lǫgðu þegar til bardaga. Þar var ok kominn Kálfr Árnason, ok hafði sex skip ok ǫll stór, ok lagði ekki til bardaga.

Ok nú teksk hinn harðasti bardagi; eggjaði hvárr-tveggi jarl lið sitt. En er svá hafði fram farit um hríð, snýr mannfallinu á hendr Þorfinni jarli; var þat mest af því, at borðamunr [var] mikill. Þorfinnr hafði mikit skip ok vel búit, ok lagði hann því fram alldjarfliga. En er ruddusk hin smærri skipin, þá var lagit at jarls-skipinu á bæði borð; vóru þeir þá staddir allnauðuliga. Fell þá fjǫldi manns af skipi jarls, en sumir urðu mjǫk sárir; eggjaði Rǫgnvaldr jarl þá sína menn til uppgǫngu.

Enn er Þorfinnr sá í hvert óefni komit var, lét hann hǫggva skip sitt or tengslum, ok reri til lands. Hann lét leggja af skipi sínu sjau tigi líka. Þar gengu af allir þeir, er óvígir vóru fyrir sára sakir. Þá bauð Þorfinnr Arnóri jarla-skáldi at ganga af skipi. Hann var í jarls sveit ok í kærleikum miklum. Hann gekk á land ok kvað vísu:

Þorfinnr jarl skipar skip sitt af hinu bezta liði, er hann hafði til. Eptir þat ferr hann til fundar við Kálf, ok bað hann liðs; sagði svá, at Kálfr mundi ekki fá keypta vináttu Magnúss konungs, er hann var orðinn aðr landflótti, "Er þú fekt þá eigi til gætt, er hann var áðr kominn í allmikla kærleika. Máttú svá ok ætla, ef Rǫgnvaldr sigrask á oss, ok gangi ríki þeirra Magnúss konungs hér fyrir vestan hafit, at þú munt þá ekki hér vel kominn. En ef vér sigrumsk, þá skal yðr engan hlut skorta, er ek á kost; eru vit fyrir engum manni uppnæmir hér fyrir vestan hafit, ef vit erum báðir á einu ráði. Mantú ok eigi vilja vita þat á þik, at liggja hjá sem kǫttr í hreysi, þar er ek berjumsk til frelsis hvárum-tveggjum. Eru þær ok tengdir með okkr, at hvárum samir þat betr at veita lið ǫðrum, síðan venzla-lausir menn eru í móti."

En er Kálfr heyrði eggjan Þorfinns, hét hann á sína menn, ok bað þá leggja til bardaga með Þorfinni jarli. Sem Bjarni Gullbrár-skáld segir:

Greiddu nú atróðrinn báðir saman Þorfinnr jarl ok Kálfr. Ok er þeir kómu til orrostu var herr Þorfinns búinn at flýja, en fjǫldi fallinn. Jarl lagði fram skip sitt á mót skipi Rǫgnvalds jarls, ok varð þar hin harðasta orrosta.

Svá segir Arnórr:

Kálfr lagði at hinum smærrum skipum Rǫgnvalds, ok hrauð þau skjótt, þvíat þar var borða-munr mikill. En er leiðangrs-lið þat, er ór Noregi var komit, sá roðin skip hjá sér, þá leystu þeir skip sín or tengslum, ok lǫgðu á flótta, svá at fá ein skip vóru eptir með jarls skipi. Tók þá orrostan at hallask.

Svá segir Arnórr jarla-skáld:

Ok nú er megin-herrinn hafði flýit, þá lǫgðu þeir Kálfr ok Þorfinnr jarl báðir at skipi Rǫgnvalds jarls, ok fellu þá mjǫk menn Rǫgnvalds jarls. Ok er Rǫgnvaldr jarl sá í hvert óefni komit var, ok hann mátti eigi sigrask á þeim Þorfinni ok Kálfi, þá lét hann hǫggva tengslin ok lagðisk á flótta. Var þá áliðinn mjǫk dagrinn, ok tók at myrkva. Rǫgnvaldr jarl sigldi þegar á haf um náttina ok svá austr til Noregs. Létti eigi fyrr en hann kom á fund Magnúss konungs; hann tók við honum vel sem fyrr, ok bauð honum með sér at vera; ok þar dvaldisk Rǫgnvaldr jarl um stund.

Nú er at segja frá Þorfinni jarli: at um morgininn eptir orrostuna lét hann róa um allar eyjar, at leita flótta-manna. Vóru margir drepnir, en sumir gengu til griða. Lagði Þorfinnr jarl þá undir sik allar Eyjar; lét þá hvern mann ganga sér til handa, svá ok þá er verit hǫfðu áðr eiðsvarar Rǫgnvalds. Settisk hann þá í Orkneyjar með fjǫlmenni mikit, ok dró fǫng at sér handan af Katanesi. En Kálf Árnason sendi hann í Suðreyjar, ok lét hann þar sitja til styrktar við sik.

En er Rǫgnvaldr jarl hafði dvalizk í Noregi um hríð með Magnúsi konungi, sagði hann konungi at hann vildi leita aptr til Orkneyja. En er konungr heyrði þetta, þá kallaði hann þat óráðligt at fara fyrr en vetri létti af, en ísa leysti ok sjár tœki at þiðna; kallaðisk þá vilja fá honum skip ok lið svá sem hann þurfti.

Rǫgnvaldr segir svá; kvaðsk nú eigi vilja týna liði Magnúss konungs; kallaði þat ekki takask mega nema með miklu mannspelli, ef hann drœgi her á hendr þeim Þorfinni ok Kálfi, svá mikit ríki sem þeir hafa þá vestr þar: "Ætla ek nú," sagði hann, "at halda vestr einu skipi, ok skipa þat sem bazt; væntir mik, at þá sé ekki borin njósn fyrir oss. Mun þá vera annathvárt, at vér munum koma á óvart, ok megum vér þá vinna skjótt þann sigr er vér fám trautt eða eigi unnit við liðs-fjǫlda. En ef vart verðr við vára ferð, þá látu var enn hafit gæta vár."

Magnús konungr bað hann fara sem honum líkaði, en koma enn til sín þegar er hann vildi.

Ok eptir þat býr Rǫgnvaldr ferð sína ok vandar menn til; réðusk þar til ferðar með honum hirðmenn konungs nokkurir; hafði hann þá einvala lið. Ok er þeir vóru búnir, sigldu þeir í haf. Þat var á ǫndverðum vetri.

Rǫgnvaldr jarl kom af hafi við Hjaltland. Spurði hann þá, at Þorfinnr jarl var í Orkneyjum, ok hafði ekki ákafliga fjǫlment; var honum þá engi ván ófriðar of hávetr. Helt nú Rǫgnvaldr þegar í Orkneyjar suðr. Þorfinnr jarl var þá í Hrosseyju ok ugði ekki at sér. En þegar er Rǫgnvaldr kom í Orkneyjar, helt hann þangat, er hann spurði til Þorfinns; ok kom svá á óvart, at eigi varð fyrr vart við, en þeir hǫfðu tekit allar dyrr á húsunum, þeim er Þorfinnr ok hans menn vóru inni.

Þá var nótt, ok vóru flestir menn í svefni, en jarl sat þá enn ok drakk. Báru þeir Rǫgnvaldr eld at bœnum. En er Þorfinnr varð varr við ófriðinn, sendi hann menn til dyranna ok lét frétta, hverr fyrir ófriðinum réði. Var þá sagt, at Rǫgnvaldr jarl var þar kominn. Menn hljópu þá til vápna. Mátti þá ekki vǫrninni við koma, þvíat ǫllum var varit út at ganga. Tóku húsin skjótt at loga.

Rœddi Þorfinnr þá um, at menn skyldi beiða útgǫngu, þeir er griðum skyldi ná. Ok þess var leitat við jarl, ok lofaði hann konum ǫllum ok ófrjálsum mǫnnum; en kallaði þá hirðmenn Þorfinns jarls flesta, er honum mundi ekki betri lífs en dauðir. Vóru þeir þá út dregnir, er grið vóru gefin; tók ok þá brátt at loga bærinn.

Þorfinnr jarl braut undan húsunum skjaldþili eitt, ok hljóp þar út; hann hafði Ingibjǫrgu, konu sína í faðmi sér. Niðamyrkr var á, ok komsk hann svá á brott með reykinum, at jarls-menn urðu ekki varir við. Reri hann þegar of nóttina yfir á Nes einn á báti. Rǫgnvaldr jarl brendi bœinn allan ok þá menn alla, er inni vóru, er eigi var útganga leyfð. Hugði engi maðr annat en Þorfinnr jarl hefði þar látizk.

Eptir þat fór Rǫgnvaldr jarl um allar Eyjar ok lagði undir sik. Sendi hann ok þau orð yfir á Nes ok svá til Suðreyja, at hann ætlaði sér allt ríki þat, er Þorfinnr jarl hafði átt. Mælti því engi maðr í mót.

Þorfinnr jarl var á Katanesi í ymissum stǫðum á laun með vinum sínum; ok fór engi frétt frá því, at hann hefði komizk ór brennunni.

Rǫgnvaldr jarl sat í Kirkjuvági, ok dró þangat fǫng at sér, þau sem hann þurfti til vetrsetu; hafði hann fjǫlmenni mikit ok rausn mikla.

En litlu fyrir jól fór Rǫgnvaldr jarl með sveit mikla til Papeyjar innar litlu eptir mǫltum, er heita skyldi til jóla. Ok um kveldit er þeir vóru í eyjunni, sátu þeir lengi við bakelda; ok ræddi sá um, er eldinn kyndi, at eldiviðr tœki at fættask.

Þá mælti jarl mismæli, ok tók til orða: "Þá eru vér full-gamlir, er þessir eru brunnir." En hann vildi þat mælt hafa, at þá væri þeir fullbakaðir. Ok þegar er hann fann, mælti hann: "Ekki hefi ek mismæli mælt fyrr svá at ek muna. Kemr mér þat í hug, er Ólafr konungr fóstri minn mælti á Stiklastǫðum þá er ek fann mismæli hans: Ef svá berr til, at ek mælta mismæli, at ek skylda svá við búask at ek munda þá eiga skamt ólifat. Kann vera, at Þorfinnr frændi mínn sé á lífi."

Ok í því heyrðu þeir at bærinn var horfinn mǫnnum. Var þar kominn Þorfinnr jarl. Báru þeir þegar eld at húsum, ok hlóðu kǫst fyrir durunum. Þeir leyfðu útgǫngu ǫllum nema mǫnnum jarls.

Ok er menn vóru út dregnir flestir, gekk maðr í dyrnar í línklæðum, ok bað Þorfinn jarl seilask í mót djákninum. En hann studdi hǫndum á bálkinn, ok stiklaði út yfir bálkinn ok mannhringinn, [svá] at hann kom hvar fjarri niðr; ok hvarf í brott í náttmyrkrinu. Þorfinnr bað þá eptir halda; ok segir, at þar fór Rǫgnvaldr jarl, "Er þetta hans fœrleikr en einskis annars."

Fóru þeir þá at leita hans; ok skiptusk í sveitir, ok fór Þorkell fóstri með sænum at leita. Þeir heyrðu at rakki gó í sævar-urðunum. Rǫgnvaldr jarl hafði með sér skikkju-rakka sinn, ok sagði hann til jarls. Þeir gjǫrðu hann þegar líflátinn í urðunum; ok er þat sumra manna sǫgn at Þorkell fóstri vægi hann, þvíat eigi urðu aðrir menn til. En hann hafði þess svarit, at vinna ǫll þau verk er Þorfinni þœtti sitt ríki þá frjálsara en áðr. Þeir Þorfinnr dvǫlðusk í eyjunni um nóttina; var þar drepin sveit sú ǫll er Rǫgnvaldi hafði þangat fylgt.

En of morguninn eptir tóku þeir byrðing, ok hlóðu af malti; gengu þar á síðan, ok létu skjǫldu við stafna þá er þeir Rǫgnvaldr jarl hǫfðu haft; létu ok eigi fleiri menn sjá á skipi en jarli hǫfðu fylgt. Reru þeir þá til Kirkjuvágs. Ok er þat sá sveitungar Rǫgnvalds þeir er fyrir vóru, hugðu þeir at Rǫgnvaldr jarl mundi þar fara; gengu þeir þá í mót honum, ok flestir slyppir. Þorfinnr jarl lét þar taka á þriðja tigi manna ok drepa; vóru þat flestir hirðmenn Magnúss konungs ok vinir. Jarl gaf grið einum hirðmanni Magnúss konungs, ok bað hann fara austr til Noregs, ok segja Magnúsi konungi þessi tíðindi.

Lík Rǫgnvalds jarls var flutt til Papeyjar hinnar meiri, ok þar jarðat; ok var þat mál manna, at hann hafi einn hverr verit vinsælastr ok bezt menntr af Orkneyja-jǫrlum. Var hann mǫrgum manni mjǫk harmdauði.

Eptir þat lagði Þorfinnr jarl undir sik allar Orkneyjar; ok mælti nú engi maðr því í móti.

Snemmendis um várit kvómu þessi tíðindi austr til Noregs; ok þótti Magnúsi konungi hinn mesti skaði eptir Rǫgnvald jarl; kveðsk ok þegar skyldu hefna hans, er honum gæfi tóm til. En hann hafði í þenna tíma ófrið mikinn við Svein Ulfsson, er þá hafði látit taka sik til konungs yfir Danmǫrk.