Bókastaðir

Þá er Ólafr konungr hafði hugsat fyrir sér allt þetta mál lét hann blása til fjǫlmennrar stefnu, ok lét þangat kalla jarla báða. Þá mælti hann: "Sáttmál várt Orkneyinga-jarla vil ek nú birta fyrir alþýðu; þeir hafa nú játat mínu eiginorði yfir Orkneyjum ok Hjaltlandi ok gjǫrzk mínir menn, ok bundit þat svardǫgum; ok vil ek nú gefa þeim í lén, Brúsa þriðjung en Þorfinni annan, svá sem þeir hafa fyrr haft; en þann þriðjung, er átti Einarr jarl, þann læt ek falla undir mik, fyrir þá sǫk, at hann drap Eyvind úrar-horn hirðmann minn ok félagsmann kæran; vil ek sjá fyrir þeim hluta lands þat er mér sýnisk. Þat vil ek ok til skilja við ykkr brœðr jarla mína, at þit takit sættir af Þorkatli Ámunda-syni fyrir dráp Einars bróður ykkars; vil ek at dómr sé undir mik, ef þit vilit því játa."

En þat var sem annat, at þeir játtuðu því ǫllu, er konungr mælti. Gekk þá Þorkell fram, ok festi á konungs dóm; ok sleit svá þessu þingi. Ólafr konungr dæmdi bœtr fyrir. Einar sem fyrir þrjá lenda menn, en fyrir sakar skyldi niðr falla þriðjungr gjalda.

Þorfinnr jarl bað sér brottfarar-leyfis konung. En er þat feksk, bjósk hann skyndiliga. En er hann var albúinn, þá varð þat einn dag, er jarl drakk á skipi, at þar kom fyrir hann váfeifliga Þorkell Ámundason, ok lagði hǫfuðit í kné honum, ok bað hann af gjǫra slíkt er hann vildi.

Jarl spurði, hví hann gjǫrði svá, "þar sem vér erum áðr sáttir at konungs dómi, ok statt upp."

Hann gjǫrði svá, ok mælti: "Sætt þeirri, er konungr gjǫrði milli vár, mun ek hlíta á milli vár Brúsa; en þat sem til yðvarr kemr af, skulu þér einir ráða. Þó at konungr hafi mér skilit eignir mínar eða lands-vist í Orkneyjum, þá kann ek svá skaplyndi yðvart, at mér er ófœrt í Eyjarnar, nema ek fara í trúnaði yðrum; vil ek þat festa yðr," segir hann, "at koma aldri til Orkneyja, hvat sem konungr mælti um þat."

Jarl þagnaði ok tók seint til máls ok mælti: "Viltú, Þorkell, at ek dœma um okkur mál, en hlíta eigi konungs dómi: þá mun ek þat hafa upphaf at sætt okkarri, at þú skalt fara með mér til Orkneyja, ok vera með mér, ok skiljask eigi við mik, nema mitt leyfi sé til; vera skyldr til at verja land mitt, ok allra hluta, þeirra er ek vil gjǫra láta, meðan vit lifum báðir."

Þorkell svarar: "þat skal á yðru valdi, herra, sem allt annat, þat er ek má ráða." Gekk Þorkell til, ok festi jarli þat allt, sem hann kvað á.

Jarl segir at um fégjǫld mundi hann síðarr á kveða; en hann tók þá svardaga af Þorkatli, ok snerisk hann þá þegar til ferðar með jarli; fór jarl þá þegar á braut, er hann var búinn, ok sásk þeir Ólafr konungr aldregi síðan.

Brúsi jarl dvaldisk þá eptir, ok bjósk í tómi meirr; en áðr hann fœri á braut þá átti Ólafr konungr stefnu vit hann, ok mælti: "Þat lízk mér, jarl, at ek mun hafa þik at trúnaðar-manni þar fyrir vestan hafit; ætla ek svá, at þú skalt hafa tvá hluti landa til forráða, þá sem þú hefir áðr haft, ok vil ek at þú sér nú eigi minni maðr eða óríkari, er þú ert mér handgenginn, en áðr vartú; en ek vil festa þinn trúnað með því, at ek vil, at hér sé eptir Rǫgnvaldr son þinn; sé ek þá, ef þú hefir mitt traust, ok tvá hluti landa, at þú mátt vel halda þínu at réttu fyrir Þorfinni jarli."

Brúsi tók þat með þǫkkum at hafa tvá hluti landa. Dvaldisk Brúsi litla hríð, áðr hann fór í braut, ok kom um haustit vestr til Orkneyja.

Rǫgnvaldr son Brúsa var eptir með Ólafi konungi; hann var allra manna fríðastr, hárit mikit ok gult sem silki. Hann var snimma mikill ok sterkr; manna var hann gjǫrfiligastr, bæði fyrir vits sakir ok svá kurteisi; hann var lengi við Ólafi konungi.

Þessa getr Óttarr svarti í drápu þeirri, er hann orti um Ólaf konung:

Þá er þeir brœðr kómu vestr til Orkneyja, Þorfinnr ok Brúsi, þá tók Brúsi tvá hluti landa til forráða, en Þorfinnr þriðjung; hann var jafnan á Katanesi ok á Skotlandi, en setti menn sína yfir Eyjarnar; hafði Brúsi þá einn landvǫrn yfir Eyjunum.

En í þann tíma var mjǫk herskátt, þvíat Norðmenn ok Danir herjuðu mjǫk í vestr-víking, ok kómu optliga víð Eyjarnar, er þeir fóru vestr eða vestan, ok námu þar nesnám. Brúsi taldi á því, er Þorfinnr hafði engar útgjǫrðir fyrir Orkneyjum eða Hjaltlandi, en hafði skatta ok skyldir allt at sínum hluta. Þá bauð Þorfinnr honum þann kost, at Brúsi skyldi hafa þriðjung landa, en Þorfinnr tvá hluti, ok hafa einn landvǫrn. En þótt eigi yrði þetta skipti bráðfengis, þá fór þó þetta skipti fram, at Brúsi hafði þriðjung en Þorfinnr tvá hlutina; var þetta þá er Knútr hafði ríki í Noregi, en Ólafr varð landflótti.

Þorfinnr jarl gjǫrðisk hǫfðingi mikill, hann var manna mestr ok sterkastr, ljótr, svartr á hár, skarpleitr ok nefmikill ok nokkut skolbrúnn; hann var kappsmaðr mikill ok ágjarn, bæði til fjár ok metnaðar; hann var sigrsæll ok kœnn í orrostum ok góðr áræðis; hann var þá fimm vetra gamall, er Melkólmr Skotakonungr móður-faðir hans gaf honum jarls-nafn ok Katanes til yfirsóknar sem fyrr er ritat, en þá var [hann] xiiij. vetra, er hann hafði útgjǫrðir fyrir landi sínu, ok herjaði á ríki annarra hǫfðingja.

Svá segir Arnórr jarla-skáld:

Þorfinnr jarl hafði styrk mikinn af Skota-konungi frænda sínum; dró þat mjǫk fram ríki hans í Orkneyjum, er sá styrkr var svá nærr.

Skota-konungr andaðisk þá er þeir brœðr vóru sáttir Brúsi ok Þorfinnr. Tók þá ríki yfir Skotlandi Karl Hundason; hann þóttisk ok eiga Katanes, sem hinir fyrri Skota-konungar; vildi hann hafa skatta af því ríki slíkt sem annars-staðar, en Þorfinnr jarl þóttisk eigi hafa of mikinn arf eptir móður-fǫður sinn, þótt hann hefði Katanes. Kallaði hann sér gefit hafa verit þat ríki, ok vildi hann enga skatta gjalda af; gjǫrðisk nú af þessu fjandskapr mikill, ok herjuðu hvárir ríki annarra.

Karl konungr vildi setja þann hǫfðingja á Katanes er hét Mumtan eða Muddan; sá var systurson hans, ok gaf honum jarls-nafn. Reið þá Muddan ofan á Katanes ok efldisk at liði í Suðrlandi.

Gengu þá njósnir til Þorfinns jarls; dró hann þá her saman um Katanes; kom þá ok utan af Orkneyjum Þorkell fóstri með mikit lið til móts við jarl; fór Þorfinnr þá til móts við Muddan, ok hafði þá meira her. Ok þegar er Skotar vissu þat, at þeir hǫfðu lið minna, vildu þeir eigi berjask, ok riðu upp aptr á Skotland. Þorfinnr jarl fór þá eptir þeim ok lagði undir sik Suðrland ok Ros, ok herjaði víða um Skotland; sneri þaðan aptr á Katanes, en Þorkell út í Eyjar. Leiðangrs lið, fór ok heim. Jarlinn sat á Katanesi í Dungalsbœ, ok hafði þar fimm langskip, ok svá nokkut mart lið, at þau vóru vel skiput.

Muddan kom á fund Karls konungs í Beruvík ok segir honum sínar farar eigi sléttar. Karl konungr varð þá reiðr mjǫk, er hann spurði, at land hans var herjat; gekk hann þá þegar á skip, ok hafði ellifu langskip ok mikit lið; helt þá norðr fyrir Skotland. Hann sendi Muddan aptr til Kataness við mikit lið, ok reið hann it efra um Skotland; var svá stefnt, at hann skyldi þaðan at koma, ok skyldi Þorfinnr þá verða í klofanum.

Nú er þat at segja frá Karli, at hann létti eigi fyrr en hann kom á Katanes; var þá ok skamt á milli þeirra Þorfinns. Tók þá Þorfinnr þat ráð, at stíga á skip ok halda út á Petlandsfjǫrð ok ætlaði til Orkneyja; var þá svá skamt í milli þeirra, at þeir Karl sá seglin Þorfinns, er hann sigldi austr á fjǫrðinn, ok sigldu þeir þegar eptir þeim. Þeir Þorfinnr hǫfðu eigi sét þeirra segl, ok austr stefndi hann með eyjunum ok ætlaði til Sandvíkr. Hann lagðisk austan undir Dýrnes, ok gjǫrði þegar Þorkatli orð, at hann skyldi liði samna. Brúsi hafði hinn nørðsta hlut Eyja, ok var hann þar. Þorfinnr lá undir Dýrnesi sem áðr var ritat ok hafði síð komit.

En um morgininn, er ljóst var orðit, finna þeir eigi fyrr, en þeir Karl róa at þeim ellifu skeiðum. Vóru þá tveir kostir fyrir hǫndum: sá annarr, at hlaupa á land, ok leifa skipin óvinum sínum ok féit allt; hinn annarr, at leggja til móts, ok láta þá auðnu ráða. Þorfinnr heitr þá á sína menn, ok bað þá brjóta upp vápn sín; kvaðsk eigi vilja á flótta leggja; bað þá róa í móti vaskliga.

Ok eptir þat tengja hvárir-tveggju skip sín. Þorfinnr jarl eggjaði mjǫk lið sitt, bað þá vera ákafa, ok gjǫra harða hina fyrstu hriðina, kallaði Skota fár standask mundu. Þessi orrosta var bæði hǫrð ok lǫng, ok var þat lengi, er eigi mátti sjá, hvernig hníga mundi.

Orrostu þessar getr Arnórr í Þorfinns-drápu:

Þorfinnr jarl eggjaði nú ákafliga sína menn; lagði hann þá skip sitt at skipi Karls, ok var þar allhǫrð orrosta. Heldusk þeir þá, Skotarnir, lítt fyrir framan siglu á konungs-skipinu; ok þá hleypr Þorfinnr jarl or lyptingunni ok fram í skipit, ok barðisk alldjarfliga. Ok þá er hann sá, at þyntisk á skipunum Karls, eggjaði hann sína menn til uppgǫngu; ok er þat sá Karl konungr, bað hann hǫggva tengslin, ok halda frá. Þá kómu þeir Þorfinnr á stafnljám á konungsskipit. Bað Þorfinnr þá upp bera merki sitt, ok fylgði hann þar sjálfr, ok mikil sveit manna með honum. Þá hljóp Karl af skipi sínu með þá menn, er upp stóðu, en mestr hluti var fallinn á því skipi. Karl hljóp á annat skip, ok bað þá taka til ára, ok lǫgðusk Skotar þá á flótta, en Þorfinnr elti þá.

Svá segir Arnórr:

Karl helt undan suðr til Breiðafjarðar, ok gekk þar á land, ok safnaði liði af nýju. Þorfinnr veik aptr eptir bardagann. Kom þá Þorkell fóstri til móts við hann, ok hǫfðu þeir þá lið mikit, sigldu þeir þá suðr til Breiðafjarðar eptir þeim Karli; ok þegar er þeir kvómu við Skotland, tóku þeir at herja.

Þá var þeim sagt at Muddan var á Katanesi norðr í Þórsá, ok hafði þar her mikinn; hann hafði ok sent til Írlands eptir liði, þvíat hann átti þar frændr marga ok vini, ok beið hann þar þess liðs. Þá gjǫrðu þeir Þorfinnr þat ráð, at Þorkell fóstri fór norðr með Katanesi við suman herinn, en Þorfinnr lá eptir við Skotland ok herjaði þar.

Þorkell fór leyniliga; var honum ok allt landsfólk trygt ok trútt á Katanesi; gekk engi njósn fyrir honum áðr hann kom í Þórsá á náttar-þeli, ok tók hús á þeim Muddan, ok báru eld at. Muddan svaf í lopti einu; ok í því er hann hljóp út, ok ofan fyrir lopt-svalirnar, hjó Þorkell eptir honum, ok kom á hálsinn, ok tók af hǫfuðit. Eptir þat gáfusk menn upp, en sumir kómusk á braut af hlaupi. Þar var mart manna drepit; en þat var allr fjǫldi, er grið vóru gefin.

Dvaldisk Þorkell þar skamma hríð áðr hann fór aptr til Breiðafjarðar; hafði hann þá her allan með sér, þann er feksk á Katanesi, ok um Suðrland ok um Ros. Mætti hann þá Þorfinni jarli suðr við Merhæfi ok segir honum slíkt sem í hafði gjǫrzk hans ferðum. Þakkaði jarl honum vel sitt starf; lágu þeir þá þar báðir um hríð ok herjuðu.

Nú er at segja frá Karli konungi: at hann fór upp á Skotland eptir orrostu þeirra Þorfinns jarls, ok efldisk þá at liði af nýju. Hann dró her allt sunnan af Skotlandi bæði hit eystra ok hit vestra, ok allt sunnan af Satíri. Þá kom ok til móts við hann herr sá af Írlandi, er Moddan hafði eptir sent; sendi hann þá víða til hǫfðingja eptir liði, ok stefndi her þeim ǫllum til móts við Þorfinn jarl, ok varð fundr þeirra á Torfnesi fyrir sunnan Breiðafjǫrð.

Þar varð orrosta mikil, ok hǫfðu Skotar her miklu meira. Þorfinnr jarl var í ǫndverðri sinni fylking; hann hafði hjálm á hǫfði gullroðinn ok gyrðr sverði, spjót mikit í hendi, ok vá hann við því tveim hǫndum. Svá er frá sagt, at hann var fremstr allra sinna manna. Hann gekk þar at í fyrstu, sem fyrir var fylking þeirra Íranna; var hann svá ákafr með sína sveit, at þeir hrukku þegar fyrir, ok fengu aldri síðan viðréttu. Lét Karl þá bera fram sitt merki til móts við Þorfinn; var þar þá harðr bardagi, ok lauk með því, at Karl lagðisk á flótta; en sumir menn segja, at hann hafi fallit.

En Arnórr segir svá:

Þorfinnr jarl rak flóttann langt upp á Skotland; ok eptir þat fór hann víða um landit ok lagði undir sik. Hann fór þá allt suðr á Fífi, ok lagði undir sik landit; gengu menn þá undir hann hvar sem hann fór.

Ok þá er hann dvaldisk á Fífi, sendi hann frá sér Þorkel fóstra með sumt liðit. Ok þá er Skotar vissu þat, at jarlinn hafði gjǫrt frá sér suman herinn, fóru þeir sǫmu at honum, er áðr hǫfðu undir hann gengit. Ok þegar er jarl varð varr við svik þeirra, heimti hann saman lið sitt, ok fór í móti þeim; varð Skotum þá seinna um árásina, er þeir vissu at jarl var við búinn. Þorfinnr jarl réð þegar til bardaga, er hann mætti Skotum; en þeir nentu þá eigi at verja sik, slógusk þegar á flótta, ok flýðu á merkr ok skóga. Ok þá er Þorfinnr hafði rekit flóttann, heimti hann saman menn sína, ok segir at þá vill hann láta brenna þat hérað allt, er þá vóru þeir í staddir, ok gjalda svá Skotum fjandskap ok svikræði. Fóru þá jarls menn um þorp ok um bæi, ok brendu svá hvarvetna at ekki kot stóð eptir; drápu þeir ok karlmenn þá, er þeir fundu, en konur ok gamalmenni drósk á merkr ok skóga með væl ok veinan. Mart fólk gjǫrðu þeir ok hertekit, ok fœrðu í bǫnd, ok ráku svá fyrir sér.

Svá segir Arnórr:

Eptir þetta fór Þorfinnr jarl norðr eptir Skotlandi til skipa, ok lagði undir sik landit hvar sem hann fór. Fór hann þá norðr á Katanes ok sat þar um vetrinn. En hvert sumar þaðan í frá hafði hann leiðangr úti ok herjaði um Vestrlǫnd, en sat optast um kyrt á vetrum.

Þorfinnr jarl gjǫrði þat frama-verk í Orkneyjum, at hann veitti allri hirð sinni, ok mǫrgum ǫðrum ríkum mǫnnum, allan vetrinn gǫgnum, bæði mat ok mungát; svá at engi maðr þurfti í skytning at ganga, svá sem konungum eða jǫrlum er títt í ǫðrum lǫndum, at veita um jól hirð sinni ok gestum.

Svá segir Arnórr:

Í þenna tíma andaðisk Brúsi jarl, ok tók þá Þorfinnr undir sik allar Orkneyjar.

En þat er at segja frá Rǫgnvaldi Brúsasyni, at hann var í orrostu á Stiklastǫðum, þá er hinn helgi Ólafr konungr fell. Komsk Rǫgnvaldr á braut með ǫðrum flóttamǫnnum. Hann flutti ór orrostu Harald Sigurðarson bróður Ólafs konungs; var Haraldr sárr mjǫk. Rǫgnvaldr kom honum til lækningar at eins lítils búanda; en Rǫgnvaldr fór þá austr Kjǫl til Jamtalands, ok þaðan til Svíþjóðar á fund Ǫnundar konungs.

Haraldr var með búandanum þar til er hann var grœddr; fekk búandi þá son sinn til fylgdar við Harald; ok fóru þeir þá austr til Jamtalands, ok þaðan til Svíþjóðar, ok fóru mjǫk huldu hǫfði. Haraldr kvað, þá er þeir riðu um kjǫrr nokkur:

Haraldr kom í Svíþjóð til fundar við Rǫgnvald Brúsason; fóru þeir þaðan báðir austr í Garðaríki, ok mikit lið annat, þat er verit hafði með Ólafi konungi. Þeir léttu eigi fyrr en þeir kómu austr í Hólmgarð á fund Jarizleifs konungs; tók hann vel við þeim fyrir sakir ens helga Ólafs konungs. Gjǫrðusk þeir þá landvarna-menn fyrir Garðaríki allir samt ok Eilífr jarl, sonr Rǫgnvalds jarls Úlfssonar.

Rǫgnvaldr Brúsason var eptir í Garðaríki þá er Haraldr Sigurðarson fór út í Miklagarð; hafði Rǫgnvaldr þá landvǫrn um sumrum, en var í Hólmgarði um vetrum. Jarizleifr konungr virði hann mikils, ok þar eptir ǫll alþýða. Rǫgnvaldr var, sem áðr var ritat, hverjum manni meiri ok sterkari; manna var hann ok fríðastr sjónum, atgervi-maðr mikill, svá at eigi fansk hans jafningi.

Svá segir Arnórr jarla-skáld, at Rǫgnvaldr ætti í Garðaríki x. fólk-orrostur:

Þá er þeir Einarr Þamba-skelfir ok Kálfr Árnason sóttu Magnús Ólafsson austr í Garðaríki, var Rǫgnvaldr fyrir þeim í Aldeigjuborg. Var þá við sjálft at hann mundi ganga at Kálfi áðr Einarr gjǫrði hann varan við, hvernig af stóðsk um ferðir þeirra. Lét Einarr segja Rǫgnvaldi, at Kálfr iðraðisk glæps þess, er hann hafði felt hinn helga Ólaf konung frá landi, ok vill hann þat nú bœta á syni hans; segir Kálf þá vilja hefja Magnús til ríkis í Noregi ok efla hann móti Knytlingum. Ok eptir þat sefask Rǫgnvaldr. Beiðir þá Einarr þess, at hann skyli ráðask til ferðar með þeim upp til Hólmgarðs, ok flytja þeirra mál við Jarizleif konung; ok því játar Rǫgnvaldr.

Eptir þat leiga þeir sér eyki í Aldeigjuborg ok aka upp til Hólmgarðs, ok finna þar Jarizleif konung; flytja þá fram ørendi sín; ok segja at þeim er svá leitt orðit ríki Knytlinga ok mest Alfífu, at þess gengr ekki yfir þá, at þeir vili þeim lengr þjóna. Beiða þá þess, at Jarizleifr konungr skyli fá þeim Magnús Ólafsson til hǫfðingja. Flytr þá Rǫgnvaldr þetta mál með þeim ok Ingigerðr drottning ok margir aðrir hǫfðingjar. Konungr var trauðr at fá Magnús í hendr Norðmǫnnum, svá sem þeir hǫfðu búit við hinn helga Ólaf konung fǫður hans; en þat tóksk þó með því, at tólf menn enir gǫfgustu svǫrðu Jarizleifi konungi þess eiða at þetta var allt trygt ok trútt, ok Jarizleifr konungr gaf Rǫgnvaldi upp eiðinn fyrir trúnaðr sakir. Kálfr svarði þann eið Magnúsi, at hann skyldi honum fylgja utanlands ok innanlands, ok gjǫra þá hluti alla, er Magnúsi þótti þá sitt ríki meira eða frjálsara. Eptir þat tóku Norðmenn Magnús til konungs, ok gjǫrðusk honum handgengnir.

Dvǫldusk þeir Kálfr í Hólmgarði þar til er leið jól; fóru þá ofan til Aldeigjuborgar ok ǫfluðu sér þar skipa. Fóru þegar austan, er ísa leysti um várit; réðsk þá Rǫgnvaldr Brúsason til ferðar við konungi. Fóru þeir fyrst til Svíþjóðar, sem segir í sǫgu Magnúss konungs, ok þaðan til Jamtalands, ok svá austan um Kjǫl til Veradals. Ok þegar er Magnús kom í Þrándheim, gekk allt fólk undir hann. Fór hann þá til Niðaross, ok var þar til konungs tekinn á Eyra-þingi yfir allt land. Eptir þat fóru skipti þeirra Sveins konungs sem segir í Æfi Noregs-konunga.

Þá er Rǫgnvaldr Brúsason kom í Noreg, spurði hann andlát Brúsa jarls fǫður síns; hann frétti ok þat, at Þorfinnr jarl hafði tekit undir sik allar Orkneyjar. Fýstisk þá Rǫgnvaldr at fara til óðala sinna, ok beiðisk at Magnús konungr skyli veita honum orlof til þess. Magnús konungr sá at þetta var nauðsyn Rǫgnvalds, ok stóð vel undir þetta mál með honum. Gaf þá Magnús konungr Rǫgnvaldi jarls-nafn ok þrjú langskip ok ǫll vel skiput; fekk honum þá í lén þann þriðjung, er átt hafði Ólafr konungr í Orkneyjum, ok hann hafði fengit Brúsa fǫður Rǫgnvalds. Hét þá Magnús konungr Rǫgnvaldi fóstbróður sínum fullkominni vináttu sinni, ok kvað honum heimilan skyldu sinn styrk nær sem hann þyrfti. Skildusk þeir við þvílíkum kærleikum, sem nú var ritat.