Bókastaðir

Þegar Þorfinnr jarl var roskinn, þá gjǫrði hann boð til Einars bróður síns, ok beiddisk af honum ríkis þess, er hann þóttisk eiga í Orkneyjum, en þat var þriðjungr. Einarr tók því óbrátt at minka sik svá. En er Þorfinnr jarl spyrr þat, þá býðr hann út liði af Katanesi. En er Einarr jarl varð varr við, þá safnar hann liði, ok ferr í móti Þorfinni, ok ætlar at berjask við hann. Brúsi jarl safnar ok liði, ferr til móts við þá, ok berr sáttmál í milli þeirra. Varð þat at sætt, at Þorfinnr jarl skyldi hafa þriðjung ríkis í Orkneyjum, sem hann átti at réttu, en Brúsi jarl ok Einarr jarl lǫgðu saman sinn hluta; skyldi Einarr jarl hafa forráð fyrir þeim ok landvǫrn. En ef misdauði þeirra yrði, þá skyldi sá þeirra land taka eptir annan, er lengr lifði.

En sá máldagi þótti eigi jafnligr, því at Brúsi átti son, er Rǫgnvaldr hét, en Einarr var sonlauss; setr Þorfinnr jarl menn til at varðveita ríki þat, er hann átti í Orkneyjum; en hann var optast á Katanesi.

Einarr jarl var optast á sumrum í hernaði um Írland ok Skotland ok Bretland. Þat var eitt sumar er Einarr jarl herjaði á Írland, at hann barðisk í Ulfreksfirði við Konufǫgur Íra-konung; fekk Einarr jarl þar ósigr mikinn ok manna-lát.

Annat sumar eptir fór Eyvindr úrar-horn vestan af Írlandi ok ætlaði til Noregs; veðr var hvast, ok stormr mikill. Þá sneri Eyvindr til Asmundarvágs, ok lá þar veðrfastr um hríð. En er þat spyrr Einarr jarl þá helt hann þangat liði miklu; tók hann þar Eyvind ok lét drepa, en gaf grið flestum mǫnnum hans.

Fóru þeir heim til Noregs um haustit ok á fund Ólafs konungs, ok sǫgðu honum af tǫku Eyvindar. Konungr svarar fá umb, ok fansk þat á þó, at honum þótti mannskaði mikill ok mjǫk í móti sér gjǫrt um flest. Var konungr fámæltr um þat er honum þótti sér mjǫk í móti skapi.

Þorfinnr jarl sendi Þorkel fóstra sinn út í Eyjar at heimta saman skatta sína. Einarr jarl kendi Þorkatli mjǫk uppreist þá, er Þorfinnr jarl hafði tilkall haft út í Eyjarnar. Fór Þorkell skyndiliga ór Eyjunum yfir á Nes; ok sagði Þorfinni jarli, at hann var þess víss orðinn, at Einarr jarl ætlaði honum dauða, ef eigi hefði vinir hans eða frændr gjǫrt honum njósn. "Nú mun ek eiga þann á baugi, at láta þann verða fund okkarn jarls, at um skipti með okkr; en þann annan, at fara lengra á brott, ok þangat, at jarl eigi aldri vald yfir mér."

Þorfinnr jarl fýsti þess mjǫk, at hann skyldi fara austr til Noregs móts við Ólaf konung; "Muntú," segir jarl, "mikils metinn hvar sem þú ert með tignum mǫnnum, en ek veit beggja ykkart skaplyndi, þitt ok jarls, at þit munut skamma stund mundask til."

Bjósk þá Þorkell á fund Ólafs konungs, ok fór um haustit til Noregs, ok var um vetrinn með Ólafi konungi í miklum kærleikum; hafði konungr Þorkel mjǫk við ráð sín; þótti honum, sem var, Þorkell vitr maðr ok skǫrungr mikill. Fann konungr þat í tali hans, at hann misjafnaði mjǫk frásǫgn um jarla, ok var vinr mikill Þorfinns en lagði þungt til Einars jarls.

Ok snemma um várit sendi konungr skip vestr um haf á fund Þorfinns jarls, ok orðsending þá, at jarl skyldi koma á hans fund. Hann lagðisk eigi ferðina undir hǫfuð, þvíat vinátta-mál fylgðu orðsendingunni.

Þorfinnr jarl fór austr til Noregs ok kom á fund Ólafs konungs; fekk hann þar góðar viðtǫkur, ok dvaldisk þar lengi um sumarit. En er hann bjósk vestr, þá gaf Ólafr konungr honum langskip mikit ok gott með ǫllum reiða. Þorkell fóstri réðsk til ferðar með Þorfinni jarli ok gaf jarl honum þat skip er hann hafði vestan um sumarit; skildusk þeir konungr ok jarl hinir beztu vinir með miklum kærleikum.

Þorfinnr jarl kom um haustit til Orkneyja. En er Einarr jarl spurði þetta þá hafði hann fjǫlment, ok lá á skipum. Brúsi jarl fór til fundar við þá brœðr, ok bar sætt á milli þeirra; kom enn svá at þeir sættusk, ok bundu þat eiðum. Þorkell fóstri skyldi þá í sætt tekinn ok vináttu við Einar jarl; ok þat var ok mælt, at hvárr þeirra skyldi ǫðrum veita veizlu, ok skyldi jarl fyrri sœkja í Sandvík til Þorkels.

En er jarl var þar á veizlu, þá var þar veitt kappsamliga. Jarl var ekki kátr. Þar var mikill skáli ok dyrr á báðum endum.

Þann dag, er jarl skyldi brott fara ok búask, þá skyldi Þorkell fara með honum til veizlu. Þorkell sendi menn fram á leiðina á njósn, þá er þeir skyldu fara um daginn; en er þeir kómu aptr, sǫgðu þeir Þorkatli, at þeir fundu þar þrennar sátir ok vápnaða menn, "ok hyggjum vér, þér satt at segja, at svik muni undir vera." En er Þorkell spurði þetta, þá frestaði hann búningi ok heimti saman menn sína. Jarl bað hann búask, ok sagði mál at ríða. Þorkell sagði, at hann átti mart [at] annask. Hann gekk stundum út en stundum inn. Eldar vóru á gólfinu.

Þá gekk Þorkell inn um aðrar dyrr, ok með honum einn maðr, er nefndr er Hallvarðr, hann var Íslenzkr maðr, austfirzkr at ætt. Hann lauk aptr hurðinni. Þorkell gekk innarr eptir skálanum milli eldsins ok þess at jarl sat.

Jarl spurði: "Ertú nú búinn?"

Þorkell svarar: "Ek em búinn nú." Þá hjó Þorkell til jarls í hǫfuðit. Jarl steyptisk fram á gólfit.

Hallvarðr mælti: "Hér sé ek alla vesta fangaráðs, er þér dragit jarl eigi af eldinum." Hann keyrði þá spǫrðu undir hnakkabein jarli, ok kipti honum upp at pallinum. Þorkell ok þeir báðir félagar gengu út skyndiliga um aðrar dyrr en þeir gengu inn; stóðu þar úti menn Þorkels með alvæpni.

Jarls menn tóku til hans, ok var hann þá dauðr, en ǫllum fellusk hendr til hefnda; var þat ok, at bráðan bar at mjǫk, enda varði engan mann þessa verks af Þorkatli; því at þeir hugðu allir, at svá mundi vera sem áðr var mælt, at vinátta væri með jarli ok Þorkatli; vóru menn ok flestir vápnlausir inni, en margir áðr vinir Þorkels góðir. Bar þat til með auðnu þeirri, er Þorkatli var lagit lengra líf.

Þorkell hafði þá lið, er hann kom út, engu minna en jarls-menn. Fór Þorkell þá til skips síns en jarls-menn í brott. Þorkell sigldi þann dag í brott ok austr i haf, ok var þat eptir vetrnætr. Koma þeir þá með heilu ok hǫldnu til Noregs; fór Þorkell þegar á fund Ólafs konungs, ok fekk hann þar góðar viðtǫkur. Lét konungr yfir þessu verki vel; var Þorkell með honum um vetrinn.

Eptir fráfall Einars jarls tók Brúsi jarl þann hluta lands, er áðr hafði haft Einarr jarl, þvíat þat var með margra manna vitorði hverjum skildaga þeir Einarr ok Brúsi hǫfðu félag gjǫrt. Þorfinni jarli þótti þat réttast, at hálfar Eyjar hefði hvárr þeirra, en þó hafði Brúsi þann vetr hvárntveggja hlut Eyjanna.

En um várit kallaði Þorfinnr til lands við Brúsa, at hann vill hafa helming landa, en Brúsi gaf eigi jákvæði við þetta; áttu þeir stefnur at þessum málum. Gengu þá at vinir þeirra at semja þetta mál; ok kom svá, at Þorfinnr lét sér ekki annat líka, en hafa helming Eyja; en segir þat með, at Brúsi þurfti eigi meira en þriðjung með þat skaplyndi, sem hann hefir.

"Ek unda því," segir hann, "at hafa þriðjung lands, þann er ek tók eptir fǫður minn í arf; kallaði ok engi til í hendr mér; en nú hefi ek tekit annan þriðjung eptir bróður minn at réttum máldǫgum. En þó at ek sé vanfœrr til at deila kappi við yðr, frændi, þá mun ek þó annars í leita, en játta undan mér ríki at svá búnu."

Þeir skildu at svá búnu málstefnu þessa. En er Brúsi sá, at hann mundi eigi standa jafnfœtis við Þorfinn, þvíat hann hafði ríki miklu meira, ok traust af Skota-konungi móður-fǫður sínum, þá réð Brúsi þat af, at fara ór landi austr á fund Ólafs konungs, ok hafði með sér Rǫgnvald son sinn, ok var hann þá tíu vetra.

En er jarl hitti konung, þá tók hann vel við honum. En er jarl bar upp eyrendi sín ok segir konungi allan málavǫxt, þann er var með þeim brœðrum; ok bað konung veita sér styrk til at halda ríki sínu; bauð þar fram í móti fullkomliga sína vináttu.

Konungr svarar, ok tók þar fyrst til máls, er Haraldr hinn Hárfagri hafði eignask óðul ǫll í Orkneyjum, "En jarlar hafa síðan haft í lén, en aldri at eign; ok er þat til jarteigna," segir hann, "at þá er Eirekr blóðøx ok synir hans vóru í Orkneyjum, þá vóru jarlar þeim lýðskyldir. En er Ólafr Tryggvason frændi minn kom þar, þá gjǫrðisk Sigurðr jarl faðir yðvarr hans maðr. Nú hefi ek tekit eptir hann allan arf. Nú vil ek gjǫra þér þann kost at þú gjǫrisk minn maðr; mun ek þá fá þér Eyjar í lén; skulu vit þá freista, ef ek veiti þér minn styrk, hvárt betr skal at haldi koma, eða Þorfinni bróðr þínum traust Skota-konungs. En ef þú vill eigi þenna kost, þá mun ek eptir leita þeim eignum ok óðulum, er várir frændr hafa átt vestr þar."

Þessar rœður hugfesti jarl með sér, ok bar fyrir vini sína, ok leitaði ráðs við þá hverju hann skyldi játta, hvárt hann skyldi at þessu sættask við Ólaf konung ok gjǫrask hans maðr: "en hitt er mér ósýnna hverr minn hlutr verðr at skilnaði várum, ef ek kveð nei við, þvíat konungr hefir bert gjǫrt fyrir mér tilkall, at hann þykkisk eiga Eyjarnar. En við stórræði hans, ok þat, at vér erum hér komnir, þá mun honum lítit fyrir at gjǫra þat af várum kosti, sem hann vill."

En þó at jarli þœtti á hváru-tveggja annmarkar sýnir, þá tók hann þann kost, at leggja allt á konungs vald, bæði sik ok ríki sitt. Tók þá Ólafr konungr af jarli vald ok forráð yfir ǫllum erfða-lǫndum, ok gjǫrðisk jarl þá konungsmaðr, ok batt þat svardǫgum.

Þorfinnr jarl spurði at Brúsi bróðir hans var farinn austr á fund Ólafs konungs at sœkja traust af honum; en fyrir því at Þorfinnr hafði farit fyrr á fund Ólafs konungs ok komit sér þar í vináttu, þá þóttisk hann eiga þar vel fyrir búit, ok vissi at þar mundi margir fylgja hans máli; gjǫrir Þorfinnr jarl þat ráð, at hann býr ferð sína sem skyndiligast, ok fór til Noregs, ok ætlaði at sem minstr skyldi verða misfari þeirra Brúsa, ok ekki skyldi eyrendi hans til lykta koma.

Ok er Þorfinnr hitti konung var þat annan veg en hann hafði ætlat; þvíat þá er hann kom á fund Ólafs konungs var lokit ok gjǫrt allt um sáttmál þeirra konungs ok Brúsa. Þorfinnr jarl vissi ok eigi at Brúsi hafði upp gefit ríki sitt fyrr en Þorfinnr jarl var kominn á fund Ólafs konungs. En þegar þeir hittusk Þorfinnr jarl ok Ólafr konungr, þá hóf konungr upp hit sama tilkall til ríkis i Orkneyjum, sem hann hafði haft við Brúsa, ok beiddi Þorfinn þess hins sama, at hann skyldi játa konungi þeim hluta landa, er hann átti áðr.

Jarl svarar vel orðum konungs, ok sagði svá, at honum þótti mikit undir um vingan hans: "Ok ef þér, herra," sagði jarl, "þykkisk þurfa liðveizlu minnar mót ǫðrum hǫfðingjum, þá hafi þér fullt til þess unnit; en mér er eigi hent, at veita yðr handgǫngu, þvíat ek em áðr jarl Skota-konungs, ok honum lýðskyldr."

En er konungr fann undandrátt í svǫrum jarls um þessa mála-leitan, er hann hafði upp hafit, þá mælti konungr: "Ef þú, jarl, vill eigi gjǫrask minn maðr, þá er sá annarr kostr, at ek setja þann mann yfir Orkneyjar, er ek vil; en ek vil at þú veitir þá svardaga, at kalla ekki til landa þeirra, ok láta þá í friði vera af þér, er ek set yfir. En ef þú vill engan þenna kost, þá mun svá þykkja þeim, er ek set yfir, sem ófriðar muni þeim af þér ván; má þér þá eigi undarligt þykkja at dalr komi móti hóli."

Jarl svarar, ok bað konung gefa sér frest at hugsa þetta mál. Konungr gjǫrði svá, gaf jarli stund ok orlof at ráða um þetta við vini sína.

Þá beiddi jarl þess, at konungr skyldi ljá honum frest til annars sumars, ok fœri hann heim þá fyrst: "Er heima ráðuneyti mitt allt," segir hann, "en ek em bernskumaðr fyrir aldrs sakir."

Konungr bað hann þá kjósa annat-hvárt.

Þorkell fóstri var þá með konungi; hann sendi menn leyniliga til jarls, ok bað hann eigi þat fyrir ætlask, hvatki er honum var í hug, at skiljask svá við Ólaf konung, at þeir væri eigi sáttir, svá sem hann var kominn í hendr konungi. Þóttisk hann sjá, at einbeygðr var kostr at láta konung einn ǫllu ráða; þótti þeim sá þó eigi kjǫrvísligr, at eiga enga ván sjálfr til ættleifðar sinnar, ok veita svardaga til þess, at þeir hefði í friði þat ríki er ekki vóru til bornir. En fyrir því at honum syndisk óvíst um brottfǫr sína, þá kjøri hann þat, at ganga til handa konungi ok gjǫrask hans maðr sem Brúsi bróðir hans hafði gjǫrt.

Konungr fann þat at Þorfinnr var miklu skapstœrri en Brúsi; trúði hann því Þorfinni verr; sá konungr þat, at hann mundi þykkjask eiga styrks ván af Skota-konungi þó at hann brygðisk þessu sáttmáli; skildi konungr þat af vizku sinni. Brúsi gekk tregligar at ǫllu sáttmáli, en mælti þat eina um, at hann ætlaði sér at halda; en þar er Þorfinnr var, gekk hann glaðr at ǫllu, þegar hann hafði ráðit fyrir sér hvern hlut hann skyldi upp taka; þá gekk hann glaðr at ǫllum skildaga, ok dró um þat engan hlut, er konungr beiddi hit fyrsta kveld; en þat grunaði konung, at hann mundi ætla at gjǫra eptir sumar sættir.