Bókastaðir

Annan dag eptir funduz þeir Ásgrímr ok Gizurr hvíti, Hjalti Skeggjason ok Einarr þveræingr; þar var þá ok Mǫrðr Valgarðsson; hann hafði þá látit af hǫndum sǫkina ok selt í hendr Sigfússsonum.

Þá mælti Ásgrímr: "Þik kveð ek at þessu fyrstan, Gizurr hvíti! ok Hjalta ok Einar, at ek vil segja yðr, í hvert efni komit er málum þessum. Yðr mun þat kunnigt, at Mǫrðr hefir sótt málit, en svá er við vaxit, at Mǫrðr hefir verit at vígi Hǫskulds ok sært hann því sári, er engi var til nefndr; sýniz mér sem þat mál muni ónýtt vera fyrir laga sakir."

"Þá vilju vér þat fram bera þegar," segir Hjalti.

Þórhallr Ásgrímsson mælti: "Þat er ekki ráð, at eigi fari þetta leynt allt, þar til er dómar fara út."

"Hverju skiptir þat?" segir Hjalti.

Þórhallr mælti: "Ef þeir vitu nú þegar, at rangt hafi verit til búit, þá megu þeir svá bjarga sǫkinni, at senda þegar mann heim af þingi ok stefna heiman til þings, en kveðja búa á þingi, ok er þá rétt sótt málit."

"Vitr maðr ert þú, Þórhallr!" segja þeir, "ok skal þín ráð hafa."

Eptir þetta gekk hverr til sinnar búðar. Sigfússsynir lýstu sǫkum at Lǫgbergi ok spurðu at þingfesti ok heimilisfangi, en fǫstunáttina skyldu fara út dómar til sóknar. Er nú kyrt þingit þar til. Margir menn leituðu um sættir með þeim, ok var Flosi erfiðr, en aðrir þó miklu orðfleiri, ok þótti óvænliga horfa. Nú komr at því, sem dómar skyldu út fara fǫstukveldit; gekk þá allr þingheimr til dóma. Flosi stóð sunnan at Rangæingadómi ok lið hans; þar var með honum Hallr af Síðu ok Rúnólfr ór Dal, sonr Úlfs aurgoða, ok aðrir þeir, sem Flosa hǫfðu liði heitit. En norðan at Rangæingadómi stóðu þeir Ásgrímr ok Gizurr hvíti, Hjalti ok Einarr þveræingr, en Njálssynir váru heima við búð ok Kári ok Þorleifr krákr ok Þorgrímr enn mikli, ok sátu með vápnum, ok var þeira flokkr óárenniligr. Njáll hafði beðit dómendr at ganga í dóminn. Sigfússsynir sœkja nú málit. Þeir nefndu vátta ok buðu Njálssonum at hlýða til eiðspjalls síns, síðan unnu þeir eið. Þá sǫgðu þeir fram sǫk; þá létu þeir bera lýsingarvætti; þá buðu þeir búum í setu; þá buðu þeir til ruðningar um kviðinn. Þórhallr Ásgrímsson nefndi vátta ok varði lýriti kviðburðinn ok fann þat til, at sá hafði lýst sǫkinni, er sannir lagalestir váru á ok sjálfr var útlagi.

"Til hvers mælir þú þetta?" segir Flosi.

Þórhallr mælti: "Mǫrðr Valgarðsson fór til vígs Hǫskulds með Njálssonum ok særði hann því sári, er engi maðr var til nefndr, þá er váttar váru nefndir at benjum. Meguð þér eigi í móti mæla, at ónýtt er málit."

Njáll stóð upp ok mælti: "Þess bið ek Hall af Síðu ok Flosa ok alla Sigfússonu ok alla vára menn, at þér gangið eigi í braut ok heyrið mál mitt."

Þeir gerðu svá.

Hann mælti þá: "Svá sýniz mér, sem mál þetta sé komit í ónýtt efni, ok er þat at líkendum, því at af illum rótum hefir upp runnit. Ek vil yðr kunnigt gera, at ek unna meira Hǫskuldi en sonum mínum. Ok er ek spurða, at hann var veginn, þótti mér sløkt et sœtasta ljós augna minna, ok heldr vilda ek mist hafa allra sona minna ok lifði hann. Nú bið ek þik, Hallr af Síðu! ok Rúnólf ór Dal, Gizur hvíta ok Einar þveræing ok Hafr enn spaka, at ek ná at sættaz á vígit fyrir hǫnd sona minna, ok vil ek, at geri um þeir, er bezt eru til fallnir."

Þeir Gizurr ok Einarr ok Hafr tǫluðu langt ørendi sitt sinni hverr þeira ok báðu Flosa sættaz ok hétu honum sinni vináttu í mót. Flosi svaraði þá ǫllu vel, en hét þó eigi.

Hallr af Síðu mælti til Flosa: "Vill þú nú efna orð þín ok veita mér bœn mína, er þú hézt at veita mér, þá er ek kom útan Þorgrími Digr-Ketils syni, frænda þínum, er hann hafði vegit Halla enn rauða?"

Flosi mælti: "Veita vil ek þér, mágr! því at þú munt þess eins biðja, at mín sœmð sé þá meiri en áðr."

Hallr mælti: "Þá vil ek, at þú sættiz skjótt ok látir góða menn gera um ok kaupir þú þér svá vináttu enna beztu manna."

Flosi mælti: "Þat vil ek yðr kunnigt gera, at ek vil gera fyrir orð Halls mágs míns ok annarra enna beztu manna, at hann geri um ok enir beztu menn af hvárra hendi, lǫgliga til nefndir. Þykki mér Njáll makligr vera, at ek unna honum þessa."

Njáll þakkaði honum ok þeim ǫllum ok aðrir þeir, er hjá váru, ok kváðu Flosa vel fara.

Flosi mælti: "Nú vil ek nefna mína gerðarmenn, nefni ek fyrstan Hall mág minn, ok Ǫzur frá Breiðá, Surt Ásbjarnarson ór Kirkjubœ, Móðólf Ketilsson — hann bjó þá í Ásum — Hafr ok Rúnólf ór Dal, ok mun þat einmælt, at þessir sé bezt til fallnir af ǫllum mínum mǫnnum."

Bað hann nú Njál nefna sína gerðarmenn. Njáll stóð upp ok mælti: "Til þessa nefni ek fyrstan Ásgrím Elliða-Grímsson ok Hjalta Skeggjason, Gizur hvíta, Einar þveræing, Snorra goða, Guðmund enn ríka."

Síðan tókuz þeir í hendr Njáll ok Flosi ok Sigfússsynir, ok handsalaði Njáll fyrir alla sonu sína ok Kára þat sem þessir tólf menn dœmði, ok mátti svá at kveða, at allr þingheimr yrði þessu feginn. Váru þá sendir menn eptir Snorra ok Guðmundi, því at þeir váru í búðum sínum. Var þá mælt, at dómendr skyldi sitja í lǫgréttu, en allir aðrir gengi í braut.

Snorri goði mælti svá: "Nú eru vér hér tólf dómendr, er málum þessum er til skotit. Vil ek biðja yðr alla, at vér hafim enga trega í málum þessum, svá at þeir megi eigi sáttir verða."

Guðmundr mælti: "Vilið þér nǫkkut heraðssekðir gera eða útanferðir?"

"Engar," segir Snorri, "því at þat hefir opt illa efnz, ok hafa menn fyrir þat drepnir verit ok orðit ósáttir, en gera vil ek fésætt svá mikla, at engi maðr hafi dýrri verit hér á landi en Hǫskuldr."

Hans orð mæltuz vel fyrir. Síðan tǫluðu þeir um málit ok urðu eigi á sáttir, hverr fyrst skyldi upp kveða, hversu mikil fésekð vera skyldi, ok kom svá, at þeir hlutuðu, ok hlaut Snorri upp at kveða.

Snorri mælti: "Ekki mun ek lengr yfir þessu sitja. Mun ek nú segja yðr, hvat mitt ákvæði er, at ek vil Hǫskuld bœta láta þrennum manngjǫldum; en þat eru sex hundruð silfrs. Skuluð þér nú at gera, ef yðr þykkir of mikit eða of lítit."

Þeir svǫruðu, at þeir vildu hvergi at gera.

"Þat skal ok fylgja, at hér skal allt féit upp gjaldaz á þinginu."

Þá mælti Gizurr hvíti: "Þetta þykki mér varla vera mega, því at þeir munu hafa lítinn einn hlut til at gjalda fyrir sik."

Guðmundr mælti: "Ek veit, hvat Snorri vill. Þat vill hann, at vér gefim til allir gerðarmenninir slíkt sem várr er drengskapr til, ok munu þar þá margir eptir gera."

Hallr af Síðu þakkaði honum ok kvez gjarna vilja til gefa sem sá, er mest gæfi til; játuðu því þá allir gerðarmenn; eptir þat gengu þeir í braut ok réðu þat með sér, at Hallr skyldi segja upp gerðina at Lǫgbergi.

Eptir þat var hringt ok gengu allir menn til Lǫgbergs. Hallr stóð upp ok mælti: "Mál þessi, er vér hǫfum gǫrt um, hǫfum vér orðit á sáttir ok hǫfum gǫrt sex hundruð silfrs. Skulu vér gjalda upp helminginn gerðarmenn, ok skal hér allt goldit á þinginu. Er þat bœnarstaðr minn til allrar alþýðu, at nǫkkurn hlut gefi til fyrir guðs sakir."

En allir svǫruðu vel. Nefndi Hallr þá vátta at gerðinni, at engi skyldi hana rjúfa mega. Njáll þakkaði þeim gerðina. Skarpheðinn stóð hjá ok þagði ok glotti við. Gengu menn þá frá Lǫgbergi ok til búða sinna. En gerðarmenn báru saman í búanda kirkjugarði fé þat, sem þeir hǫfðu heitit til at leggja. Synir Njáls seldu fram fé þat, er þeir hǫfðu, ok svá Kári; ok var þat hundrað silfrs. Njáll tók þá fé þat, er hann hafði; ok var þat annat hundrað silfrs. Síðan var fé þetta borit allt saman í lǫgréttu, ok gáfu menn þá svá mikit til, at engan penning vantaði á. Njáll tók silkislœður ok bóta ok lagði á hrúguna ofan. Síðan mælti Hallr til Njáls, at hann skyldi ganga eptir sonum sínum — "en ek mun ganga eptir Flosa, ok veiti nú hvárir ǫðrum tryggðir."

Njáll gekk þá heim til búðar sinnar ok mælti til sona sinna: "Nú er málum várum komit í gott efni. Vér erum menn sáttir en fé allt komit í einn stað. Skulu nú hvárirtveggju ganga til ok veita ǫðrum grið ok tryggðir. Vil ek nú biðja yðr, at þér spillið í engu um."

Skarpheðinn strauk um ennit ok glotti við. Ganga þeir nú allir til lǫgréttu. Hallr gekk til móts við Flosa ok mælti: "Gakk þú nú til lǫgréttu, því at nú er féit allt vel af hendi goldit ok saman komit í einn stað."

Flosi bað Sigfússsonu ganga til með sér; gengu þeir þá út allir; þeir gengu austan at lǫgréttu. Njáll gekk vestan at lǫgréttu ok synir hans. Skarpheðinn gekk á meðalpallinn ok stóð þar. Flosi gekk í lǫgréttu at hyggja at fénu ok mælti: "Þetta fé er mikit ok gott ok vel af hǫndum greitt, sem ván er at."

Síðan tók hann upp slœðurnar ok spurði, hverr þær til myndi hafa gefit, en engi svaraði honum. Í annat sinn veifði hann slœðunum ok spurði, hverr til myndi hafa gefit, ok hló at, ok svaraði engi.

Flosi mælti: "Hvárt er, at engi yðvarr veit hverr þenna búning hefir átt, eða þorið þér eigi at segja mér?"

Skarpheðinn mælti: "Hvat ætlar þú, hverr til hafi gefit?"

Flosi mælti: "Ef þú vill þat vita, þá mun ek segja þér, at ek ætla, at til hafi gefit faðir þinn, karlinn skegglausi, því at margir vitu eigi, er hann sjá, hvárt hann er karlmaðr eða kona."

Skarpheðinn mælti: "Illa er slíkt gǫrt, at sneiða honum afgǫmlum, er engi hefir áðr til orðit dugandi maðr. Meguð þér þat ok vita, at hann er karlmaðr, því at hann hefir sonu átt við konu sinni. Hafa fáir várir frændr legit óbœttir hjá garði várum, svá at vér hafim eigi hefnt."

Síðan tók Skarpheðinn til sín slœðurnar en kastaði brókum blám til Flosa ok kvað hann þeira meir þurfa.

Flosi mælti: "Hví mun ek þeira meir þurfa?"

Skarpheðinn mælti: "Því þá, ef þú ert brúðr Svínfellsáss, sem sagt er, hverja ena níundu nótt, at hann geri þik at konu."

Flosi hratt þá fénu ok kvaz þá engan penning skyldu af hafa, ok sagði at vera skyldi annat hvárt, at Hǫskuldr skyldi vera ógildr, ella skyldi þeir hefna hans. Vildi þá Flosi engi grið selja ok engi taka ok mælti til Sigfússsona: "Gǫngu vér nú heim. Eitt skal yfir oss ganga alla."

Síðan gengu þeir heim til búðar.

Hallr mælti: "Hǫlzti miklir ógæfumenn eigu hér í hlut at."

Þeir Njáll ok synir hans gengu heim til búðar.

Njáll mælti: "Nú kømr þat fram, sem mér sagði lǫngu hugr um, at oss myndi þungt falla þessi mál."

"Eigi er þat," segir Skarpheðinn, "þeir megu aldri sœkja oss at landslǫgum."

"Þat mun þá fram koma," segir Njáll, "er ǫllum mun verst gegna."

Þeir menn tǫluðu um er gefit hǫfðu féit, at þeir myndi í braut taka.

Guðmundr mælti: "Þá skǫmm kýs ek mér eigi til handa, at taka þat aptr, er ek gef, hvártki hér né annars staðar."

"Vel er þetta mælt," sǫgðu þeir; vildi þá ok engi í braut taka.

Snorri goði mælti: "Þat er mitt ráð, at Gizurr hvíti ok Hjalti Skeggjason varðveiti fé þetta til annars alþingis. Segir mér svá hugr um, at eigi muni langt líða áðr til myni þurfa at taka þessa fjár."

Hjalti tók ok varðveitti helming fjárins en Gizurr sumt. Gengu menn þá til búða sinna.

Flosi stefndi ǫllum sínum mǫnnum upp í Almannagjá ok gekk þangat sjálfr. Þá váru þar komnir allir hans menn, ok váru þat tíu tigir manna.

Flosi mælti til Sigfússsona: "Hversu veiti ek yðr þá at málum þessum, at yðr sé skapfelligast?"

Gunnarr Lambason mælti: "Ekki líkar oss, fyrr en þeir brœðr eru allir vegnir Njálssynir."

Flosi mælti: "Því vil ek heita Sigfússonum, at skiljaz eigi fyrr við þetta mál, en aðrir hvárir hníga fyrir ǫðrum. Vil ek ok þat vita, hvárt nǫkkurr er sá hér, at oss vili eigi veita at þessu máli."

En allir kváðuz þeim veita vilja.

Flosi mælti: "Gangi nú allir til mín ok sveri eiða, at engi skeriz ór þessu máli."

Gengu þá allir til Flosa ok sóru honum eiða.

Flosi mælti: "Vér skulum ok allir hafa handtak at því, at sá skal hafa fyrir gǫrt fé ok fjǫrvi, er ór þessu máli gengr."

Þessir váru hǫfðingjar með Flosa: Kolr, sonr Þorsteins breiðmaga, bróðurson Halls af Síðu, Hróaldr Ǫzurarson frá Breiðá, Ǫzurr Ǫnundarson tǫskubaks, Þorsteinn enn fagri Geirleifsson, Glúmr Hildisson, Móðólfr Ketilsson, Þórir, sonr Þórðar illuga ór Mǫrtungu, frændr Flosa Kolbeinn ok Egill, Ketill Sigfússson ok Mǫrðr, bróðir hans, Þorkell ok Lambi, Grani Gunnarsson, Gunnarr Lambason ok Sigurðr, bróðir hans, Ingjaldr frá Keldum, Hróarr Hámundarson.

Flosi mælti til Sigfússsona: "Kjósið þér yðr hǫfðingja, þann er yðr þykkir bezt til fallinn, því at einn hverr mun þurfa at vera fyrir málinu."

Ketill ór Mǫrk svaraði: "Ef undir oss brœðr skal koma kørit, þá munu vér þat skjótt kjósa, at undir þik falli sá vandi; þú ert maðr ættstórr ok hǫfðingi mikill, harðdrœgr ok vitr. Virðu vér ok svá, at þú setiz fyrir vára nauðsyn í málit."

Flosi mælti: "Þat er líkast, at ek játumz undir þetta, sem bœn yður stendr til. Mun ek nú ok á kveða, hverja atferð vér skulum hafa. Ok er þat mitt ráð, at hverr maðr ríði heim af þingi ok sé um bú sitt í sumar, meðan tǫður manna eru undir; ek mun ok heim ríða ok vera heima í sumar. En dróttinsdag þann, er átta vikur eru til vetrar, þá mun ek láta syngja mér messu heima ok ríða síðan vestr yfir Lómagnúpssand. Hverr várr skal hafa tvá hesta. Ekki mun ek lið auka ór því, sem nú hefir til eiða gengit, því at vér hǫfum þat œrit mart, ef oss kœmi þat vel at haldi. Ek mun ríða dróttinsdaginn ok svá nóttina með, en annan aptan vikunnar mun ek kominn á Þríhyrningshálsa fyrir miðjan aptan. Skuluð þér þá þar allir komnir, er eiðsvarar eruð við þetta mál, en ef nǫkkurr er sá þá eigi þar kominn, er í mál þessi hefir gengit, þá skal engu fyrir týna nema lífinu, ef vér megum ráða."

Ketill mælti: "Hversu má þat saman fara, at þú ríðir dróttinsdag heiman, en komir annan dag vikunnar á Þríhyrningshálsa?"

Flosi mælti: "Ek mun ríða upp ór Skaptártungu ok fyrir norðan Eyjafjallajǫkul ok ofan í Goðaland, ok má þetta endaz, ef ek ríð hvatliga. Mun ek nú ok segja yðr alla mína fyrirætlan, at þá er vér komum þar saman, skulu vér ríða til Bergþórshváls með ǫllu liðinu ok sœkja Njálssonu með eldi ok járni ok ganga eigi fyrr frá, en þeir eru allir dauðir. Skuluð þér þessi ráðagǫrð leyna, því at líf várt allra liggr við. Munu vér nú láta taka hesta vára ok ríða heim."

Gengu þeir þá til búða sinna. Síðan lét Flosi sǫðla hesta sína ok riðu síðan heim ok biðu engra manna. Flosi vildi eigi finna Hall mág sinn, því at hann þóttiz vita, at hann myndi letja allra stórvirkja. Njáll reið heim af þingi ok synir hans, ok váru þeir heima allir um sumarit. Njáll spurði Kára, hvárt hann myndi nǫkkut ríða austr til Dyrhólma til bús síns.

Kári svaraði: "Ekki skal ek austr ríða, því at eitt skal ganga yfir mik ok sonu þína."

Njáll þakkaði honum ok kvað slíks at honum ván. Þar var jafnan nær þrimr tøgum vígra karla með húskǫrlum.

Þat var einu hverju sinni, at Hróðný Hǫskuldsdóttir kom til Keldna. Ingjaldr bróðir hennar fagnaði henni vel; hon tók ekki kveðju hans, en bað hann þó ganga út með sér.

Ingjaldr gerði svá, at hann gekk út með henni, ok gengu ór garði bæði saman; síðan þreif hon til hans, ok settuz þau niðr.

Hon mælti: "Hvárt er þat satt, at þú hafir svarit eið at fara at Njáli ok drepa hann ok sonu hans?"

Hann svaraði: "Satt er þat."

"Allmikill níðingr ert þú," segir hon, "þar sem Njáll hefir þrysvar leyst þik ór skógi."

"Svá er nú þó komit," segir hann, "at líf mitt liggr við, ef ek geri eigi þetta."

"Eigi mun þat," segir hon, "lifa munt þú allt at einu ok heita góðr maðr, ef þú svíkr þann eigi, er þú átt beztr at vera."

Hon tók þá línhúfu ór pússi sínum alblóðga alla ok raufótta ok mælti: "Þessa húfu hafði Hǫskuldr Njálsson á hǫfði sér, þá er þeir vágu hann. Þykki mér þér því verr sama at veita þeim, er þaðan standa at."

Hann svarar: "Svá mun ok fara, at ek mun eigi vera í móti Njáli, hvat sem á bak kømr, en þó veit ek, at þeir munu at mér snúa vandræðum."

Hon mælti: "Þá mátt þú nú mikit lið veita Njáli ok sonum hans, ef þú segir honum þessa ráðagørð alla."

"Þat mun ek eigi gera," segir Ingjaldr, "því at þá em ek hvers manns níðingr, ef ek segi þat, er þeir trúðu mér til, en þat er karlmannligt bragð at skiljaz við þetta mál, er maðr veit hefnðar ván. En seg þú þat Njáli ok sonum hans, at þeir sé varir um sik þetta sumar allt, því at þat er þeim heilræði, ok hafi mart manna."

Síðan fór hon til Bergþórshváls ok sagði Njáli þessa viðrœðu alla. Njáll þakkaði henni ok kvað hana vel hafa gǫrt — "því at honum myndi helzt misgǫrt í vera at fara at mér allra manna." Hon fór þá heim, en Njáll sagði þetta sonum sínum. Kerling var sú at Bergþórshváli, er Sæunn hét; hon var fróð at mǫrgu ok framsýn, en þó var hon gǫmul mjǫk, ok kǫlluðu Njálssynir hana gamalœra, er hon mælti mart, en þó gekk þat mart eptir. Þat var einn dag, at hon þreif lurk í hǫnd sér ok gekk upp um hús at arfasátu einni; hon laust arfasátuna ok bað hana aldri þrífaz, svá vesǫl sem hon var. Skarpheðinn hló at ok spurði, hví hon abbaðiz upp á arfasátuna.

Kerlingin mælti: "Þessi arfasáta mun tekin ok kveykðr við eldr, þá er Njáll er inni brendr ok Bergþóra fóstra mín, ok berið þér hana á vatn," segir hon, "eða brennið hana sem skjótast."

"Eigi munu vér þat gera," segir Skarpheðinn, "því at fáz mun annat til eldkveykna, ef þess verðr auðit, þó at hon sé eigi."

Kerling klifaði allt sumarit um arfasátuna, at inn skyldi bera, ok fórz þat fyrir.

At Reykjum á Skeiðum bjó Rúnólfr Þorsteinsson. Hildiglúmr hét sonr hans; hann gekk út dróttinsdagsnótt, þá er tólf vikur váru til vetrar. Hann heyrði brest mikinn, svá at honum þótti skjálfa bæði jǫrð ok himinn; síðan leit hann í vestrættina, hann þóttiz sjá þangat hring ok eldslit á ok í hringinum mann á grám hesti. Hann bar skjótt yfir, ok fór hann hart; hann hafði loganda brand í hendi; hann reið svá nær honum, at hann mátti gǫrla sjá hann; hann var svartr sem bik. Hann kvað vísu þessa með mikilli raust:

Þá þótti honum hann skjóta brandinum austr til fjallanna ok þótti honum hlaupa upp eldr mikill í móti, svá at hann þóttiz ekki sjá til fjallanna fyrir. Honum sýndiz sjá maðr ríða austr undir eldinn, ok hvarf þar; síðan gekk hann inn ok til rúms síns ok fekk langt óvit ok rétti við ór því. Hann munði allt þat, er fyrir hann hafði borit ok sagði fǫður sínum, en hann bað hann segja Hjalta Skeggjasyni; hann fór ok sagði honum.

"Þú hefir sét gandreið," segir Hjalti, "ok er þat jafnan fyrir stórtíðendum."