Bókastaðir

Þeir fóru þar til er þeir kómu í Ossabœ ok biðu þar hjá garði nǫkkurum. Veðr var gott ok sól upp komin.

Í þenna tíma vaknaði Hǫskuldr Hvítanessgoði; hann fór í klæði sín ok tók yfir sik skikkjuna Flosanaut; hann tók kornkippu ok sverð í aðra hǫnd ok ferr til gerðisins ok sár niðr korninu. Þeir Skarpheðinn hǫfðu þat mælt með sér, at þeir skyldi allir á honum vinna. Skarpheðinn spratt upp undan garðinum, en er Hǫskuldr sá hann, vildi hann undan snúa. Þá hljóp Skarpheðinn at honum ok mælti: "Hirð eigi þú at hopa á hæl, Hvítanessgoðinn!" — ok hǫggr til hans, ok kom í hǫfuðit, ok fell Hǫskuldr á knéin; hann mælti þetta: "Guð hjálpi mér, en fyrirgefi yðr."

Hljópu þeir þá at honum allir ok unnu á honum; eptir þat mælti Mǫrðr: "Ráð kømr mér í hug."

"Hvert er þat?" segir Skarpheðinn.

"Þat, er ek mun fara heim fyrst, en síðan mun ek fara upp til Grjótár ok segja þeim tíðendin ok láta illa yfir verkinu. En ek veit víst, at Þorgerðr mun biðja mik, at lýsa víginu, ok mun ek þat gera, því at þeim megu þat mest málaspell verða. Ek mun ok senda mann í Ossabœ ok vita, hversu skjótt þau taki til ráða, ok mun sá spyrja þar tíðendin, ok mun ek láta, sem ek taka af þeim."

"Far þú svá með víst," segir Skarpheðinn.

Þeir brœðr fóru heim ok Kári, ok er þeir kómu heim, sǫgðu þeir Njáli tíðendin.

"Hǫrmulig tíðendi," segir Njáll, "ok er slíkt illt at vita, því at þat er satt at segja, at svá fellr mér þetta nær um trega, at mér þœtti betra at hafa látit tvá sonu mína, ok lifði Hǫskuldr."

"Þat er nǫkkur várkunn," segir Skarpheðinn, "þú ert maðr gamall, ok er ván, at þér falli nær."

"Eigi er þat síðr en elli," segir Njáll, "at ek veit gørr en þér, hvat eptir mun koma."

"Hvat mun eptir koma?" segir Skarpheðinn.

"Dauði minn," segir Njáll, "ok konu minnar ok allra sona minna."

"Hvat spár þú mér?" segir Kári.

"Erfitt mun þeim at ganga í mót giptu þinni," segir Njáll, "því at þú munt þeim ǫllum drjúgari verða."

Sjá einn hlutr var svá, at Njáli fell svá nær, at hann mátti aldri óklǫkkvandi um tala.

Hildiguðr vaknaði ok fann, at Hǫskuldr var í brautu ór rúminu; hon mælti: "Harðir hafa draumar verit ok eigi góðir, ok leitið þér at honum Hǫskuldi!"

Þeir leituðu hans um bœinn ok fundu hann eigi. Þá hafði hon klædda sik; ferr hon þá ok tveir menn með henni til gerðisins, finna þau þar Hǫskuld veginn.

Þar kom þá ok smalamaðr Marðar Valgarðssonar ok segir henni, at þeir Njálssynir hefði farit neðan þaðan — "ok kallaði Skarpheðinn á mik ok lýsti víginu á hǫnd sér."

"Karlmannligt verk væri þetta," sagði hon, "ef einn hefði at verit."

Hon tók skikkjuna ok þerði með blóðit allt ok vafði þar í blóðlifrarnar ok braut svá saman ok lagði í kistu sína.

Nú sendi hon mann upp til Grjótár at segja þangat tíðendin. Þar var Mǫrðr fyrir ok hafði sagt áðr tíðendin; þar var ok kominn Ketill ór Mǫrk.

Þorgerðr mælti til Ketils: "Nú er Hǫskuldr dauðr, sem vit vitum. Ok mun þú nú, hverju þú hefir heitit."

"Þat má vera," segir Ketill, "at ek hafa œrit mǫrgu heitit þá, því at ek ætlaða ekki, at þessir dagar myndi verða, sem nú eru orðnir. Enda em ek við vant um kominn, því at náit er nef augum, þar er ek á dóttur Njáls."

"Hvárt vill þú," segir Þorgerðr, "at Mǫrðr lýsi víginu?"

"Eigi veit ek þat," segir Ketill, "því at fleirum þykki mér sem illt leiði af honum en gott."

En þegar er Mǫrðr talaði við Ketil, þá fór honum sem ǫðrum, at þótti, sem Mǫrðr myndi honum vera trúr, ok varð þat ráð þeira, at Mǫrðr skyldi lýsa víginu ok búa mál at ǫllu til þings. Fór Mǫrðr þá ofan í Ossabœ; þangat kómu níu búar, þeir er næstir bjǫggu véttvangi. Mǫrðr hafði tíu menn með sér. Hann sýnir búum sár Hǫskulds ok nefnir vátta at benjum ok nefnir mann til hvers sárs nema eins; þat lét hann eigi sem hann vissi, hverr því hefði sært, en því hafði hann sjálfr sært. En hann lýsti víginu á hendr Skarpheðni, en sárum á hendr brœðrum hans ok Kára. Síðan kvaddi hann heiman véttvangsbúa níu til alþingis. Eptir þat reið hann heim. Hann fann nær aldri Njálssonu, en þó var styggt með þeim, þá er þeir funduz, ok var þat ráðagørð þeira. Víg Hǫskulds spurðiz um allar sveitir ok mæltiz illa fyrir. Þeir Njálssynir fóru at finna Ásgrím Elliða-Grímsson ok báðu hann liðveizlu.

"Þess meguð þér ván vita," segir hann, "at ek mun yðr veita at ǫllum enum stœrstum málum, en þó segir mér þungt um málin, því at margir eru til eptirmáls, ok mæliz víg þetta allilla fyrir um allar sveitir."

Nú fara Njálssynir heim.

Maðr er nefndr Guðmundr enn ríki, er bjó á Mǫðruvǫllum í Eyjafirði; hann var Eyjólfs son, Einarssonar, Auðunarsonar rotins, Þórólfssonar smjǫrs, Þorsteinssonar skrofa, Grímssonar kambans. Móðir Guðmundar hét Hallbera, dóttir Þórodds hjálms, en móðir Hallberu hét Reginleif, dóttir Sæmundar ens suðreyska; við þann er kend Sæmundarhlíð í Skagafirði. Móðir Eyjólfs, fǫður Guðmundar, var Valgerðr Rúnólfsdóttir; móðir Valgerðar var Valborg, hennar móðir var Jórunn en óborna, dóttir Ósvalds konungs ens helga. Móðir Einars, fǫður Eyjólfs, var Helga, dóttir Helga ens magra, er nam Eyjafjǫrð. Helgi var sonr Eyvindar austmanns ok Rafǫrtu, dóttur Kjarvals Írakonungs. Móðir Helgu, dóttur Helga, var Þórunn hyrna, dóttir Ketils flatnefs, Bjarnarsonar bunu, Grímssonar hersis; móðir Gríms var Hervǫr, en móðir Hervarar var Þorgerðr, dóttir Háleygs konungs af Hálogalandi. Þorlaug hét kona Guðmundar ens ríka, dóttir Atla ens ramma Eilífs sonar arnar, Bárðarsonar í Ál, Ketilssonar refs, Skíðasonar ens gamla. Herdís hét móðir Þorlaugar, dóttir Þórðar at Hǫfða, Bjarnarsonar byrðusmjǫrs, Hróaldssonar, Bjarnarsonar járnsíðu, Ragnarssonar loðbrókar, Sigurðarsonar hrings, Randvéssonar, Ráðbarðssonar. Móðir Herdísar, dóttur Þórðar, var Þorgerðr Skíðadóttir; hennar móðir var Friðgerðr, dóttir Kjarvals Írakonungs. Guðmundr var hǫfðingi mikill ok auðigr; hann hafði hundrað hjóna; hann sat yfir virðingu allra hǫfðingja fyrir norðan land, svá at sumir létu bústaði sína, en suma tók hann af lífi, en sumir létu goðorð sín fyrir honum. Ok er frá honum komit allt et mesta mannval á landinu: Oddaverjar ok Sturlungar ok Hvammverjar ok Fljótamenn ok Ketill byskup ok margir enir mestu menn. Guðmundr var vinr Ásgríms Elliða-Grímssonar, ok ætlaði hann þar til liðveizlu.

Snorri hét maðr, er kallaðr var goði; hann bjó at Helgafelli, áðr Guðrún Ósvífrsdóttir keypti at honum landit, ok bjó hon þar til elli, en Snorri fór þá til Hvammsfjarðar ok bjó í Sælingsdalstungu. Þorgrímr hét faðir Snorra ok var sonr Þorsteins þorskabíts, Þórólfssonar mostrarskeggs, Ǫrnólfs sonar fiskreka; en Ari enn fróði segir hann vera son Þorgils reyðarsíðu. Þórólfr mostrarskegg átti Ósku, dóttur Þorsteins ens rauða. Móðir Þorgríms hét Þóra, dóttir Óleifs feilans, Þorsteinssonar ens rauða, Óleifssonar ens hvíta, Ingjaldssonar, Helgasonar, en móðir Ingjalds hét Þóra, dóttir Sigurðar orms í auga, Ragnarssonar loðbrókar; en móðir Snorra goða var Þórdís Súrsdóttir, systir Gísla. Snorri var vinr mikill Ásgríms Elliða-Grímssonar, ok ætlaði hann þar til liðveizlu. Snorri var vitrastr maðr á Íslandi, þeira er eigi váru forspáir; hann var góðr vinum sínum en grimmr óvinum. Í þenna tíma var þingreið mikil ór ǫllum fjórðungum ok hǫfðu menn mǫrg mál til búit.

Flosi spyrr víg Hǫskulds ok fær honum þat mikillar áhyggju ok reiði, ok var hann þó vel stiltr. Honum var sagðr málatilbúnaðr sá, sem hafðr hafði verit eptir víg Hǫskulds, ok lagði hann fátt til. Hann sendi orð Halli á Síðu, mági sínum, ok Ljóti syni hans, at þeir skyldi fjǫlmenna mjǫk til þings. Ljótr þótti bezt hǫfðingjaefni austr þar; honum var þat spát, ef hann riði þrjú sumur til þings ok kvæmi heill heim, at þá myndi hann verða mestr hǫfðingi í ætt sinni ok elztr; hann hafði þá riðit eitt sumar til þings, en nú ætlaði hann annat. Flosi sendi orð Kol Þorsteinssyni ok Glúmi Hildis syni ens gamla, Geirleifs sonar, Ǫnundar sonar tǫskubaks, ok Móðólfi Ketilssyni, ok riðu þeir allir til móts við Flosa. Hallr hét ok at fjǫlmenna mjǫk. Flosi reið, þar til er hann kom í Kirkjubœ til Surts Ásbjarnarsonar. Þá sendi Flosi eptir Kolbeini Egilssyni, bróðursyni sínum, ok kom hann þar. Þaðan reið hann til Hǫfðabrekku. Þar bjó Þorgrímr skrauti, sonr Þorkels ens fagra. Flosi bað hann ríða til alþingis með sér, en hann játaði ferðinni ok mælti til Flosa: "Optar hefir þú glaðari verit, bóndi! en nú; ok er þó nǫkkur várkunn á, þó at svá sé."

Flosi mælti: "Þat hefir nú víst at hǫndum borit, at ek mynda gefa til mína eigu, at þat hefði eigi fram komit. Er ok illu korni til sáit, enda mun illt af gróa."

Þaðan reið hann um Arnarstakksheiði ok á Sólheima um kveldit; þar bjó Loðmundr Úlfsson, en hann var vinr mikill Flosa, ok var hann þar um nóttina. En um morgininn reið Loðmundr með honum í Dal; þar bjó Rúnólfr, sonr Úlfs aurgoða.

Flosi mælti til Rúnólfs: "Hér munu vér hafa sannar sǫgur um víg Hǫskulds Hvítanessgoða. Ert þú maðr sannorðr ok kominn nær frétt; ok mun ek því trúa ǫllu, er þú segir mér frá, hvat til saka hefir orðit með þeim."

Rúnólfr mælti: "Ekki þarf þat orðum at fegra, at hann hefir meir en saklauss veginn verit, ok er hann ǫllum mǫnnum harmdauði. Þykkir engum jafnmikit sem Njáli fóstra hans."

"Þá mun þeim verða illt til liðveizlumanna," segir Flosi. "Svá mun þat," segir Rúnólfr, "ef ekki dregr til."

"Hvat er nú at gǫrt?" segir Flosi.

"Nú eru kvaddir búar," segir Rúnólfr, "ok lýst víginu."

"Hverr gerði þat?" segir Flosi.

"Mǫrðr Valgarðsson," segir Rúnólfr.

"Hvé trútt mun þat?" segir Flosi.

"Skyldr er hann mér," segir Rúnólfr, "en þó mun ek satt frá segja, at fleiri hljóta af honum illt en gott. Þess vil ek nú biðja þik, Flosi! at þú gefir ró reiði ok takir þat upp, er minst vandræði standi af, því at Njáll mun góð boð bjóða ok aðrir enir beztu menn."

Flosi mælti: "Ríð þú til þings, Rúnólfr! Ok skulu mikit þín orð mega við mik, nema til verra dragi um, en vera skyldi."

Síðan hættu þeir talinu, ok hét Rúnólfr ferðinni. Rúnólfr sendi orð Hafri enum spaka, frænda sínum; hann reið þegar þangat. Flosi reið þaðan í Ossabœ.