Bókastaðir

Sá atburðr varð þrimr vetrum síðar á Þingskálaþingi, at Ámundi enn blindi var á þingi Hǫskulds sonr Njálssonar. Hann lét leiða sik búða í millum; hann kom í búð þá, er Lýtingr var inni af Sámsstǫðum; hann lætr leiða sik inn í búðina ok þar fyrir, sem Lýtingr sat. Hann mælti: "Er hér Lýtingr af Sámsstǫðum?" "Hvat vill þú?" segir Lýtingr. "Ek vil vita," segir Ámundi, "hverju þú vill bœta mér fǫður minn. Ek em laungetinn, ok hefi ek við engum bótum tekit."

"Bœtt hefi ek víg fǫður þíns fullum bótum, ok tók við fǫðurfaðir þinn ok fǫðurbrœðr, en brœðr mínir váru ógildir. Ok var bæði, at ek hafða illa til gǫrt, enda kom ek allhart niðr."

"Ekki spyr ek at því," segir Ámundi, "at þú hefir bœtt þeim. Veit ek, at þér eruð sáttir. Ok spyr ek at því, hverju þú vill mér bœta."

"Alls engu," segir Lýtingr.

"Eigi skil ek," segir Ámundi, "at þat muni rétt fyrir guði, svá nær hjarta sem þú hefir mér hǫggvit; enda kann ek at segja þér, ef ek væra heileygr báðum augum, at hafa skylda ek annat hvárt fyrir fǫður minn fébœtr eða mannhefndir, enda skipti guð með okkr."

Eptir þat gekk hann út, en er hann kom í búðardyrrin, snýz hann innar eptir búðinni; þá lukuz upp augu hans.

Þá mælti hann: "Lofaðr sé dróttinn! sé ek nú, hvat hann vill."

Eptir þat hleypr hann innar eptir búðinni, þar til er hann kømr fyrir Lýting ok høggr með øxi í hǫfuð honum, svá at hon stóð á hamri, ok kippir at sér øxinni. Lýtingr fell áfram ok var þegar dauðr. Ámundi gengr út í búðardyrrin, ok er hann kom í þau en sǫmu spor, sem upp hǫfðu lokiz augu hans, þá lukuz aptr, ok var hann alla æfi blindr síðan. Eptir þat lætr hann fylgja sér til Njáls ok sona hans. Hann segir þeim víg Lýtings.

"Ekki má saka þik um slíkt," segir Njáll, "því at slíkt er mjǫk ákveðit, en viðvǫrunarvert, ef slíkir atburðir verða, at stinga eigi af stokki við þá, er svá nær standa."

Síðan bauð Njáll sætt frændum Lýtings; Hǫskuldr Hvítanessgoði átti hlut at við frændr Lýtings, at þeir tœki bótina, ok var þá lagit mál í gǫrð, ok fellu hálfar bœtr niðr fyrir sakastaði þá, er hann þótti á eiga. Eptir þat gengu menn til tryggða, ok veittu frændr Lýtings Ámunda tryggðir. Menn riðu heim af þingi, ok er nú kyrt lengi.

Valgarðr enn grái kom út; hann var þá heiðinn; hann fór til Hofs til Marðar, sonar síns, ok var þar um vetrinn.

Hann mælti til Marðar: "Riðit hefi ek hér um byggðina víða, ok þykki mér eigi mega kenna, at en sama sé. Kom ek á Hvítanes, ok sá ek þar búðartoptir margar ok umbrot mikil. Ek kom ok á Þingskálaþing, ok sá ek þar ofan brotna búð vára alla, eða hví sæta firn slík?"

Mǫrðr segir: "Hér eru tekin upp ný goðorð ok fimtardómslǫg, ok hafa menn sagt sik ór þingi frá mér ok í þing með Hǫskuldi."

Valgarðr mælti: "Illa hefir þú launat mér goðorðit, er ek fekk þér í hendr, at fara svá ómannliga með. Vil ek, at þú launir þeim því, at þeim dragi ǫllum til bana. En þat er til þess, at þú rœgir þá saman, ok drepi synir Njáls Hǫskuld. En þar eru margir til eptirmáls um hann, ok munu þá Njálssynir af þeim sǫkum drepnir verða."

"Eigi mun ek þat gǫrt geta," segir Mǫrðr.

"Ek skal leggja ráðin til," segir Valgarðr, "þú skalt bjóða Njálssonum heim ok leysa þá í brot með gjǫfum. En svá fremi skalt þú rógit frammi hafa, er orðin er vinátta með yðr mikil ok þeir trúa þér eigi verr en sér; mátt þú svá hefnaz við Skarpheðin þess, er hann tók féit af þér eptir lát Gunnars. Munt þú svá fremi taka hǫfðingskap, er þessir eru allir dauðir."

Þessa ráðagǫrð festu þeir með sér, at sjá skyldi fram koma.

Mǫrðr mælti: "Þat vilda ek, faðir! at þú tœkir við trú; þú ert maðr gamall."

"Eigi vil ek þat," segir Valgarðr, "heldr vil ek, at þú kastir trúnni, ok sjá, hversu þá fari."

Mǫrðr kvaz þat eigi gera mundu. Valgarðr braut krossa fyrir Merði ok ǫll heilǫg tákn. Þá tók Valgarðr sótt ok andaðiz ok var hann heygðr.

Nǫkkuru síðar reið Mǫrðr til Bergþórshváls ok fann þá Skarpheðin; hann sló á mikit fagrmæli við þá, ok talaði hann dag allan ok kvaz við þá mart vilja eiga. Skarpheðinn tók því ǫllu vel, en kvað hann ekki þess leitat hafa fyrr. Svá gerðiz, at hann kom sér í svá mikla vináttu við þá, at hvárigum þótti ráð ráðit, nema við aðra réðiz um. Njáli þótti jafnan illt, er Mǫrðr kom þangat, ok fór svá jafnan, at hann amaðiz við. Einu hverju sinni var þat, at Mǫrðr kom til Bergþórshváls.

Mǫrðr mælti til þeira Njálssona: "Veizlu hefi ek þar stofnat ok ætla ek at drekka erfi eptir fǫður minn, en til þeirar veizlu vil ek bjóða yðr Njálssonum ok Kára ok því heita, at þér skuluð eigi gjafalaust í braut fara."

Þeir hétu at fara. Ferr hann nú heim ok býr veizluna; hann bauð þangat mǫrgum bóndum, ok var veizla sú fjǫlmenn. Koma þangat Njálssynir ok Kári. Mǫrðr gaf Skarpheðni gullsylgju mikla, en Kára silfrbelti, en Grími ok Helga góðar gjafar. Þeir koma heim ok hrósa gjǫfum þessum ok sýna Njáli; hann segir, at þeir mundu fullu keypt hafa — "ok hyggið at því, at þér launið eigi því, sem hann myndi vilja."

Lítlu síðar hǫfðu þeir heimboð með sér Hǫskuldr ok Njálssynir, ok buðu þeir fyrri Hǫskuldi. Skarpheðinn átti hest brúnan, fjogurra vetra gamlan, bæði mikinn ok sjáligan; hann var graðr ok hafði ekki verit fram leiddr; þann hest gaf Skarpheðinn Hǫskuldi ok með hross tvau. Allir gáfu þeir Hǫskuldi gjafar, ok mæltu til vináttu. Síðan bauð Hǫskuldr þeim heim í Ossabœ; hann hafði þar marga fyrirboðsmenn ok mikit fjǫlmenni. Hann hafði látit taka ofan skála sinn, en hann átti útibúr þrjú, ok váru þar búnar upp hvílur í; þeir koma þar allir, er hann hafði boðit. Veizlan fór allvel fram. Ok er menn skyldu heim fara, valði Hǫskuldr mǫnnum góðar gjafar ok fór á leið með Njálssonum; Sigfússynir fylgðu honum ok fjǫlmennit allt; mæltu hvárir, at engir skyldi í millum þeira komaz. Nǫkkuru síðar kom Mǫrðr í Ossabœ ok kallaði Hǫskuld til máls við sik. Þeir gengu á tal.

Mǫrðr mælti: "Mikill mannamunr verðr með yðr Njálssonum. Þú gaft þeim góðar gjafar, en þeir gáfu þér gjafar með miklu spotti."

"Hvat fœrir þú til þess?" segir Hǫskuldr.

"Þeir gáfu þér hest, er þeir kǫlluðu vanfola, ok gerðu þat til spotts við þik, því at þeim þóttir þú ok óreyndr. Ek kann ok þat at segja þér, at þeir ǫfunda þik um goðorðit; tók Skarpheðinn þat upp á þingi, at þú komt eigi til þings á fimtardómsstefnu. Ætlar Skarpheðinn ok aldri laust at láta goðorðit."

"Eigi er þat," segir Hǫskuldr, "ek tók við á leiðmóti í haust."

"Njáll hefir því valdit þá," segir Mǫrðr, "þeir rufu ok," segir Mǫrðr, "sætt á Lýtingi."

"Ekki ætla ek þat þeim at kenna," segir Hǫskuldr.

"Eigi munt þú mæla í móti því," segir Mǫrðr, "þá er þit Skarpheðinn fóruð austr at Markarfljóti, fell øx undan belti honum, ok hafði hann ætlat at drepa þik."

"Þat var," segir Hǫskuldr, "viðarøx hans; ok sá ek, er hann lét undir belti sér. Ok er hér svá skjótt frá mér at segja," segir Hǫskuldr, "at þú segir aldri svá illt frá Njálssonum, at ek muna því trúa. En þó at því sé at skipta, ok segir þú satt, at annat hvárt sé, at ek drepa þá eða þeir mik, þá skal ek miklu heldr þola dauða af þeim, en ek veita þeim neitt mein. En þú ert maðr at verri, er þú hefir þetta mælt."

Síðan fór Mǫrðr heim. Nǫkkuru síðar ferr Mǫrðr at finna Njálssonu; hann talar mart við þá brœðr ok Kára.

"Sagt er mér," segir Mǫrðr, "at Hǫskuldr hafi þat mælt, at þú Skarpheðinn hafir rofit sætt á Lýtingi; en ek varð þess víss, at honum þóttir þú hafa haft við sik fjǫrráð, er þit fóruð til Markarfljóts. En þó þykki mér þau eigi minni fjǫrráð, er hann bauð þér til veizlu ok skipaði þér í útibúr, þat er first var húsum, ok var þar borinn at viðr alla nóttina, ok ætlaði hann at brenna yðr inni. En þat bar við, at Hǫgni kom um nóttina, ok varð þá ekki af því, at þeir gengi at, því at þeir hrædduz hann. Síðan fylgði hann þér á leið ok mikill flokkr manna. Þá ætlaði hann þér aðra atgǫngu at veita, ok setti til Grana Gunnarsson ok Gunnar Lambason at vega at þér, en þeim varð bilt, ok þorðu þeir eigi á þik at ráða."

En er hann hafði þetta mælt, þá mæltu þeir fyrst í mót, en þar kom, at þeir trúðu, ok gerðuz þá í fáleikar af þeira hendi til Hǫskulds, ok mæltu nær ekki við hann, hvar sem þeir funduz, en Hǫskuldr gaf þeim lítit tillæti. Ok fór svá fram um hríð. Hǫskuldr fór austr til Svínafells um haustit at heimboði, ok tók Flosi vel við honum. Hildiguðr var þar ok.

Flosi mælti til Hǫskulds: "Þat segir Hildiguðr mér, at fáleikar sé miklir með yðr Njálssonum, ok þykki mér þat illa. Ok vil ek bjóða þér, at þú ríðir eigi vestr, ok mun ek fá þér bústað í Skaptafelli, en ek mun senda Þorgeir, bróður minn, at búa í Ossabœ."

"Þá munu þat mæla sumir," segir Hǫskuldr, "at ek flýja þaðan fyrir hræzlu sakir, ok vil ek þat eigi."

"Þá er þat líkara," segir Flosi, "at stórvandræði leiði af."

"Illa er þat," segir Hǫskuldr, "því at heldr vilda ek vera ógildr, en margir hlyti illt af mér."

Hǫskuldr bjóz heim fám nóttum síðar, en Flosi gaf honum skarlatsskikkju, ok var hlaðbúin í skaut niðr. Reið Hǫskuldr heim í Ossabœ. Er nú kyrt um hríð. Hǫskuldr var svá vinsæll, at fáir váru hans óvinir, en en sama er óþykð með þeim allan vetrinn. Njáll hafði tekit til fóstrs son Kára, er Þórðr hét; hann hafði ok fóstrat Þórhall, son Ásgríms Elliða-Grímssonar. Þórhallr var rǫskr maðr ok harðgǫrr í ǫllu; hann hafði numit svá lǫg at Njáli, at hann var enn þriði mesti lagamaðr á Íslandi. Nú várar snimma um várit, ok fœra menn niðr korn sín.

Þat var einn dag, at Mǫrðr kom til Bergþórshváls. Þeir gengu þegar á tal Njálssynir ok Kári. Mǫrðr rœgir Hǫskuld at vanda sínum ok hefir þá enn margar nýjar sǫgur ok eggjar einart Skarpheðin ok þá at drepa Hǫskuld, ok kvað hann mundu verða skjótara, ef þeir fœri eigi þegar at honum.

"Gera skal þér kost á þessu," segir Skarpheðinn, "ef þú vill fara með oss ok gera at nǫkkut."

"Þat vil ek til vinna," segir Mǫrðr.

Ok bundu þeir þat með fastmælum, ok skyldi hann þar koma um kveldit.

Bergþóra spurði Njál: "Hvat tala þeir úti?"

"Ekki em ek í ráðagørð með þeim," segir Njáll, "sjaldan var ek þá frá kvaddr, er en góðu váru ráðin."

Skarpheðinn lagðiz ekki niðr um kveldit ok ekki brœðr hans né Kári. Þessa nótt ena sǫmu kom Mǫrðr Valgarðsson ok tóku þeir vápn sín Njálssynir ok Kári ok riðu í braut.