Bókastaðir

Hrappr átti bú á Hrappstǫðum, en þá var hann at Grjótá jafnan, ok þótti hann þar ǫllu spilla; Þráinn var vel til hans. Einu hverju sinni var þat, þá er Ketill ór Mǫrk var at Bergþórshváli, þá sǫgðu Njálssynir frá hrakningum sínum ok kváðuz mikit eiga at Þráni Sigfússyni, nær sem þeir talaði til. Njáll segir, at þat væri bezt, at Ketill tali til við bróður sinn Þráin; hann hét því; gáfu þeir Katli tómstund til at tala við Þráin. Lítlu síðar intu þeir til við Ketil, en hann kvez fátt mundu herma af orðum þeira — "þvíat þat fannz á, at Þráni þótta ek mikils virða mágsemð við yðr."

Síðan hættu þeir talinu, ok þóttuz þeir sjá, at erfiðliga horfði, ok spurðu fǫður sinn ráðs, hversu með skyldi fara; þeir kváðuz eigi una, at svá búit stœði.

Njáll svaraði: "Eigi er slíkt svá óvant. Þat mun þykkja um sakleysi, ef þeir eru drepnir, ok er þat mitt ráð at skjóta at sem flestum um at tala við þá, at sem flestum verði heyrinkunnigt, ef þeir svara illa. Þá skal Kári um tala, því at hann er skapdeildarmaðr. Mun þá vaxa óþokki með yðr, því at þeir munu hlaða illyrðum saman, er menn eigu hlut at; þeir eru menn heimskir. Þat kann ok vera, at mælt sé, at synir mínir sé seinir til atgerða, ok skuluð þér þat þola um stund, því at allt orkar tvímælis, þá er gǫrt er. En svá fremi skuluð þér orði á koma, er þér ætlið nǫkkut at at gera, ef yðvar er illa leitat, en ef þér hefðið við mik um ráðit í fyrstu, þá myndi aldri orði á hafa verit komit, ok myndi yðr þá engi svívirðing at verða. En nú hafið þér af ena mestu raun, ok mun þat þó svá aukanda fara um yðra svívirðing, at þér munuð ekki fá at gǫrt, fyrr en þér leggið vandræði á yðr ok vegið með vápnum; ok er því langa nót at at draga."

Eptir þat hættu þeir talinu. Ok varð hér margs manns umrœða á. Einu hverju sinni var þat, at þeir rœddu, at Kári myndi fara; Kára kvez ǫnnur ferð þykkja betri, en kvez þó mundu fara, ef þetta væri ráð Njáls.

Síðan ferr Kári til fundar við Þráin; tala þeir þá um málit, ok þykkir þeim eigi einn veg báðum. Kári kǫmr heim, ok spyrja þeir Njálssynir Kára, hversu farit hefir með þeim. Kári kvaz eigi herma mundu orðin — "ok er meiri ván, at mælt sé slíkt, svá at þér heyrið."

Þráinn hafði fimtán karla vígja á bœ sínum, ok riðu átta með honum, hvert er hann fór. Þráinn var skrautmenni mikit, ok reið jafnan í blári kápu ok hafði gyldan hjálm ok spjótit jarlsnaut ok fagran skjǫld, ok sverði gyrðr. Með honum var jafnan í fǫr Gunnarr Lambason ok Lambi Sigurðarson ok Grani, sonr Gunnars frá Hlíðarenda. Víga-Hrappr gekk honum þó næst jafnan. Loðinn hét heimamaðr hans; hann var í ferðum með Þráni. Tjǫrvi hét bróðir Loðins, er enn var í ferðum með Þráni. Þeir lǫgðu verst til þeira Njálssona Víga-Hrappr ok Grani ok ollu mest, er þeim var engi sætt boðin. Njálssynir rœddu opt við Kára, at hann myndi fara með þeim, ok þat varð um síðir, ok sagði hann, at þat var vel, at þeir heyrði svǫr Þráins. Bjǫgguz þeir þá fjórir Njálssynir ok Kári enn fimti. Þeir fóru til Grjótár; þar var anddyri breitt, ok máttu margir menn standa jafnfram. Kona ein var úti ok sá ferð þeira ok segir Þráni; hann bað menn ganga í anddyrit ok taka vápn sín, þeir gerðu svá. Stóð Þráinn í miðjum durum; en þeir stóðu til sinnar handar hvárr Víga-Hrappr ok Grani Gunnarsson, þar næst Gunnarr Lambason, þá Loðinn ok Tjǫrvi, þá Lambi Sigurðarson, þá hverr at hendi, því at karlar váru allir heima. Þeir Skarpheðinn ganga neðan at, ok gekk hann fyrstr, þá Kári, þá Hǫskuldr, þá Grímr, þá Helgi. En er þeir kómu at neðan, þá felluz þeim allar kveðjur, er fyrir váru.

Skarpheðinn mælti: "Allir sé vér velkomnir."

Hallgerðr stóð í anddyri ok hafði talat hljótt við Hrapp; hon mælti: "Þat mun engi mæla, sá er fyrir er, at þér séð velkomnir."

Skarpheðinn mælti: "Ekki munu mega orð þín, því at þú ert annat hvárt hornkerling eða púta."

"Goldin skulu þér verða þessi orð, áðr þú ferr heim," segir Hallgerðr.

Helgi mælti: "Þik em ek kominn at finna, Þráinn! ef þú vill gera mér sœmð nǫkkura fyrir hrakningar þær, er ek hlaut í Nóregi fyrir þínar sakir."

Þráinn mælti: "Aldri vissa ek, at þit brœðr myndið gera drengskap ykkarn til fjár, eða hversu lengi skal fjárbón sjá yfir standa?"

"Þat munu margir mæla," segir Helgi, "at þú ættir at bjóða sættina, þar sem líf þitt lá við."

Þá mælti Hrappr: "Þar gerði nú gæfumuninn, er sá hlaut skellinn, er skyldi, ok dró yðr undir hrakningina, en oss undan."

"Lítil var þat gæfa," segir Helgi, "at bregða trúnaði sínum við jarl, en taka þik við."

"Þykkiz þú eigi at mér bótina eiga," segir Hrappr, "ek mun bœta þér því, sem mér þykkir makligt."

"Þau ein skipti munu vit eiga," segir Helgi, "at þér mun ekki betr gegna."

Skarpheðinn mælti: "Skiptið ekki orðum við Hrapp, en gjǫldum honum rauðan belg fyrir grán."

Hrappr mælti: "Þegi þú, Skarpheðinn! ekki skal ek spara at bera mína øxi at hǫfði þér."

"Reynt mun slíkt verða," segir Skarpheðinn, "hverr grjóti hleðr at hǫfði ǫðrum."

"Fari heim taðskegglingar," segir Hallgerðr, "ok munu vér yðr svá jafnan kalla heðan í frá, en fǫður yðvarn karl enn skegglausa."

Þeir fóru eigi fyrr heim, en allir urðu sekir þessa orða, þeir er fyrir váru, nema Þráinn; hann þekti menn af orðum þessum. Þeir fóru í braut Njálssynir ok fóru þar til er þeir kómu heim; þeir sǫgðu fǫður sínum.

"Nefnduð þér nǫkkura vátta at orðunum?" segir Njáll.

"Enga," sagði Skarpheðinn, "vér ætlum ekki at sœkja þetta nema á vápnaþingi."

"Þat mun engi nú ætla," segir Bergþóra, "at þér þorið handa at hefja."

"Haf þú lítit við, húsfreyja!" segir Kári, "at eggja sonu þína, því at þeir munu þó œrit framgjarnir."

Eptir þat tala þeir lengi hljótt, allir feðgar ok Kári.

Nú verðr umrœða mikil um deild þeira, ok þóttuz allir vita, at eigi myndi svá gǫrt sjatna. Rúnólfr, sonr Úlfs aurgoða austr í Dal, var vinr Þráins mikill ok hafði boðit Þráni heim, ok var á kveðit, at hann skyldi koma austr, er þrjár vikur væri af vetri eða mánaðr. Þeir fóru með Þráni, Víga-Hrappr ok Grani Gunnarsson, Gunnarr Lambason, Lambi Sigurðarson ok Loðinn ok Tjǫrvi; þeir váru átta; þær skyldu ok fara Þorgerðr ok Hallgerðr. Því lýsti ok Þráinn at hann ætlaði at vera í Mǫrk með Katli, bróður sínum, ok kvað á, hversu margar nætr hann ætlaði heiman at vera. Þeir hǫfðu allir alvæpni. Riðu þeir nú austr yfir Markarfljót ok fundu þar konur snauðar, ok báðu, at þær skyldi reiða vestr yfir fljótit; þeir gerðu svá. Þá riðu þeir í Dal ok hǫfðu þar góðar viðtǫkur; þar var fyrir Ketill ór Mǫrk; sátu þeir þar þrjár nætr. Rúnólfr ok Ketill báðu Þráin, at hann myndi semja við Njálssonu. En hann léz aldri mundu fé gjalda ok svaraði styggt ok kvez hvergi þykkjaz varbúinn við Njálssonum, hvar sem þeir fyndiz.

"Vera má, at svá sé," segir Rúnólfr, "en ek hefi hina skilning, at engi sé þeira maki, síz Gunnarr at Hlíðarenda léz; ok er þat líkara, at hér dragi ǫðrum hvárum til bana."

Þráinn kvaz ekki þat mundu hræðaz. Þá fór Þráinn upp í Mǫrk ok var þar tvær nætr. Síðan reið hann ofan í Dal, ok var hvartveggja út leystr með sœmiligum gjǫfum. Markarfljót fell í millum hǫfuðísa ok váru smáspengr á hér ok hvar. Þráinn sagði, at hann ætlaði heim at ríða um kveldit. Rúnólfr mælti, at hann skyldi eigi heim ríða, sagði þat varligra vera, at fara eigi sem hann hefði sagt.

Þráinn svarar: "Hræzla er þat, ok vil ek þat eigi."

Gǫngukonur þær, er þeir reiddu yfir fljótit, kómu til Bergþórshváls, ok spurði Bergþóra, hvaðan þær væri, en þær sǫgðuz vera austan undan Eyjafjǫllum.

"Hverr reiddi yðr yfir Markarfljót?" segir Bergþóra. "Þeir er mestir oflátar váru," segja þær. "Hverir váru þeir?" segir Bergþóra.

"Þráinn Sigfússon," sǫgðu þær, "ok fylgðarmenn hans." "En þat þótti oss helzt at," segja þær, "er þeir váru svá fjǫlorðir ok illorðir hingat til bónda þíns ok sona hans." Bergþóra mælti: "Margir kjósa eigi orð á sik."

Síðan fóru þær í braut ok gaf Bergþóra þeim gjafar ok spurði þær, hvé nær Þráinn myndi heim koma; þær sǫgðu, at hann myndi vera heiman fjórar nætr eða fimm. Síðan sagði Bergþóra sonum sínum ok Kára, mági sínum, ok tǫluðu þau lengi leyniliga. En þann morgin enn sama, er Þráinn reið austan, vaknaði Njáll snimma ok heyrði, at ǫx Skarpheðins kom við þilit. Stendr þá Njáll upp ok gengr út ok sér, at synir hans eru með vápnum allir ok svá Kári, mágr hans. Skarpheðinn var fremstr; hann var í blám stakki ok hafði tǫrguskjǫld ok ǫxi sína reidda um ǫxl. Næst honum gekk Kári; hann hafði silkitreyju, hjálm gyldan, skjǫld ok var dregit á leó. Næst honum gekk Helgi; hann var í rauðum kyrtli, hjálm á hǫfði ok rauðan skjǫld ok markaðr á hjǫrtr. Allir váru þeir í litklæðum.

Njáll kallar á Skarpheðin: "Hvert skal fara, frændi?"

"Í sauðaleit," sagði hann.

"Svá var eitt sinn fyrr," segir Njáll, "ok veidduð þér þá menn."

Skarpheðinn hló at ok mælti: "Heyrið þér, hvat karlinn segir; eigi er hann grómlauss."

"Hvé nær mæltuð þér þetta fyrr?" segir Kári.

"Þá vá ek Sigmund hvíta, frænda Gunnars," segir Skarpheðinn.

"Fyrir hvat?" sagði Kári.

"Hann hafði drepit Þórð Leysingjason, fóstra minn," segir Skarpheðinn.

Njáll gekk heim, en þeir fóru upp í Rauðaskriður ok biðu þar; máttu þeir þaðan sjá, þegar hinir riðu austan frá Dal. Sólskin var um daginn ok heiðviðri. Nú ríða þeir Þráinn ofan frá Dal eptir eyrunum.

Lambi Sigurðarson mælti: "Skildir blika við í Rauðaskriðum, er sólin skínn á, ok mun þar vera nǫkkurra manna fyrirsát."

"Þá skulu vér snúa ofan með fljótinu," segir Þráinn, "ok munu þeir þá til móts við oss, ef þeir eigu við oss nǫkkur ørendi."

Snøru þeir þá ofan með fljótinu.

Skarpheðinn mælti: "Nú hafa þeir sét oss, því at þeir snúa nú leiðinni, ok er oss nú engi annarr til en hlaupa ofan fyrir þá."

Kári mælti: "Margir munu fyrir sitja ok hafa eigi þann veg liðsmun sem vér. Eru þeir átta, en vér fimm."

Snúa þeir nú ofan með fljótinu ok sjá yfir spǫng niðri ok ætla þar yfir. Þeir Þráinn námu staðar upp frá spǫnginni á ísinum.

Þráinn mælti: "Hvat munu menn þessir vilja? þeir eru fimm, en vér erum átta."

Lambi Sigurðarson mælti: "Þess get ek at þó myndi þeir til hætta, þó at manni stœði fleira fyrir."

Þráinn ferr af kápunni ok tekr af sér hjálminn. Þat varð Skarpheðni, er þeir hljópu ofan með fljótinu, at stǫkk í sundr skóþvengr hans, ok dvalðiz hann eptir.

"Hví hvikaz þér svá, Skarpheðinn?" kvað Grímr.

"Bind ek skó minn," segir hann.

"Fǫru vér fyrir," segir Kári, "svá líz mér sem hann myni eigi verða seinni en vér."

Snúa þeir ofan til spangarinnar ok fara mikinn. Skarpheðinn spratt upp, þegar er hann hafði bundit skóinn, ok hafði uppi øxina; hann hleypr at fram at fljótinu, en fljótit var svá djúpt, at langt var um ófœrt. Mikit svell var hlaupit upp ǫðru megin fljótsins ok svá hált sem gler, ok stóðu þeir Þráinn á miðju svellinu. Skarpheðinn hefr sik á lopt ok hleypr yfir fljótit meðal hǫfuðísa ok stǫðvar sik ok rennir þegar af fram fótskriðu; svellit var hált mjǫk, ok fór hann svá hart sem fogl flygi. Þráinn ætlaði þá at setja á sik hjálminn. Skarpheðin bar nú at fyrri, ok hǫggr til Þráins með øxinni Rimmugýgi, ok kom í hǫfuðit ok klauf ofan í jaxlana, svá at þeir fellu niðr á ísinn. Þessi atburðr varð með svá skjótri svipan, at engi kom hǫggvi á hann; hann rendi þegar frá ofan óðfluga. Tjǫrvi rendi fyrir hann tǫrgu, ok steðjaði hann yfir upp ok stóz þó ok rennir á enda svellsins. Þá koma þeir Kári í mót honum.

"Karlmannliga er at farit," segir Kári.

"Eptir er enn yðvarr hluti," segir Skarpheðinn.

Snúa þeir þá upp at þeim. Þeir Grímr ok Helgi sjá, hvar Hrappr var, ok snøru þegar at honum. Hrappr hǫggr þegar til Gríms með øxinni. Helgi sér þetta ok hǫggr á hǫndina Hrappi, svá at af tók, en niðr fell øxin.

Hrappr mælti: "Hér hefir þú mikit nauðsynjaverk unnit, því at þessi hǫnd hefir mǫrgum manni mein gǫrt ok bana."

"Hér skal nú endir verða," segir Grímr ok leggr spjóti í gegnum hann; fell Hrappr þá dauðr niðr. Tjǫrvi snýr í móti Kára ok skýtr at honum spjóti; Kári hljóp í lopt upp, ok flaug spjótit fyrir neðan fœtr honum. Kári hleypr at honum ok hǫggr til hans með sverðinu á brjóstit ok þegar á hol; hafði hann þegar bana. Skarpheðinn grípr þá báða Gunnar Lambason ok Grana Gunnarsson ok mælti: "Tekit hefi ek hér hvelpa tvá, eða hvat skal við gera?"

"Kosti ættir þú," segir Helgi, "at drepa hvárn tveggja, ef þú vildir þá feiga."

"Eigi nenni ek," segir Skarpheðinn, "at hafa þat saman at veita Hǫgna, en drepa bróður hans."

"Koma mun þar einu hverju sinni," segir Helgi, "at þú myndir hafa viljat drepa hann, því at aldri mun hann þér trúr verða, ok engi þeira, er hér er nú."

Skarpheðinn segir: "Ekki mun ek hræðaz þá."

Síðan gáfu þeir grið Grana Gunnarssyni ok Gunnari Lambasyni ok Lamba Sigurðarsyni ok Loðni. Eptir þat snøru þeir heim, ok spurði Njáll tíðenda; þeir segja honum ǫll sem gørst.

Njáll mælti: "Mikil eru tíðendi þessi, ok er þat líkara, at hér leiði af dauða eins sonar míns, ef eigi verðr meira at."

Gunnarr Lambason flutti lík Þráins með sér til Grjótár, ok var hann þar heygðr.

Ketill ór Mǫrk átti Þorgerði, dóttur Njáls, en var bróðir Þráins, ok þóttiz hann vant við kominn, ok reið til Njáls ok spurði, hvárt hann vildi nǫkkut bœta víg Þráins.

Njáll svaraði: "Bœta vil ek, svá at vel sé, ok vil ek, at þú leitir þess við brœðr þína, þá er bauga eigu at taka, at þeir taki sættum."

Ketill kvaz þat vilja gera gjarna. Ketill reið heim fyrst; lítlu síðar stefndi hann ǫllum brœðrum sínum til Hlíðarenda; tekr hann þar umbrœðu við þá, ok var Hǫgni með honum í allri umbrœðu. Ok kom svá, at menn váru til gerðar teknir ok lagðr til fundr, ok váru gǫr manngjǫld fyrir víg Þráins, ok tóku þeir allir við bótum, sem lǫg stóðu til; síðan var mælt fyrir tryggðum ok búit um sem trúligast. Greiddi Njáll fé allt af hendi vel ok skǫruliga. Var þá kyrt um stund. Einu hverju sinni reið Njáll upp í Mǫrk, ok tǫluðu þeir Ketill allan dag; reið Njáll heim um kveldit, ok vissi engi maðr, hvat í ráðagǫrð hafði verit. Ketill ferr til Grjótár; hann mælti til Þorgerðar: "Lengi hefi ek mikit unt Þráni, bróður mínum; mun ek þat nú sýna, því at ek vil bjóða Hǫskuldi til fóstrs, syni Þráins."

"Gera skal þér kost á þessu," segir hon, "þú skalt veita þessum sveini allt þat, er þú mátt, þá er hann er roskinn, ok hefna hans, ef hann er með vápnum veginn, ok leggja fé til kvánarmundar honum, ok skalt þú þó sverja þess."

Hann játtaði þessu ǫllu. Ferr Hǫskuldr nú heim með Katli ok er með honum nǫkkura hríð.

Einu hverju sinni ríðr Njáll upp í Mǫrk, ok var tekit við honum vel; þar var hann um nóttina. Um kveldit kallaði Njáll á sveininn Hǫskuld ok gekk hann at honum þegar. Njáll hafði fingrgull á hendi ok sýndi sveininum; hann tók við gullinu ok leit á ok dró á fingr sér.

Njáll mælti: "Vill þú þiggja gullit at gjǫf?"

"Vil ek," segir sveinninn.

"Veizt þú," segir Njáll, "hvat fǫður þínum varð at bana?"

Sveinninn svarar: "Veit ek, at Skarpheðinn vá hann, ok þurfu vit ekki á þat at minnaz, er sæz hefir á verit ok fullar bœtr fyrir komit."

"Betr er svarat," segir Njáll, "en ek spurða, ok munt þú verða góðr maðr."

"Góðar þykkja mér virðingar yðrar, er þér spáið mér," segir Hǫskuldr, "því at ek veit, at þú ert forspár ok ólyginn."

Njáll mælti: "Nú vil ek bjóða þér fóstr, ef þú vill þiggja."

Hann kvaz þiggja vilja bæði þann góða ok annan, þann sem hann gerði honum. Urðu þær málalykðir, at Hǫskuldr fór heim með Njáli til fóstrs. Hann lét ekki sveininum í mein ok unni mikit; synir Njáls leiddu hann eptir sér ok gerðu honum allt til sóma. Nú líðr þar til er Hǫskuldr er frumvaxti; hann var bæði mikill ok sterkr, manna fríðastr sýnum ok hærðr vel, blíðr í máli, ǫrlátr, stiltr vel, manna bezt vígr, góðorðr til allra manna ok vinsæll. Njálssonu ok Hǫskuld skilði aldri á.

Maðr er nefndr Flosi; hann var sonr Þórðar Freysgoða, Ǫzurarsonar, Ásbjarnarsonar, Heyjangrs-Bjarnarsonar Helgasonar, Bjarnarsonar bunu. Móðir Flosa var Ingunn, dóttir Þóris á Espihóli, Hámundarsonar heljarskinns, Hjǫrssonar, Hálfssonar þess, er réð fyrir Hálfsrekkum, Hjǫrleifssonar ens kvennsama. Móðir Þóris var Ingunn, dóttir Helga ens magra, er nam Eyjafjǫrð. Flosi átti Steinvǫru, dóttur Halls á Síðu; hon var laungetin, ok hét Sólvǫr móðir hennar, dóttir Herjólfs ens hvíta. Flosi bjó at Svínafelli ok var hǫfðingi mikill; hann var mikill vexti ok styrkr, manna kappsamastr. Bróðir hans hét Starkaðr; hann var eigi sammœðr við Flosa; móðir Starkaðar var Þraslaug, dóttir Þorsteins titlings Geirleifssonar, en móðir Þraslaugar var Uðr, hon var dóttir Eyvindar karfa landnámamanns ok systir Móðólfs ens spaka. Brœðr Flosa váru þeir Þorgeirr ok Steinn, Kolbeinn ok Egill. Hildiguðr hét dóttir Starkaðar, bróður Flosa; hon var skǫrungr mikill ok kvenna fríðust sýnum; hon var svá hǫg, at fár konur váru jafnhagar; hon var allra kvenna grimmust ok skaphǫrðust ok drengr góðr, þar sem vel skyldi vera.