Bókastaðir

Ok váru virðir í allir hlutir, tilfǫr við Gunnar, þó at hann væri sekr, en slíkt fé, sem gǫrt var, þá galt Mǫrðr allt, því at Nú er at segja frá Kolskeggi, at hann kømr til Nóregs ok er í Vík austr um vetrinn; en um sumarit eptir ferr hann austr til Danmerkr ok felz á hendi Sveini konungi tjúguskegg ok hafði þar virðingar miklar. Eina hverja nótt dreymir hann, at maðr kom at honum; sá var ljóss, ok þótti honum hann vekja sik. Hann mælti við hann: "Statt upp þú ok far með mér." "Hvat vill þú mér?" segir hann. "Ek skal fá þér kvánfang, ok skalt þú vera riddari minn."

Hann þóttiz játa því; eptir þat vaknaði hann. Síðan fór hann til spekings eins ok sagði honum drauminn, en hann réð svá, at hann myndi fara suðr í lǫnd ok verða guðs riddari. Kolskeggr tók skírn í Danmǫrku, en nam þar þó eigi yndi ok fór austr í Garðaríki ok var þar einn vetr. Þá fór hann þaðan út í Miklagarð ok gekk þar á mála. Spurðiz þat síðast til hans, at hann kvángaðiz þar ok var hǫfðingi fyrir Væringjaliði ok var þar til dauðadags, ok er hann ór sǫgu þessi.

Nú er þar til máls at taka, at Þráinn Sigfússon kom til Nóregs; þeir kómu norðr við Hálogaland ok heldu suðr til Þrándheims ok svá til Hlaða. En þegar Hákon jarl spurði þat, sendi hann menn til þeira ok vildi vita, hvat manna væri á skipi; þeir kómu aptr ok sǫgðu honum, hverir váru. Jarlinn sendi þá eptir Þráni Sigfússyni, ok kom hann á hans fund. Jarl spurði, hverrar ættar hann væri; hann segir, at hann væri skyldr mjǫk Gunnari at Hlíðarenda.

Jarl mælti: "Njóta skalt þú þess, því at sét hefi ek marga íslenzka menn ok engan hans nóta."

Þráinn mælti: "Herra! vilið þér, at ek sjá með yðr í vetr?"

Jarl tók við honum; var Þráinn þar um vetrinn ok virðiz vel. Kolr hét maðr; hann var víkingr einn; hann var sonr Ásmundar eskisíðu austan ór Smálǫndum; hann lá í Gautelfi austr ok hafði fimm skip ok lið mikit. Þaðan helt Kolr ór Elfinni til Nóregs ok gekk upp á Foldinni ok kom á óvart Hallvarði sóta, ok fundu hann í lopti einu. Hann varðiz þaðan vel, þar til er þeir báru eld at; þá gafz hann upp, en þeir drápu hann ok tóku þar fé mikit ok heldu þaðan til Ljóðhúsa. Þessi tíðendi spurði Hákon jarl ok lét dœma Kol útlagan um allt ríki sitt ok lagði fé til hǫfuðs honum. Einu hverju sinni var þat, at jarl tók svá til orða: "Of fjarri er oss nú Gunnarr at Hlíðarenda; hann myndi drepa útlaga minn, ef hann væri hér, en nú munu Íslendingar drepa hann, ok er þat illa, er hann hefir eigi til vár farit."

Þráinn Sigfússon svaraði: "Eigi em ek Gunnarr, en þó em ek skyldr honum, ok vil ek játaz undir þessa ferð."

Jarl mælti: "Þat vil ek gjarna; skal ok þína fǫr allvel búa."

Síðan tók Eiríkr son hans til orða: "Við marga hefir þú heit góð, en misjafnt þykkir út seljaz. Er þetta en torvelligsta fǫr, því at víkingr sjá er harðr ok illr viðreignar; munt þú þurfa at vanda til ferðar þessar bæði menn ok skip."

Þráinn mælti: "Þó skal ek fara, at ferðin sé eigi ríflig."

Síðan fekk jarl honum fimm skip ok ǫll vel skipuð. Með honum var Gunnarr Lambason ok Lambi Sigurðarson. Gunnarr var bróðurson Þráins ok hafði komit til hans ungr, ok unni hvárr ǫðrum mikit. Eiríkr jarlsson gekk til með þeim ok hugði at mǫnnum ok vápnaafla ok skipti þar um, er honum þótti þurfa. Síðan, er þeir váru búnir, fekk Eiríkr þeim leiðsǫgumann; sigldu þeir þá suðr með landi; en hvar sem þeir kvæmi við, heimilaði jarl þeim þat, er þeir þyrfti at hafa. Þeir heldu austr til Ljóðhúsa. Þá spurðu þeir, at Kolr var farinn austr til Danmerkr; heldu þeir þá suðr þangat. En er þeir kómu suðr til Helsingjaborgar, fundu þeir þar menn á báti, ok sǫgðu þeir, at þar var Kolr fyrir ok myndi þar dveljaz um hríð. Veðrdagr var góðr; þá sá Kolr skipin, er at fóru, ok kvað sik dreymt hafa Hákon jarl um nóttina ok kvað þetta vera mundu menn hans ok bað alla menn sína taka vápn sín. Síðan bjogguz þeir við, ok tekz þar orrosta; berjaz þeir lengi, svá at eigi verða umskipti. Síðan hljóp Kolr upp á skip Þráins ok ruddiz um fast ok drepr margan mann; hann hafði gyldan hjálm. Nú sér Þráinn, at eigi mun duga, eggjar nú mennina með sér, en hann gengr sjálfr fyrstr ok mœtir Kol. Kolr hǫggr til hans, ok kom í skjǫldinn Þráins ok klauf ofan skjǫldinn. Þá fekk Kolr steinshǫgg á hǫndina; fell þá niðr sverðit. Þráinn hjó til Kols, ok kom á fótinn, svá at af tók. Eptir þat drápu þeir Kol; hjó Þráinn hǫfuð af honum, en steypði búkinum fyrir borð, en varðveitti hǫfuð hans. Þeir tóku þar fé mikit; heldu þá norðr til Þrándheims ok fara á fund jarls; tekr hann vel við honum; hann sýndi jarli hǫfuð Kols; jarl þakkaði honum verk þat. Eiríkr kvað meira vert en orða einna. Jarlinn svaraði, at svá var, ok bað þá ganga með sér; gengu þeir þangat, sem jarl hafði látit gera skip góð. Jarl hafði gera látit skip þat eitt, er eigi var gǫrt sem langskip. Þar var gammshǫfuð á, ok búit mjǫk.

Jarl mælti: "Þú ert skrautmenni mikit, Þráinn! ok hafið þit Gunnarr svá verit báðir frændr. Vil ek nú gefa þér skip þetta, en skipit heitir Gammr. Þar skal fylgja með vinátta mín. Vil ek, at þú sér með mér svá lengi sem þú vill."

Þráinn þakkaði jarli velgørning sinn ok kvez ekki fýsaz til Íslands at svá búnu. Jarl átti ferð austr til landamæris at finna Svíakonung. Fór Þráinn með honum um sumarit ok var skipstjórnarmaðr ok stýrði Gamminum, ok sigldi svá mikit, at fáir þurftu við hann, ok var hann ǫfundaðr mjǫk. En þat fannz á jafnan, at jarl virði mikils Gunnars, því at hann setti þá harðliga aptr alla, er á Þráin leituðu; var Þráinn með jarli allan þann vetr. En um várit spurði jarl Þráin, hvárt hann vildi þar vera eða fara til Íslands, en hann kvez eigi þat hafa ráðit við sik ok kvez vita vilja áðr tíðendi af Íslandi. Jarl sagði, at svá skyldi vera, sem honum þœtti henta. Var Þráinn með jarli. Þá spurðuz tíðendi af Íslandi, þau er mǫrgum þótti mikil, lát Gunnars frá Hlíðarenda. Þá vildi jarl eigi, at Þráinn fœri út; ok var hann með honum eptir.

Nú er þar til máls at taka, at þeir Grímr ok Helgi, synir Njáls, fóru af Íslandi þat sumar, sem þeir Þráinn fóru útan, ok váru á skipi með þeim Óláfi eldu Ketilssyni ok Bárði. Þeir tóku norðanveðr svá hǫrð, at þá bar suðr í haf, ok rak yfir myrkr svá mikit, at þeir vissu eigi, hvar þeir fóru, ok hǫfðu þeir útivist langa. Þá kómu þeir þar, er grunnsævi var mikit, ok þóttuz þeir vita, at þat myndi vera nær lǫndum. Þeir Njálssynir spurðu, ef Bárðr vissi nǫkkut til, hverjum lǫndum þeir myndi næst vera.

"Mǫrg eru til," segir hann, "at því, sem vér hǫfum veðrfǫll haft, Eyjar eða Skotland eða Írland."

Tveim nóttum síðar sá þeir lǫnd á bæði borð, en boða mikinn inn á fjǫrðinn; þeir kǫstuðu akkerum fyrir útan boðann. Þá tók at lægja veðrit, en um morgininn var logn; sjá þeir þá fara þrettán skip út at sér.

Þá mælti Bárðr: "Hvat skal nú til ráða taka? því at menn þessir munu veita oss atsókn."

Síðan rœddu þeir um, hvárt þeir skyldi verja sik, eða gefaz upp, en áðr þeir hǫfðu ráðit, kómu at víkingar. Spurðu þá hvárir aðra at nǫfnum, hvat fyrirmenn héti. Þá nefnduz fyrirmenn kaupmanna ok spurðu í móti, hverir fyrir liði þeira væri. Annarr nefndiz Grjótgarðr, en annarr Snækólfr, synir Moddans ór Dungalsbœ í Skotlandi, frændr Melkólfs Skotakonungs — "ok eru kostir tveir af oss gǫrvir," segir Grjótgarðr, "at þér gangið á land, en vér munum taka fé yðvart; hinn er annarr, at vér munum sœkja at yðr ok drepa hvern mann, er vér fám."

Helgi svarar: "Þat vilja kaupmenn at verja sik."

Þá mæltu kaupmenn: "Mæl þú alls vesall! hverja vǫrn munu vér veita? ok er fé fjǫrvi firra."

Grímr tók þat ráð, at hann œpði á víkingana ok lét þá eigi heyra illan kurr kaupmanna.

Bárðr ok Óláfr mæltu: "Hyggið þér eigi, at Íslendingar muni gera spott at látum yðrum? takið heldr vápn yður ok verið yðr."

Tóku þeir þá allir vápn sín ok festu þat með sér, at þeir skyldi aldri upp gefaz, meðan þeir mætti verja sik.

Víkingar skjóta nú á þá, ok tókz orrosta, ok verja kaupmenn sik vel. Snækólfr hleypr at Óláfi ok leggr í gegnum hann með spjóti; Grímr leggr til Snækólfs spjóti ok svá fast, at hann fell útbyrðis. Helgi snøri þá til móts við Grím ok ráku þeir ofan alla víkingana; ok jafnan váru þeir Njálssynir þar, er mest þurfti. Víkingar kǫlluðu ok báðu kaupmenn upp gefaz; þeir sǫgðu, at þeir mundu aldri upp gefaz. Í þessu varð þeim litit til hafs; sjá þeir skip fara sunnan fyrir nesit ok váru eigi færi en tíu; þeir róa mikinn ok stefna at þangat; er þar skjǫldr við skjǫld. En á því skipi, er fyrst fór, stóð maðr við siglu; sá var í silkitreyju ok hafði gyldan hjálm, en hárit bæði mikit ok fagrt; sjá maðr hafði spjót gullrekit í hendi.

Hann spurði: "Hverir eigu hér leik svá ójafnan?"

Helgi segir til sín ok sagði, at í móti váru þeir Grjótgarðr ok Snækólfr.

"En hverir eru stýrimenn?" sagði hann.

Helgi svaraði: "Bárðr svarti, er lifir, en annarr er látinn, er Óláfr hét."

"Eruð þit," segir hann, "íslenzkir menn."

"Svá er víst," segir Helgi.

Hann spurði, hvers synir þeir væri; þeir sǫgðu. Þá kannaðiz hann við ok mælti: "Nafnfrægir eruð þér feðgar."

"Hverr ert þú?" segir Helgi.

"Kári heiti ek ok em ek Sǫlmundarson."

"Hvaðan komt þú at?" segir Helgi.

"Ór Suðreyjum."

"Þá ert þú vel at kominn," segir Helgi, "ef þú vill veita oss nǫkkut."

"Veita slíkt sem þér þurfuð," segir Kári, "eða hvers beiðið þér?"

"Veita þeim atlǫgu," segir Helgi.

Kári sagði, at svá skyldi vera. Lǫgðu þeir þá at þeim, ok tókz þá bardagi í annat sinn; en er þeir hafa bariz um hríð, hleypr Kári upp á skip til Snækólfs; hann snýr í móti honum ok hǫggr til hans. Kári hleypr yfir slá eina, er lá um þvert skipit, aptr ǫfugr. Snækólfr hjó í slána, svá at fal báða eggteinana sverðsins. Kári hǫggr til hans, ok kom sverðit á ǫxlina, ok varð hǫggit svá mikit, at hann klauf frá ofan hǫndina, ok hafði Snækólfr þegar bana. Grjótgarðr skaut spjóti til Kára; Kári sá þat ok hljóp í lopt upp, en spjótit misti hans. Í því váru þeir Helgi ok Grímr komnir til móts við Kára. Hleypr þá Helgi at Grjótgarði ok leggr sverði í gegnum hann, ok varð þat hans bani. Gengu þeir þá um skip ǫll; menn báðu sér þá griða; gáfu þeir þá grið ǫllum, en tóku fé allt. Eptir þat leggja þeir skipin ǫll út undir eyjar.

Sigurðr hét jarl, er réð fyrir Orkneyjum; hann var Hlǫðvis son, Þorfinns sonar hausakljúfs, Torf-Einars sonar, Rǫgnvalds sonar jarls af Mœri, Eysteins sonar glumru. Kári var hirðmaðr Sigurðar jarls ok hafði tekit skatta af eyjunum af Gilla jarli. Kári biðr þá nú fara með sér til Hrosseyjar ok sagði, at jarl myndi vel við þeim taka. Þeir þágu þat ok fóru með Kára ok kómu til Hrosseyjar. Kári fylgir þeim á fund jarls ok sagði, hverir menn þeir váru.

"Hversu kómu þeir," sagði jarl, "á þinn fund?"

"Ek fann þá í Skotlandsfjǫrðum, ok bǫrðuz þeir við sonu Moddans jarls, ok vǫrðuz þeir svá vel, at þeir urpu sér jafnan meðal viðanna ok váru þar jafnan, sem mest var raunin; vil ek nú biðja þeim hirðvistar."

"Því skalt þú ráða," segir jarl; "tekiz hefir þú svá mikit á hendr við þá áðr."

Þeir váru þá með jarli um vetrinn ok váru vel virðir. Helgi var hljóðr, er á leið; jarl þóttiz eigi vita, hví þat myndi sæta, ok spurði, hví hann væri hljóðr, ok spurði hvat honum þœtti — "eða þykki þér hér eigi gott?"

"Gott þykki mér hér," segir Helgi.

"Hvat hugsar þú þá?" segir jarl.

"Eiguð þér nǫkkurs ríkis at gæta á Skotlandi?"

"Svá mun oss þykkja," segir jarl, "eða hvat er at því?"

Helgi segir: "Skotar munu hafa tekit sýslumann yðvarn af lífi ok tekit njósnir allar, at engar skyldi ganga yfir Péttlandsfjǫrð."

Jarl mælti: "Ert þú forspár maðr?"

Helgi svarar: "Lítt er þat reynt."

"Auka skal ek sœmð þína," segir jarl, "ef þetta er svá, ella mun þér gjald at verða."

"Ekki er hann þess háttar maðr," segir Kári, "ok mun hann satt til segja, því at faðir hans er forspár."

Síðan sendi jarl menn suðr til Straumeyjar Arnljóti sýslumanni sínum; eptir þat sendi Arnljótr suðr yfir Péttlandsfjǫrð ok tóku þar njósnir ok fréttu þat, at Hundi jarl ok Melsnati jarl hǫfðu tekit af lífi Hávarð í Þrasvík, mág Sigurðar jarls. Sendi Arnljótr þá orð Sigurði jarli, at hann skyldi koma suðr með lið mikit ok reka jarla þessa af ríkinu; þegar jarl spurði þetta, dró hann saman her mikinn.