Bókastaðir

Um haustit sendi Mǫrðr Valgarðsson orð, at Gunnarr myndi vera einn heima, en lið allt myndi vera niðri í eyjum at lúka heyverkum. Riðu þeir Gizurr hvíti ok Geirr goði austr yfir ár, þegar þeir spurðu þat, ok austr yfir sanda til Hofs. Þá sendu þeir orð Starkaði undir Þríhyrningi; ok funduz þeir þar allir, er at Gunnari skyldu fara, ok réðu, hversu at skyldi fara. Mǫrðr sagði, að þeir myndi eigi koma á óvart Gunnari, nema þeir tœki búanda af næsta bœ, er Þorkell hét, ok léti hann fara nauðgan með sér at taka hundinn Sám, ok fœri hann einn heim á bœinn. Fóru þeir síðan austr til Hlíðarenda, en sendu eptir Þorkatli; þeir tóku hann hǫndum ok gerðu honum tvá kosti, at þeir myndi drepa hann, ella skyldi hann taka hundinn, en hann køri heldr at leysa líf sitt ok fór með þeim. Traðir váru fyrir ofan garðinn at Hlíðarenda, ok námu þeir þar staðar með flokkinn. Þorkell búandi gekk heim á bœinn, ok lá rakkinn á húsum uppi, ok teygir hann rakkann á braut með sér í geilarnar. Í því sér hundrinn, at þar eru menn fyrir, ok hleypr á hann Þorkel upp ok grípr nárann; Ǫnundr ór Trǫllaskógi hjó með øxi í hǫfuð hundinum, svá at allt kom í heilann; hundrinn kvað við hátt, svá at þat þótti þeim með ódœmum miklum vera.

Gunnarr vaknaði í skálanum ok mælti: "Sárt ert þú leikinn, Sámr fóstri! ok búð svá sé til ætlat, at skamt skyli okkar í meðal."

Skáli Gunnars var gǫrr af viði einum ok súðþakiðr útan, ok gluggar hjá brúnásunum ok snúin þar fyrir speld.

Gunnarr svaf í lopti einu í skálanum ok Hallgerðr ok móðir hans. Þá er þeir kómu at, vissu þeir eigi, hvárt Gunnarr myndi heima vera, ok báðu, at einhverr myndi fara heim fyrir ok vita, hvers víss yrði, en þeir settuz niðr á vǫllinn. Þorgrímr austmaðr gekk upp á skálann; Gunnarr sér, at rauðan kyrtil bar við glugginum, ok leggr út með atgeirinum á hann miðjan; Þorgrími skruppu fœtrnir ok varð lauss skjǫldrinn, ok hrataði hann ofan af þekjunni. Gengr hann síðan at þeim Gizuri, þar er þeir sátu á vellinum; Gizurr leit við honum ok mælti: "Hvárt er Gunnarr heima?"

Þorgrímr svarar: "Vitið þér þat, en hitt vissa ek, at atgeirr hans var heima."

Síðan fell hann niðr dauðr. Þeir sóttu þá at húsunum. Gunnarr skaut út ǫrum at þeim ok varðiz vel, ok gátu þeir ekki at gǫrt. Þá hljópu sumir á húsin ok ætluðu þaðan at at sœkja. Gunnarr kom þangat at þeim ǫrunum, ok gátu þeir ekki at gǫrt, ok fór svá fram um hríð. Þeir tóku hvíld ok sóttu at í annat sinn. Gunnarr skaut enn út, ok gátu þeir ekki at gǫrt ok hrukku frá í annat sinn.

Þá mælti Gizurr hvíti: "Sœkjum at betr, ekki verðr af oss."

Gerðu þeir þá hríð ena þriðju ok váru við lengi; eptir þat hrukku þeir frá.

Gunnarr mælti: "Ǫr liggr þar úti á vegginum, ok er sú af þeira ǫrum, ok skal ek þeiri skjóta til þeira, ok er þeim þat skǫmm, ef þeir fá geig af vápnum sínum."

Móðir hans mælti: "Ger þú eigi þat, at þú vekir þá, er þeir hafa áðr frá horfit."

Gunnarr þreif ǫrina ok skaut til þeira, ok kom á Eilíf Ǫnundarson, ok fekk hann af sár mikit; hann hafði staðit einn saman, ok vissu þeir eigi, at hann var særðr.

"Hǫnd kom þar út," segir Gizurr, "ok var á gullhringr, ok tók ǫr, er lá á þekjunni, ok myndi eigi út leitat viðfanga, ef gnógt væri inni, ok skulu vér nú sœkja at."

Mǫrðr mælti: "Brennu vér hann inni."

"Þat skal verða aldri," segir Gizurr, "þó at ek vita, at líf mitt liggi við. Er þér sjálfrátt at leggja til ráð þau, er dugi, svá slœgr maðr sem þú ert kallaðr."

Strengir lágu á vellinum ok váru hafðir til at festa með hús jafnan.

Mǫrðr mælti: "Tǫku vér strengina ok berum um ássendana, en festum aðra endana um steina ok snúum í vindása ok vindum af ræfrit af skálanum."

Þeir tóku strengina ok veittu þessa umbúð alla, ok fann Gunnarr eigi fyrr en þeir hǫfðu undit allt þakit af skálanum. Gunnarr skýtr þá af boganum, svá at þeir komaz aldri at honum. Þá mælti Mǫrðr í annat sinn, at þeir myndi brenna Gunnar inni.

Gizurr mælti: "Eigi veit ek, hví þú vill þat mæla, er engi vill annarra, ok skal þat aldri verða."

Í þessu bili hleypr upp á þekjuna Þorbrandr Þorleiksson ok hǫggr í sundr bogastrenginn Gunnars. Gunnarr þrífr atgeirinn báðum hǫndum ok snýz at honum skjótt ok rekr í gegnum hann ok kastar honum á vǫllinn. Þá hljóp upp Ásbrandr bróðir hans. Gunnarr leggr til hans atgeirinum, ok kom hann skildi fyrir sik; atgeirrinn rendi í gegnum skjǫldinn ok meðal handleggjanna. Snaraði Gunnarr þá atgeirinn svá fast, at klofnaði skjǫldrinn, en brotnuðu handleggirnir, ok fell hann út af vegginum. Áðr hafði Gunnarr sært átta menn, en vegit þá tvá. Þá fekk Gunnarr sár tvau; ok sǫgðu þat allir menn, at hann brygði sér hvártki við sár né við bana.

Hann mælti til Hallgerðar: "Fá mér leppa tvá ór hári þínu ok snúið þit móðir mín saman til bogastrengs mér."

"Liggr þér nǫkkut við?" segir hon.

"Líf mitt liggr við," segir hann, "því at þeir munu mik aldri fá sótt, meðan ek køm boganum við."

"Þá skal ek nú," segir hon, "muna þér kinnhestinn, ok hirði ek aldri, hvárt þú verr þik lengr eða skemr."

"Hefir hverr til síns ágætis nǫkkut," segir Gunnarr, "ok skal þik þessa eigi lengi biðja."

Rannveig mælti: "Illa ferr þér, ok mun þín skǫmm lengi uppi."

Gunnarr varði sik vel ok frœknliga ok særir nú aðra átta menn svá stórum sárum, at mǫrgum lá við bana. Gunnarr verr sik, þar til er hann fell af mœði. Þeir særðu hann mǫrgum stórum sárum, en þó komz hann ór hǫndum þeim ok varði sik þá enn lengi; enn þó kom þar, at þeir drápu hann. Um vǫrn hans orti Þorkell elfaraskáld í vísu þessi:

Gizurr mælti: "Mikinn ǫldung hǫfu vér nú at velli lagit, ok hefir oss erfitt veitt, ok mun hans vǫrn uppi, meðan landit er byggt."

Síðan gekk hann til fundar við Rannveigu ok mælti: "Vill þú veita mǫnnum várum tveim jǫrð, er dauðir eru, ok sé hér heygðir?"

"At heldr tveim, at ek mynda veita yðr ǫllum," segir hon.

"Várkunn er þér til þess, er þú mælir," segir hann, "því at þú hefir mikils mist," — ok kvað á, at þar skyldi engu ræna ok engu spilla. Fóru á braut síðan.

Þá mælti Þorgeirr Starkaðarson: "Eigi megu vér vera heima í búum várum fyrir Sigfússonum, nema þú Gizurr eða Geirr sér suðr hér nǫkkura hríð."

"Þetta mun svá vera," segir Gizurr, ok hlutuðu þeir, ok hlaut Geirr eptir at vera. Síðan fór hann í Odda ok settiz þar. Hann átti sér son, er Hróaldr hét; hann var laungetinn, ok hét Bjartey móðir hans ok var systir Þorvalds ens veila, er veginn var við Hestlœk í Grímsnesi. Hann hrósaði því, at hann hefði veitt Gunnari banasár. Hróaldr var með fǫður sínum. Þorgeirr Starkaðarson hrósaði ǫðru sári, at hann hefði Gunnari veitt. Gizurr sat heima at Mosfelli. Víg Gunnars mæltiz illa fyrir um allar sveitir, ok var hann mǫrgum mǫnnum harmdauði.

Njáll kunni illa láti Gunnars ok svá Sigfússynir; þeir spurðu, hvárt Njáli þœtti nǫkkut eiga at lýsa vígsǫk Gunnars eða búa mál til. Hann kvað þat ekki mega, er maðr var sekr orðinn, ok kvað heldr verða at veita þeim vegskarð í því at drepa menn nǫkkura í hefnd eptir hann. Þeir urpu haug eptir Gunnar ok létu hann sitja upp í hauginum. Rannveig vildi eigi, at atgeirrinn fœri í hauginn, ok kvað þann einn skyldu á honum taka, er hefna vildi Gunnars; tók því engi á atgeirinum. Hon var svá hǫrð við Hallgerði, at henni helt við at hon myndi drepa hana, ok kvað hana valdit hafa vígi sonar síns; stǫkk þá Hallgerðr til Grjótár ok Grani sonr hennar. Var þá gǫrt féskipti með þeim; skyldi Hǫgni hafa land at Hlíðarenda ok bú á, en Grani skyldi hafa leigulǫnd. Sá atburðr varð at Hlíðarenda, at smalamaðr ok griðkona ráku fé hjá haugi Gunnars; þeim þótti hann vera kátr ok kveða í hauginum. Fóru þau heim ok sǫgðu Rannveigu, móður Gunnars, atburðinn, en hon bað þau segja Njáli. Þau fóru til Bergþórshváls ok sǫgðu Njáli, en hann lét segja sér þrimr sinnum. Eptir þat talaði hann lengi hljótt við Skarpheðin. Skarpheðinn tók vápn sín ok ferr með þeim til Hlíðarenda. Þau Hǫgni ok Rannveig tóku við honum allvel ok urðu honum fegin mjǫk. Rannveig bað hann vera þar lengi; hann hét því. Þeir Hǫgni gengu út ok inn jafnan. Hǫgni var maðr vaskligr ok vel at sér gǫrr ok tortryggr, ok þorðu þau fyrir því eigi at segja honum fyrirburðinn. Þeir Skarpheðinn ok Hǫgni váru úti hjá haugi Gunnars suðr frá; tunglskin var bjart, en stundum dró fyrir; þeim sýndiz haugrinn opinn ok hafði Gunnarr snúiz í hauginum ok sá í móti tunglinu. Þeir þóttuz sjá fjogur ljós í hauginum brenna, ok bar hvergi skugga á; þeir sá, at Gunnarr var kátligr ok með gleðibragði miklu. Hann kvað vísu, ok svá hátt, at þó mátti heyra gǫrla, þó at þeir væri firr:

Síðan laukz aptr haugrinn.

"Myndir þú trúa fyrirburð þessum, ef Njáll segði þér?" sagði Skarpheðinn.

"Trúa mynda ek," segir hann, "ef Njáll segði, því at þat er sagt, at hann ljúgi aldri."

"Mikit er um fyrirburði slíka," segir Skarpheðinn, "er hann sjálfr vitraz okkr, ok vildi hann heldr deyja en vægja fyrir óvinum sínum, ok kendi hann okkr þau ráð."

"Engu mun ek til leiðar koma," segir Hǫgni, "nema þú vilir mér at veita."

"Nú skal ek þat muna," segir Skarpheðinn, "hversu Gunnari fór eptir víg Sigmundar frænda yðvars. Skal ek nú veita þér slíkt er ek má; hét faðir minn því Gunnari, þar er þú ættir hlut at eða móðir hans."

Gengu þeir síðan heim til Hlíðarenda.

"Nú skulu vit fara," segir Skarpheðinn, "þegar í nótt, því at ef þeir spyrja, at ek em hér, þá munu þeir vera varari um sik."

"Þínum ráðum vil ek fram fara," segir Hǫgni.

Eptir þat tóku þeir vápn sín, þá er allir menn váru í rekkjum. Hǫgni tekr ofan atgeirinn, ok sǫng í honum hátt.

Rannveig spratt upp af œði mikilli ok mælti: "Hverr tekr atgeirinn, þar er ek bannaða ǫllum með at fara?"

"Ek ætla," segir Hǫgni, "at fœra fǫður mínum, ok hafi hann til Valhallar ok beri þar fram á vápnaþingi."

"Fyrri munt þú nú bera hann," segir hon, "ok hefna fǫður þíns, því at atgeirrinn segir manns bana, eins eða fleiri."

Síðan gekk Hǫgni út ok sagði Skarpheðni orðrœðu þeira ǫmmu hans. Síðan fara þeir til Odda. Hrafnar tveir flugu með þeim alla leið. Þeir kómu um nóttina í Odda; þeir ráku fénað heim á húsin. Þá hljóp út Hróaldr ok Tjǫrvi ok ráku féit upp í geilarnar ok hǫfðu með sér vápn sín.

Skarpheðinn spratt upp ok mælti: "Eigi þarft þú at at hyggja, jafnt er sem þér sýniz".

Síðan hǫggr Skarpheðinn Tjǫrva banahǫgg. Hróaldr hafði spjót í hendi, ok hleypr Hǫgni at honum; Hróaldr leggr til Hǫgna; Hǫgni hjó í sundr spjótskaptit með atgeirinum, en rekr atgeirinn í gegnum hann. Síðan gengu þeir frá þeim dauðum ok snúa þaðan upp undir Þríhyrning. Skarpheðinn hleypr á hús upp ok reytir gras; ok ætluðu þeir, er inni váru, at fénaðr væri. Tók Starkaðr ok Þorgeirr vápn sín ok klæði ok fóru út ok upp um garðinn, en er Starkaðr sér Skarpheðin, hræðiz hann ok vildi aptr snúa. Skarpheðinn hǫggr hann við garðinum. Þá kømr Hǫgni í móti Þorgeiri ok vegr hann með atgeirinum. Þaðan fara þeir til Hofs, ok var Mǫrðr á velli úti ok bað sér griða ok bauð alsætti. Skarpheðinn sagði Merði víg þeira fjogurra — "ok slíka fǫr", segir Skarpheðinn, "skalt þú fara, eða selja Hǫgna sjálfdœmi, ef hann vill taka."

Hǫgni kvaz hitt hafa ætlat, at sættaz ekki við fǫðurbana sína, en þó tók hann sjálfdœmi um síðir.

Njáll átti hlut at við þá, er eptirmál áttu eptir þá Starkað ok Þorgeir, at þeir skyldi taka sættum, ok var heraðsfundr til lagðr ok teknir menn til gørðar.