Bókastaðir

Lítlu síðar finnaz þeir nafnar ok Mǫrðr; verða þeir eigi á sáttir. Þóttuz þeir láta fé mikit fyrir Merði en hafa ekki í móti, ok báðu hann setja aðra ráðagǫrð, þá er Gunnari væri til meins. Mǫrðr kvað svá vera skyldu — "er þat nú ráð mitt, at Þorgeirr Otkelsson fífli Ormhildi, frændkonu Gunnars, en Gunnarr mun af því láta vaxa óþokka við þik. Skal ek þá ljósta upp þeim kvitt, at Gunnarr myni eigi svá hafa við þik gǫrt. Skuluð þit þá nǫkkuru síðar hafa atfǫr við Gunnar, en þó skuluð þit Gunnar eigi heim sœkja, því at þat má engi ætla, meðan hundrinn lifir."

Sǫmðu þeir nú þessa ráðagørð með sér, at sjá skyldi fram koma. Nú líðr sumarit. Þorgeirr venr kvámur sínar til Ormhildar. Gunnari þótti þat illa, ok gerðiz óþokki mikill með þeim. Fór svá fram um vetrinn. Nú kømr sumar, ok verða þá enn optliga fundir þeira á laun. Þeir finnaz jafnan Þorgeirr undan Þríhyrningi ok Mǫrðr ok ráða atfǫr við Gunnar, þá er hann riði ofan í eyjar at sjá verk húskarla sinna. Eitt sinn varð Mǫrðr varr við, er Gunnarr reið ofan í eyjar, ok sendi mann undir Þríhyrning at segja Þorgeiri, at þá myndi vænst til at leita at fara at Gunnari. Þeir brugðu við skjótt ok fara þaðan tólf saman, en er þeir kómu í Kirkjubœ, þá váru þar fyrir tólf menn; réðu þeir þá þat, at fara ofan til Rangár ok sitja þar fyrir Gunnari. En er Gunnarr reið neðan ór eyjum, reið Kolskeggr með honum; Gunnarr hafði boga sinn ok ǫrvar ok atgeirinn; Kolskeggr hafði saxit ok alvæpni.

Sá atburðr varð, er þeir Gunnarr riðu neðan at Rangá, at blóð mikit kom á atgeirinn. Kolskeggr spurði, hví þat myndi sæta. Gunnarr svaraði, ef slíkir atburðir yrði, at þat væri kallat í ǫðrum lǫndum benrǫgn — "ok sagði svá Ǫlvir búandi, at þat væri fyrir stórfundum." Síðan riðu þeir til þess, er þeir sá mennina við ána sitja, ok hǫfðu bundit hesta sína.

Gunnarr mælti: "Fyrirsát er nú."

Kolskeggr svaraði: "Lengi hafa þeir ótrúligir verit, eða hvat skal nú til ráða taka?"

"Hleypa skulu vit upp hjá þeim," segir Gunnarr, "til vaðsins ok búaz þar við."

Hinir sjá þat ok snúa þegar at þeim. Gunnarr bendir upp bogann ok tekr ǫrvarnar ok steypir niðr fyrir sik ok skýtr þegar, er þeir kómu í skotfœri; særði Gunnarr við þat mjǫk marga menn en drap suma.

Þá mælti Þorgeirr Otkelsson: "Þetta dugir oss ekki, gǫngum at sem harðast."

Þeir gerðu svá. Fyrst gekk Ǫnundr fagri, frændi Þorgeirs. Gunnarr skaut atgeirinum til hans, ok kom á skjǫldinn, ok klofnaði hann í tvá hluti, en atgeirrinn hljóp í gegnum Ǫnund. Ǫgmundr flóki hljóp at baki Gunnari; Kolskeggr sá þat ok hjó undan honum báða fœtr ok hratt honum út á Rangá, ok druknaði hann þegar. Gerðiz þá bardagi harðr; hjó Gunnarr annarri hendi, en lagði annarri. Kolskeggr vá drjúgt menn, en særði marga.

Þorgeirr Starkaðarson mælti til nafna síns: "Allítt sér þat á, at þú eigir fǫður þíns at hefna."

Hann svarar: "Víst er eigi vel fram gengit, en þó hefir þú eigi gengit mér í spor, enda skal ek eigi þola þín frýjuorð," hleypr at Gunnari af mikilli reiði ok lagði í gegnum skjǫldinn ok svá í gegnum hǫndina Gunnari. Gunnarr snaraði svá hart skjǫldinn, at spjótit brotnaði í falnum. Gunnarr sér annan mann kominn í hǫggfœri við sik ok hǫggr þann banahǫgg; eptir þat þrífr hann atgeirinn tveim hǫndum. Þá var Þorgeirr Otkelsson kominn nær honum með reiddu sverði. Gunnarr snýr at honum skjótt með mikilli reiði ok rekr í gegnum hann atgeirinn ok bregðr honum á lopt ok keyrir hann út á Rangá, ok rekr hann ofan á vaðit ok festi þar á steini einum, ok heitir þar síðan Þorgeirsvað.

Þorgeirr Starkaðarson mælti: "Flýjum vér nú, ekki mun oss sigrs verða auðit at svá búnu."

Snøru þeir þá allir í frá.

"Sœkjum vit nú eptir þeim," segir Kolskeggr, "ok tak þú bogann ok ǫrvarnar, ok munt þú komaz í skotfœri við Þorgeir Starkaðarson."

Gunnarr svaraði: "Eyðaz munu fésjóðarnir, um þat er þessir eru bœttir, er hér liggja nú dauðir."

"Ekki mun þér féfátt verða," segir Kolskeggr, "en Þorgeirr mun eigi fyrr af láta, en hann ræðr þér bana."

"Standa munu nǫkkurir hans makar á gǫtu minni, áðr en ek hræðumz þá," segir Gunnarr.

Síðan ríða þeir heim ok segja tíðendin. Hallgerðr fagnaði þessum tíðendum ok lofaði mjǫk verkit.

Rannveig mælti: "Vera má, at gott sé verkit, en verra verðr mér við, en ek ætla, at gott myni af leiða."

Þessi tíðendi spyrjaz víða, ok var Þorgeirr mǫrgum mǫnnum harmdauði. Þeir Gizurr hvíti riðu til ok lýstu vígunum ok kvǫddu búa til þings; riðu þeir þá vestr heim. Þeir Njáll ok Gunnarr funduz ok tǫluðu um bardagann; þá mælti Njáll til Gunnars: "Ver þú nú varr um þik; nú hefir þú vegit tveim sinnum í enn sama knérunn. Hygg nú svá fyrir hag þínum, at þar liggr við líf þitt, ef þú heldr eigi þá sætt, sem gǫr er."

"Hvergi ætla ek mér af at bregða," segir Gunnarr, "en þó mun ek þurfa liðsinni yðvart á þingi."

Njáll svaraði: "Halda mun ek við þik mínum trúnaði til dauðadags."

Ríðr Gunnarr þá heim. Líðr nú til þings, ok fjǫlmenna hvárirtveggju mjǫk. Er um þetta allfjǫlrœtt á þingi, hversu þessi mál myndi lúkaz. Þeir Gizurr ok Geir goði tǫluðu með sér, hvárr þeira lýsa skyldi vígsǫkinni Þorgeirs, en þar kom, at Gizurr tók undir sik málit ok lýsti sǫk at Lǫgbergi, ok kvað svá at orði, at — "ek lýsi lǫgmætu frumhlaupi á hǫnd Gunnari Hámundarsyni um þat, er hann hljóp lǫgmætu frumhlaupi til Þorgeirs Otkelssonar ok særði hann holundarsári því, er at ben gerðiz, en Þorgeirr fekk bana af. Tel ek hann eiga at verða um sǫk þá sekjan skógarmann, óœlan, óferjanda, óráðanda ǫllum bjargráðum; tel ek sekt fé hans, hálft mér, en hálft fjórðungsmǫnnum þeim, er sekðarfé eigu at taka eptir hann at lǫgum. Lýsi ek til fjórðungsdóms þess, er sǫkin á í at koma at lǫgum, lýsi ek lǫglýsing, lýsi ek í heyranda hljóði at Lǫgbergi; lýsi ek nú til sóknar ok sekðar fullrar á hǫnd Gunnari Hámundarsyni."

Í annat sinn nefndi Gizurr sér vátta ok lýsti sǫk á hǫnd Gunnari Hámundarsyni um þat, er hann særði Þorgeir Otkelsson holundarsári því, er at ben gerðiz, en Þorgeirr fekk bana af, á þeim véttvangi, er Gunnarr hljóp til Þorgeirs lǫgmætu frumhlaupi áðr. Síðan lýsti hann þessi lýsing sem enni fyrri; þá spurði hann at þingfesti ok heimilisfangi; eptir þat gengu menn frá Lǫgbergi, ok mæltu allir, at honum mæltiz vel. Gunnarr var vel stiltr ok lagði fátt til. Líðr nú þingit, þar til er dómar fara út. Gunnarr stóð norðan at Rangæingadómi; Gizurr stóð sunnan at ok nefndi vátta ok bauð Gunnari at hlýða til eiðspjalls síns ok til framsǫgu sakar sinnar ok sóknargagna þeira allra, sem hann hugði fram at fœra. Eptir þat vann hann eið; þá sagði hann fram sǫk svá skapaða í dóm; þá lét hann bera lýsingarvætti; þá bauð hann búum í setu ok til ruðningar um kviðinn.

Þá mælti Njáll: "Nú mun eigi mega sitjanda hlut í eiga; gǫngum nú þar til, er búarnir sitja." Þeir gengu þangat til ok ruddu fjóra búa ór kviðinum, en kvǫddu hina fimm bjargkviðar, er eptir váru, um málit Gunnars, hvárt þeir nafnar hefði farit með þann hug til fundar at vinna á Gunnari, ef þeir mætti. En allir báru þat skjótt, at þat hefði verit. Kallaði Njáll þetta lǫgvǫrn fyrir málit ok kvaz mundu fram bera vǫrnina, nema þeir legði til sætta. Váru í þessu þá margir hǫfðingjar at biðja sættanna, ok fekkz þat af, at tólf menn skyldi gera um málit; gengu hvárir þá ok handsǫluðu þessa sætt. Eptir þat var gǫrt um málit ok kveðit á fégjald, ok skyldi allt greitt þegar á þingi, en Gunnarr skyldi fara útan ok Kolskeggr ok vera í brautu þrjá vetr. En ef Gunnarr fœri eigi útan, ok mætti hann komaz, þá skyldi hann dræpr fyrir frændum ens vegna. Gunnarr lét ekki á sik finna, at honum þœtti eigi góð sættin. Gunnarr spurði Njál at fé því, er hann hafði fengit honum til varðveizlu. Njáll hafði ávaxtat féit ok greiddi þá fram allt féit, ok stóz þat á endum ok þat, er Gunnarr átti at gjalda fyrir sik. Ríða menn nú heim. Þeir Njáll ok Gunnarr riðu báðir samt af þingi. Þá mælti Njáll til Gunnars: "Ger svá vel, félagi! at þú halt sætt þessa ok mun, hvat vit hǫfum við mælz, ok svá sem þér varð en fyrri útanferð mikil til sœmðar, þá mun þér verða sjá miklu meir til sœmðar. Munt þú koma út með mannvirðingu mikilli ok verða maðr gamall, ok mun engi maðr hér þá á sporði þér standa, en ef þú ferr eigi útan ok rýfr sætt þína, þá munt þú drepinn vera hér á landi, ok er þat illt at vita þeim, er vinir þínir eru."

Gunnarr kvaz ekki ætla að rjúfa sættir. Gunnarr ríðr heim ok segir sættina. Rannveig kvað vel, at hann fœri útan ok ætti þeir við annan at deila fyrst.

Þráinn Sigfússon sagði þat konu sinni, at hann ætlaði at fara útan þat sumar; hon sagði, at þat væri vel; tók hann sér þá fari með Hǫgna enum hvíta. Gunnarr tók sér fari með Arnfinni enum víkverska ok Kolskeggr. Þeir Grímr ok Helgi Njálssynir báðu fǫður sinn, at hann leyfði þeim at fara útan.

Njáll mælti: "Erfið mun ykkr verða útanferðin, svá at tvísýnt mun verða, hvárt þit haldið lífinu, en þó munuð þit fá sœmð í sumu ok mannvirðing, en eigi ørvænt, at af leiði vandræði, er þit komið út."

Þeir báðu jafnan at fara, ok varð þat, at hann bað þá fara, ef þeir vildi; réðu þeir sér þá far með Bárði svarta ok Óláfi syni Ketils ór Eldu. Ok er nú mikil umrœða á, at mjǫk leysiz í braut enir betri menn ór sveitinni. Þeir váru frumvaxta synir Gunnars, Hǫgni ok Grani; þeir váru menn óskapglíkir; hafði Grani mikit af skaplyndi móður sinnar, en Hǫgni var vel at sér. Gunnarr lætr flytja vǫru þeira brœðra til skips; ok þá er ǫll fǫng Gunnars váru til skips komin ok skip var mjǫk búit, þá ríðr Gunnarr til Bergþórshváls ok á aðra bœi at finna menn ok þakkaði liðveizlu ǫllum þeim, er honum hǫfðu lið veitt. Annan dag eptir býr hann ferð sína til skips ok sagði þá ǫllu liði, at hann myndi ríða í braut alfari, ok þótti mǫnnum þat mikit, en væntu þó tilkvámu hans síðar. Gunnarr hverfr til allra manna, er hann var búinn; gengu menn út með honum allir; hann stingr niðr atgeirinum ok stiklar í sǫðulinn, ok ríða þeir Kolskeggr í braut. Þeir ríða fram at Markarfljóti; þá drap hestr Gunnars fœti, ok stǫkk hann af baki; honum varð litit upp til hlíðarinnar ok bœjarins at Hlíðarenda, ok mælti: "Fǫgr er hlíðin, svá at mér hefir hon aldri jafnfǫgr sýnz, bleikir akrar, en slegin tún, ok mun ek ríða heim aptr ok fara hvergi."

"Ger þú eigi þann óvina fagnað," segir Kolskeggr, "at þú rjúfir sætt þína, því at þér myndi engi maðr þat ætla, ok munt þú þat ætla mega, at svá mun allt fara, sem Njáll hefir sagt."

"Hvergi mun ek fara," segir Gunnarr, "ok svá vilda ek at þú gerðir."

"Eigi skal þat," segir Kolskeggr, "hvártki skal ek á þessu níðaz ok á engu ǫðru, því er mér er til trúat; ok mun sjá einn hlutr svá vera, at skilja mun með okkr, en seg þat frændum mínum ok móður minni, at ek ætla ekki at sjá Ísland, því at ek mun spyrja þik látinn, frændi! ok heldr mik þá ekki til útferðar."

Skilr þá með þeim; ríðr Gunnarr heim til Hlíðarenda, en Kolskeggr ríðr til skips ok ferr útan. Hallgerðr varð fegin Gunnari, er hann kom heim, en móðir hans lagði fátt til. Gunnarr sitr nú heima þetta haust ok vetrinn ok hafði ekki mart manna með sér. Óláfr pái bauð Gunnari til sín ok Hallgerði, en fá bú í hendr móður sinni ok Hǫgna, syni sínum. Gunnari þótti þat fýsiligt fyrst ok játaði því, en þá er at kom, þá vildi hann eigi; en á þingi um sumarit lýsa þeir Gizurr sekð hans at Lǫgbergi. En áðr þinglausnir váru, stefndi Gizurr ǫllum óvinum Gunnars í Almannagjá, Starkaði undan Þríhyrningi ok Þorgeiri syni hans, Merði ok Valgarði enum grá, Geir goða ok Hjalta Skeggjasyni, Þorbrandi ok Ásbrandi Þorleikssonum, Eilífi ok Ǫnundi, syni hans, Ǫnundi ór Trǫllaskógi, Þorgrími ór Sandgili.

Gizurr mælti: "Ek vil bjóða yðr, at vér farim at Gunnari í sumar ok drepim hann."

Hjalti mælti: "Því hét ek Gunnari hér á þingi, þá er hann gerði mest fyrir mín orð, at ek skylda eigi vera í atfǫrum við hann; ok skal svá vera."

Síðan gekk Hjalti í braut, en þeir réðu atfǫr við Gunnar, er eptir váru, ok hǫfðu handtak at ok lǫgðu við sekð, ef nǫkkurr gengi ór. Mǫrðr skyldi halda njósnum, nær bezt gæfi fœri á Gunnari, ok váru þeir fjórir tigir manna í þessu sambandi. Þótti þeim sér nú mundu lítit fyrir at veiða Gunnar, er á brautu var Kolskeggr ok Þráinn ok margir aðrir vinir Gunnars. Riðu menn nú heim af þingi. Njáll fór at finna Gunnar ok sagði honum sekð hans ok ráðna atfǫr við hann.

"Vel þykki mér þér fara," sagði Gunnarr, "er þú gerir mik varan við."

"Nú vil ek," segir Njáll, "at Skarpheðinn fari til þín ok Hǫskuldr, sonr minn, ok munu þeir leggja sitt líf við þitt líf."

"Eigi vil ek," segir Gunnarr, "at synir þínir sé drepnir fyrir mínar sakar, ok átt þú annat at mér."

"Fyrir ekki mun þat koma," sagði Njáll, "þangat mun snúit vandræðum, þá er þú ert látinn, sem synir mínir eru."

"Eigi er þat óglíkligt," segir Gunnarr, "en eigi vilda ek, at þat hlytiz af mér til. En þess vil ek biðja, at þér sjáið á með Hǫgna syni mínum, en ek tala ekki til Grana, því at hann gerir ekki mart at mínu skapi."

Reið Njáll heim ok hét því. Þat er sagt, at Gunnarr reið til allra mannfunda ok lǫgþinga, ok þorðu aldri óvinir hans á hann at ráða. Fór svá fram nǫkkura hríð, at hann fór sem ósekr maðr.