Bókastaðir

Gunnarr reið til þings ok allir Sigfússynir, Njáll ok synir hans; þeir gengu með Gunnari allir, ok var þat mælt, at engi flokkr myndi jafnharðsnúinn þeim. Gunnarr gekk einn dag til búðar Dalamanna. Hrútr var við búð ok Hǫskuldr, ok fǫgnuðu þeir vel Gunnari. Gunnarr segir þeim málaferli þessi ǫll.

"Hvat leggr Njáll til ráðs?" segir Hrútr.

"Hann bað mik finna ykkr brœðr ok segja svá, at eitt ráð myndi honum um þat sýnaz sem ykkr."

"Þat vill hann þá," segir Hrútr, "at ek kveða upp fyrir venzla sakir, ok skal svá vera. Þú skalt skora á hólm Gizuri hvíta, ef þeir bjóða þér eigi sjálfdœmi, en Kolskeggr Geiri goða; en fáz munu menn til at ganga at þeim Otkatli, ok hǫfu vér nú lið svá mikit allir saman, at þú mátt fram koma slíku sem þú vill."

Gunnarr gekk heim til búðar ok sagði Njáli. Úlfr aurgoði varð víss þessar ráðagørðar ok sagði Gizuri. Gizurr mælti til Otkels: "Hverr lagði þat til ráðs með þér, at þú skyldir stefna Gunnari?"

"Skamkell sagði mér, at þat væri ráðagørð ykkur Geirs goða."

"En hvar er mannfýla sú," segir Gizurr, "er þetta hefir logit?"

"Hann liggr sjúkr heima at búð," segir Otkell.

"Þar er hann standi aldri upp," segir Gizurr, "en nú skulu vér allir ganga at finna Gunnar ok bjóða honum sjálfdœmi; ok veit ek þó eigi, hvárt hann vill þau nú taka."

Margir menn mæltu illt við Skamkel, ok lá hann sjúkr um allt þingit. Þeir Gizurr gengu til búðar Gunnars; kend var fǫr þeira, ok var sagt Gunnari inn í búðina; þeir gengu út allir ok fylkðu. Gizurr hvíti gekk fyrstr. Síðan mælti hann: "Þat er boð várt," sagði Gizurr, "at þú, Gunnarr! dœmir sjálfr þetta mál."

"Fjarri mun þat þá þínu ráði, er mér var stefnt," segir Gunnarr.

"Eigi réð ek því," segir Gizurr, "ok hvárgi okkarr Geirs."

"Þá munt þú vilja synja þess með skynsemð," segir Gunnarr.

"Hvers beiðiz þú?" segir Gizurr.

"Þess, at þú vinnir eið," segir Gunnarr.

"Þat vil ek gera," segir Gizurr, "ef þú vill þiggja sjálfdœmit."

"Þat bauð ek fyrir stundu," segir Gunnarr, "en nú þykki mér um meira at dœma."

Njáll mælti: "Eigi er at níta sjálfdœminu; þess at meiri sœmðar er fyrir vert, er meira er málit."

Gunnarr mælti: "Gera mun ek til skaps vina minna at dœma málit. En þat ræð ek Otkatli, at gera ekki til saka við mik síðan."

Þá var sent eptir Hǫskuldi ok Hrúti, ok kómu þeir þangat til. Vann þá Gizurr eið ok Geirr goði, en Gunnarr gerði gerðina ok réz við engan mann um, ok síðan sagði hann upp gerðina: "Þat er gerð mín," sagði hann, "at ek geri verð húss ok matar þess, er inni var, en fyrir þrælinn vil ek þér ekki bœta, þar er þú leyndir annmarka á honum; geri ek hann þér til handa, því at þar eru eyru sœmst sem óxu. Met ek svá, sem þér hafið stefnt mér til háðungar; ok fyrir því dœmi ek eigi minna til handa mér, en vert er þetta fé, húsit ok þat, er inni brann. En ef yðr þykkir betra, at vér sém ósáttir, þá læt ek þess enn kost, en gǫrt hefi ek þá enn eitt ráð fyrir mér, ok skal þat þá fram koma."

Gizurr svarar: "Þat vilju vér, at þú gjaldir ekki fé, en þess beiðu vér, at þú sér vinr Otkels."

"Þat skal verða aldri," segir Gunnarr, "meðan ek lifi, ok mun hann hafa vináttu Skamkels; þeiri hefir hann lengi hlítt."

Gizurr segir: "Þó vilju vér nú lúka málinu, þó at þú ráðir einn skildaganum."

Váru þá handsalaðar þessar sættir allar. Gunnarr mælti til Otkels: "Ráðligra er þér at fara til frænda þinna, en ef þú vill vera þar í sveit, þá ger þú ekki til saka við mik."

Gizurr mælti: "Þetta er heilræði, ok skal hann svá gera."

Gunnarr hafði mikla sœmð af málinu. Riðu menn síðan heim af þingi. Sitr nú Gunnarr í búi sínu, ok er nú kyrt um hríð.

Rúnólfr hét maðr, sonr Úlfs aurgoða; hann bjó í Dal fyrir austan Markarfljót; hann gisti Otkel, er hann reið af þingi. Otkell gaf honum oxa alsvartan, níu vetra gamlan. Rúnólfr þakkaði honum gjǫfina ok bauð honum heim, þá er hann vildi fara; ok stóð þetta heimboð nǫkkurt skeið, svá at hann fór eigi. Rúnólfr sendi honum opt menn ok minti á, at hann skyldi fara, ok hét hann jafnan ferðinni. Otkell átti hesta tvá bleikálótta; þeir váru beztir reiðhestar í heraðinu, ok svá elskr hvárr at ǫðrum, at hvárr rann eptir ǫðrum. Austmaðr var á vist með Otkatli, er Auðólfr hét; hann lagði hug á Signýju, dóttur Otkels; Auðólfr var mikill maðr vexti ok styrkr.

Þat var um várit, at Otkell mælti, at þeir myndi ríða austr í Dal at heimboði, ok létu allir vel yfir því. Skamkell var í fǫr með Otkatli ok brœðr hans tveir, Auðólfr ok þrír menn aðrir. Otkell reið enum bleikálótta hesti, en annarr rann hjá lauss. Stefna þeir austr til Markarfljóts; hleypir hann nú fyrir Otkell. Œraz nú hestarnir báðir ok hlaupa af leiðinni upp til Fljótshlíðar; ferr Otkell nú meira en hann vildi. Gunnarr hafði farit heiman einn samt af bœ sínum ok hafði kornkippu í hendi, en í annarri hendi handøxi; hann gengr á sáðland sitt ok sár þar niðr korninu ok lagði guðvefjarskikkju sína niðr hjá sér ok øxina ok sár nú korninu um hríð. Nú er at segja frá Otkatli, at hann ríðr meira en hann vildi; hann hefir spora á fótum ok hleypir neðan um sáðlandit, ok sér hvárgi þeira Gunnars annan. Ok í því er Gunnarr stendr upp, ríðr Otkell á hann ofan ok rekr sporann við eyra Gunnari ok rístr mikla ristu, ok blœðir þegar mjǫk. Þar riðu þá félagar Otkels.

"Allir meguð þér sjá," segir Gunnarr, "at þú hefir blóðgat mik, ok er slíkt ósœmiliga farit. Hefir þú stefnt mér fyrst, en nú trøðr þú mik undir fótum ok ríðr á mik."

Skamkell mælti: "Vel er við orðit, en hvergi vart þú óreiðuligri á þinginu, er þú helt á atgeirinum."

Gunnarr mælti: "Þá er vit finnumz næst, skalt þú sjá atgeirinn."

Síðan skilja þeir at því. Skamkell œpði upp ok mælti: "Hart ríðið þér, sveinar!"

Gunnarr gekk heim ok gat fyrir engum manni um, ok ætluðu engir, at þetta myndi af mannavǫldum vera. Einu hverju sinni var þat, at hann sagði Kolskeggi, bróður sínum.

Kolskeggr mælti: "Þetta skalt þú segja fleirum mǫnnum, at eigi sé þat mælt, at þú gefir dauðum sǫk, því at þrætt mun vera í móti, ef eigi vitu vitni áðr, hvat þér hafið saman átt."

Gunnarr sagði nábúum sínum, ok var lítil orðrœða á fyrst. Otkell kømr austr í Dal, ok er þar við þeim vel tekit, ok sitja þar viku. Otkell sagði Rúnólfi allt, hversu fór með þeim Gunnari. Einn maðr varð til at spyrja at því, hversu Gunnarr varð við. Skamkell mælti: "Þat myndi mælt, ef ótíginn maðr væri, at grátit hefði."

"Illa er slíkt mælt," segir Rúnólfr, "ok munt þú þat eiga til at segja næst, er þit finniz, at ór sé grátraust ór skapi hans, ok væri þat vel, ef eigi gyldi betri menn þinnar ilsku. Líz mér nú hitt ráð, þá er þér vilið heim fara, at ek fara með yðr, því at Gunnarr mun eigi gera mér mein."

"Eigi vil ek þat," segir Otkell, "ok mun ek ríða neðarliga yfir fljótit."

Rúnólfr gaf honum góðar gjafar ok kvað þá eigi sjáz mundu optar. Otkell bað hann þá muna syni sínum, ef svá bæri við.

Nú er þar til máls at taka at Hlíðarenda, at Gunnarr er úti ok sér smalamann sinn hleypa at garði; smalamaðrinn reið heim í túnit.

Gunnarr mælti: "Hví ríðr þú svá hart?"

"Ek vilda vera þér trúlyndr: ek sá menn ríða ofan með Markarfljóti átta saman, ok váru fjórir í litklæðum."

Gunnarr mælti: "Þar mun vera Otkell."

Smalamaðrinn mælti: "Ek hefi opt heyrt mǫrg skapraunarorð Skamkels, því at Skamkell mælti þat austr í Dal, at þú grétir, þá er þeir riðu á þik ofan, ok sagða ek þér af því, at mér þykkir illt orðtak vándra manna."

"Ekki skulu vit vera orðsjúkir," segir Gunnarr, "en þat eitt skalt þú vinna, er þú vill, heðan í frá."

"Skal ek nǫkkut segja Kolskeggi, bróður þínum?"

"Far þú ok sof," segir Gunnarr, "ek mun segja Kolskeggi."

Sveinninn lagðiz niðr ok sofnaði þegar. Gunnarr tók smalahestinn ok lagði á sǫðul sinn; hann tók skjǫld sinn ok gyrði sik sverðinu Ǫlvisnaut, setr hjálm á hǫfuð sér, tekr atgeirinn, ok sǫng í honum hátt, ok heyrði Rannveig móðir hans. Hon gekk fram ok mælti: "Reiðuligr ert þú nú, sonr minn! ok ekki sá ek þik slíkan fyrr."

Gunnarr gekk út ok stakk niðr atgeirinum ok varp sér í sǫðulinn ok ríðr braut. Rannveig gekk til stofu; þar var háreysti mikit.

"Hátt kveðið þér," segir hon, "en þó lét hæra atgeirrinn, er Gunnarr gekk út."

Kolskeggr heyrði ok mælti: "Þat mun eigi engra tíðenda vita."

"Þat er vel," segir Hallgerðr, "nú munu þeir reyna, hvárt hann gengr grátandi undan þeim."

Kolskeggr tekr vápn sín ok leitar sér at hesti ok ríðr eptir, slíkt er hann mátti. Gunnarr ríðr um Akratungu þvera ok svá til Geilastofna ok þaðan til Rangár ok ofan til vaðs hjá Hofi. Konur váru þar á stǫðli. Gunnarr hljóp af hesti sínum ok batt. Þá riðu hinir at. Móhellur váru í gǫtunum við vaðit. Gunnarr mælti til þeira: "Nú er at verja sik; er hér nú atgeirrinn. Munuð þér nú ok reyna, hvárt ek græt nǫkkut fyrir yðr."

Þeir hljópu þá allir af baki ok sóttu at Gunnari. Hallbjǫrn var fremstr.

"Sœk þú eigi at," segir Gunnarr, "þér vilda ek sízt illt gera, en ek mun þó engum hlífa, ef ek á hendr mínar at verja."

"Þat mun ekki gera," segir Hallbjǫrn, "þú munt þó drepa vilja bróður minn, ok er þat skǫmm, ef ek sit hjá" — ok lagði til Gunnars tveim hǫndum miklu spjóti. Gunnarr skaut fyrir skildinum, en Hallbjǫrn lagði í gegnum skjǫldinn. Gunnarr skaut svá fast niðr skildinum, at hann stóð fastr í jǫrðunni, en tók til sverðsins svá skjótt, at eigi mátti auga á festa, ok hjó með sverðinu, ok kom á hǫndina Hallbirni fyrir ofan úlflið, svá at af tók. Skamkell hljóp á bak Gunnari ok hǫggr til hans með mikilli øxi. Gunnarr snøriz skjótt at honum ok lýstr við atgeirinum, ok kom undir kverk øxinni, ok hraut hon ór hendi honum út á Rangá. Gunnarr leggr í annat sinn atgeirinum ok í gegnum Skamkel ok vegr hann upp ok kastar honum í leirgǫtuna at hǫfðinu. Auðólfr þreif upp spjót ok skaut at Gunnari. Gunnarr tók á lopti spjótit ok skaut aptr þegar, ok fló í gegnum skjǫldinn ok austmanninn ok niðr í vǫllinn. Otkell hǫggr með sverði til Gunnars, ok stefnir á fótinn fyrir neðan kné. Gunnarr hljóp í lopt upp, ok missir hann hans. Gunnarr leggr atgeirinum til hans ok í gegnum hann. Þá kømr Kolskeggr at ok hleypr þegar at Hallkatli ok hǫggr hann banahǫgg með saxinu. Þar vega þeir þá átta. Kona hljóp heim, er sá, ok sagði Merði ok bað hann skilja þá.

"Þeir einir munu vera," segir hann, "at ek hirði aldri, þó at drepiz."

"Eigi munt þú þat vilja mæla," segir hon, "þar mun vera Gunnarr frændi þinn ok Otkell."

"Klifar þú nǫkkut jafnan, mannfýla þín!" segir hann, ok lá hann inni meðan þeir bǫrðuz. Gunnarr reið heim ok Kolskeggr eptir verk þessi, ok ríða þeir hart upp eptir eyrunum ok stǫkk Gunnarr af baki ok kom standandi niðr.

Kolskeggr mælti: "Hart ríðr þú nú, frændi!"

"Þat lagði Skamkell mér til orðs, er ek mælta svá: Þér ríðið á mik ofan."

"Hefnt hefir þú nú þess," segir Kolskeggr. "Hvat ek veit," segir Gunnarr, "hvárt ek mun því óvaskari maðr en aðrir menn, sem mér þykkir meira fyrir en ǫðrum mǫnnum at vega menn."

Nú spyrjaz tíðendin, ok mæltu þat margir, at eigi þœtti þetta fyrr fram koma, en líkligt var til. Gunnarr reið til Bergþórshváls ok sagði Njáli verk þessi.

Njáll mælti: "Mikit hefir þú at gǫrt, ok hefir þú verit mjǫk at þreyttr."

"Hversu mun nú ganga síðan?" segir Gunnarr.

"Vill þú, at ek segja þér þat," segir Njáll, "er eigi er fram komit? Þú munt ríða til þings, ok munt þú njóta við ráða minna ok fá af þessu máli ena mestu sœmð. Mun þetta upphaf vígaferla þinna."

"Ráð þú mér heilræði nǫkkur," segir Gunnarr.

"Ek skal þat gera," segir Njáll, "veg þú aldri meir í enn sama knérunn en um sinn, ok rjúf aldri sætt þá, er góðir menn gera meðal þín ok annarra, ok þó sízt á því máli."

Gunnarr mælti: "Ǫðrum ætlaða ek at þat skyldi hættara en mér."

"Svá mun vera," segir Njáll, "en þó skalt þú svá um þitt mál hugsa, ef þetta berr saman, at þá munt þú skamt eiga ólifat, en ella munt þú verða gamall maðr."

Gunnarr mælti: "Veizt þú, hvat þér mun verða at bana?"

"Veit ek," segir Njáll.

"Hvat?" segir Gunnarr.

"Þat sem allir munu sízt ætla," segir Njáll.

Síðan reið Gunnarr heim. Maðr var sendr Gizuri hvíta ok Geiri goða, því at þeir áttu eptir Otkel at mæla. Funduz þeir þá at ok tǫluðu, hversu með skyldi fara. Kom þat ásamt með þeim, at sótt myndi mál til laga. Var þá at leitat, hverr við myndi vilja taka, en engi varð til þess.

"Svá líz mér," segir Gizurr, "at nú myni tveir kostir, at annarr hvárr okkarr sœki málit, ok munu vit þá verða at hluta með okkr, eða ella mun vera maðrinn ógildr. Munu vit ok svá mega til ætla, at þungt mun at hrœra málit; er Gunnarr frœndmargr ok vinsæll; en sá okkarr, sem eigi hlýtr, skal til ríða ok ekki ór ganga, fyrr en til enda kømr málit."

Síðan hlutuðu þeir, ok hlaut Geirr goði at fara með sǫkina. Lítlu síðar riðu þeir vestan yfir ár ok kómu þar, sem fundrinn hafði verit við Rangá, ok grófu upp líkamina ok nefndu vátta at benjum. Síðan lýstu þeir ok kvǫddu níu búa um málit. Þeim var sagt, at Gunnarr var heima við þrjá tøgu manna. Spurði þá Geirr goði, hvárt Gizurr vildi at ríða við hundrað manna.

"Eigi vil ek þat," segir hann, "þó at mikill sé liðsmunr."

Riðu þeir þá aptr heim. Málatilbúnaðr þessi spurðiz um ǫll heruð; ok var sú orðrœða á, at róstumikit myndi verða þingit.