Bókastaðir

Gizurr hét maðr; hann var Teits son, Ketilbjarnarsonar ens gamla frá Mosfelli. Móðir Gizurar hét Álǫf; hon var dóttir Bǫðvars hersis Víkinga-Kára sonar. Hans sonr var Ísleifr byskup. Móðir Teits hét Helga, ok var dóttir Þórðar skeggja, Hrappssonar, Bjarnarsonar bunu. Gizurr hvíti bjó at Mosfelli ok var hǫfðingi mikill. Sá maðr er nefndr til sǫgunnar, er Geirr goði hét; móðir hans hét Þorkatla, dóttir Ketilbjarnar ens gamla frá Mosfelli. Geirr bjó í Hlíð. Þeir Gizurr fylgðuz at hverju máli. Í þenna tíma bjó Mǫrðr Valgarðsson at Hofi á Rangárvǫllum; hann var slœgr ok illgjarn. Þá var Valgarðr útan, faðir hans, en móðir hans ǫnduð; hann ǫfundaði mjǫk Gunnar frá Hlíðarenda; hann var vellauðigr at fé ok heldr óvinsæll.

Otkell hét maðr; hann var Skarfs son Hallkelssonar; sá barðiz við Grím í Grímsnesi ok feldi hann á hólmi; þeir váru brœðr Hallbjǫrn ok Ketilbjǫrn gamli. Otkell bjó í Kirkjubœ. Þorgerðr hét kona hans; hon var Más dóttir, Brǫndólfssonar, Naddaðarsonar ens færeyska. Otkell var auðigr at fé. Sonr hans hét Þorgeirr; hann var á ungum aldri ok gǫrviligr maðr. Skamkell hét maðr; hann bjó at Hofi ǫðru; hann átti vel fé. Hann var maðr lyginn, ódæll ok illr viðreignar; hann var vinr Otkels. Hallkell hét bróðir Otkels; hann var mikill maðr ok sterkr, ok var þar með Otkatli. Bróðir þeira hét Hallbjǫrn hvíti; hann flutti út þræl einn, er Melkólfr hét; hann var írskr, ok heldr óvinsæll. Hallbjǫrn fór til vistar með Otkatli ok svá Melkólfr. Þrællinn mælti þat jafnan, at hann þœttiz sæll, ef Otkell ætti hann. Otkell var vel til hans ok gaf honum kníf ok belti ok alklæðnað, en þrællinn vann allt þat, er hann vildi. Otkell falaði þrælinn at bróður sínum. Hann kvaz mundu gefa honum þrælinn, en kvað þó verra grip í en hann ætlaði, en þegar er Otkell átti þrælinn, þá vann hann allt verr. Otkell talaði optliga um þat fyrir Hallbirni hvíta, at honum þœtti þrællinn lítit vinna; hann sagði honum annat verr gefit. Í þenna tíma kom hallæri mikit, svá at menn skorti bæði hey ok mat, ok gekk þat um allar sveitir. Gunnarr miðlaði mǫrgum manni hey ok mat, ok hǫfðu allir þeir, er þangat kómu, meðan til var. Svá kom, at Gunnar skorti bæði hey ok mat. Þá kvaddi Gunnarr Kolskegg til ferðar með sér ok Þráin Sigfússon ok Lamba Sigurðarson. Þeir fóru í Kirkjubœ ok kǫlluðu Otkel út; hann fagnaði þeim vel.

Gunnarr mælti: "Svá er háttat, at ek em kominn at fala at þér hey ok mat, ef til væri."

Otkell svarar: "Hvárt tveggja er til, en hvártki mun ek þér selja."

"Vill þú gefa mér þá," segir Gunnarr, "ok hætta til, hverju ek launa þér?"

"Eigi vil ek þat," segir Otkell.

Skamkell var tillagaillr.

Þráinn Sigfússon mælti: "Þess væri vert, at vér tœkim ok legðim verð í staðinn."

"Skamkell svaraði: "Aldauða eru þá Mosfellingar, ef þér Sigfússynir skuluð ræna þá."

"Með engi rán vil ek fara," segir Gunnarr.

"Vill þú kaupa þræl af mér?" segir Otkell.

"Þat spari ek eigi", segir Gunnarr.

Síðan keypti Gunnarr þrælinn ok fór í braut við svá búit. Þetta spyrr Njáll ok mælti: "Illa er slíkt gǫrt, at varna Gunnari kaups; er þar ǫðrum eigi góðs ván, er slíkir fá eigi."

"Hvat þarft þú mart um slíkt tala? Miklu er drengiligra at fá honum bæði mat ok hey, er þik skortir hvártki til," segir Bergþóra.

Njáll mælti: "Þetta er dagsanna, ok skal ek birgja hann at nǫkkuru."

Fór hann þá upp í Þórólfsfell ok synir hans ok bundu þar hey á fimtán hesta, en á fimm hestum hǫfðu þeir mat. Njáll kom til Hlíðarenda ok kvaddi út Gunnar; hann fagnar þeim vel.

Njáll mælti: "Hér er hey ok matr, er ek vil gefa þér. Vil ek, at þú leitir aldri annarra en mín, ef þú þarft nǫkkurs við."

"Góðar eru gjafar þínar," segir Gunnarr, "en meira þykki mér verð vinátta þín ok sona þinna."

Fór Njáll heim síðan. Líðr nú várit.

Gunnarr ríðr til þings, en at hans gisti fjǫlmenni mikit austan af Síðu. Gunnarr bauð at þeir gisti þar, er þeir riði af þingi. Njáll var á þingi ok synir hans. Þingit er kyrt. Nú er þar til at taka, at Hallgerðr kømr at máli við Melkólf þræl: "Sendifǫr hefi ek hugat þér," segir hon, "þú skalt fara í Kirkjubœ."

"Hvat skal ek þangat?" segir hann.

"Þú skalt stela þaðan mat á tvá hesta ok hafa smjǫr ok ost, en þú skalt leggja eld í útibúrit, ok munu allir ætla, at af vangeymslu hafi orðit, en engi mun ætla, at stolit hafi verit."

Þrællinn mælti: "Vándr hefi ek verit, en aldri hefi ek þjófr verit."

"Heyr endemi!" segir hon, "þú gerir þik góðan, þar sem þú hefir verit bæði þjófr ok morðingi, ok skalt þú eigi þora annat en fara, ella skal ek láta drepa þik."

Hann þóttiz vita, at hon myndi svá gera, ef hann fœri eigi; tók hann tvá hesta ok lagði á lénur ok fór í Kirkjubœ. Hundrinn gó eigi ok kendi hann ok hljóp í móti honum. Síðan fór hann til útibúrs ok klyfjaði þaðan tvá hesta af mat, en brendi búrit ok drap hundinn. Hann fór upp með Rangá, ok slitnaði skóþvengr hans, ok tekr hann knífinn ok gerir at; honum liggr eptir knífrinn ok beltit. Hann ferr þar til er hann kømr til Hlíðarenda; þá saknar hann knífsins ok þorir eigi aptr at fara, fœrir nú Hallgerði matinn; hon lét vel yfir. Um morgininn, er menn kómu út í Kirkjubœ, sá menn þar skaða mikinn; var þá sendr maðr til þings at segja Otkatli. Hann varð vel við skaðann ok kvað þat valdit mundu hafa, at eldhúsit var áfast útibúrinu; ok ætluðu þat þá allir. Nú ríða menn heim af þingi ok riðu margir til Hlíðarenda. Hallgerðr bar mat á borð ok kom innar ostr ok smjǫr. Gunnarr vissi slíks matar þar ekki ván ok spurði Hallgerði hvaðan þat kvæmi.

"Þaðan sem þú mátt vel eta," segir hon, "enda er þat ekki karla at annaz um matreiðu."

Gunnarr reiddiz ok mælti: "Illa er þá, ef ek em þjófsnautr" — ok lýstr hana kinnhest; hon kvaz þann hest muna skyldu ok launa, ef hon mætti. Gekk hon þá fram ok hann með henni; ok var þá borit alt af borðinu, en borit innar slátr, ok ætluðu allir, at þat myndi til hafa borit, at þá myndi þykkja fengit betr. Fara þingmenn nú í braut.

Nú er at segja frá Skamkatli, at hann ríðr at sauðum upp með Rangá, ok sér hann, at glóar nǫkkut í gǫtunni; hann finnr þar kníf ok belti ok þykkiz kenna; hann ferr með í Kirkjubœ. Otkell var úti, er Skamkell kom; hann mælti til Otkels: "Kennir þú nǫkkut til gripa þessa?"

"Kenni ek víst," segir Otkell.

"Hverr á?" segir Skamkell.

"Melkólfr þræll," segir Otkell.

"Kenna skulu fleiri," segir Skamkell, "en vit tveir, því at trúr skal ek þér í ráðum."

Þeir sýndu mǫrgum mǫnnum ok kendu þeir allir.

Þá mælti Skamkell: "Hvat munt þú nú til ráða taka?"

Otkell segir: "Vit skulum fara at finna Mǫrð Valgarðsson ok leita ráða við hann."

Síðan fóru þeir til Hofs ok sýndu Merði gripina ok spurðu, ef hann kendi; hann kvaz kenna — "eða hvat er at því? Þykkiz þér til Hlíðarenda eiga eptir nǫkkuru at sjá?"

"Vant þykkir oss með slíku at fara," segir Skamkell, "er slíkir ofreflismenn eigu í hlut."

"Svá er víst," segir Mǫrðr, "en þó mun ek vita þá hluti ór hýbýlum Gunnars, er hvárgi ykkarr mun vita."

"Gefa vilju vit þér fé til," segja þeir, "at þú leitir eptir þessu máli."

Mǫrðr svaraði: "Þat fé mun mér fullkeypt, en þó má vera, at ek líta á."

Þeir gáfu honum þrjár merkr silfrs til þess, at hann væri í liðveizlu við þá. Hann gaf þat ráð til, at konur skyldi fara með smávarning ok gefa húsfreyjum ok vita, hverju þeim væri launat — "því at allir hafa þat lyndi, at gefa þat fyrst upp, er stolit er, ef þat hafa at varðveita. Mun hér ok svá, ef af mannavǫldum er. Skulu þær þá sýna mér, af hverju gefit er hvargi. Vil ek þá lauss máls þessa, ef uppvíst verðr."

Þessu játuðu þeir; fóru þeir heim síðan. Mǫrðr sendi konur í herað, ok váru þær í brautu hálfan mánað. Þær kómu aptr ok hǫfðu byrðar stórar. Mǫrðr spurði, hvar þeim hefði mest gefit verit. Þær sǫgðu, at þeim væri at Hlíðarenda mest gefit ok Hallgerðr yrði þeim mestr drengr. Hann spyrr, hvat þeim væri þar gefit.

"Ostr," segja þær.

Hann beiddiz at sjá; þær sýndu honum, ok váru þat sneiðir margar; tók hann þær ok varðveitti. Lítlu síðar fór Mǫrðr at finna Otkel; bað hann, at taka skyldi ostkistu Þorgerðar, ok var svá gǫrt; lagði hann þar í niðr sneiðirnar, ok stóz þat á endum ok ostkistan. Sá þeir þá, at þeim hafði heill hleifr gefinn verit.

"Nú meguð þér sjá, at Hallgerðr mun stolit hafa ostinum."

Drógu þeir þá ǫll dœmi saman; sagði Mǫrðr þá, at hann þóttiz lauss þessa máls; skilðu þeir at því. Kolskeggr kom at máli við Gunnar ok mælti: "Ilt er at segja; alrœmt er, at Hallgerðr myni stolit hafa ok valdit þeim enum mikla skaða, er varð í Kirkjubœ."

Gunnarr kvaz ætla, at svá myndi vera, — "eða hvat er nú til ráðs?"

Kolskeggr mælti: "Þú munt þykkja skyldastr at bœta fyrir konu þína, ok þykki mér ráð, at þú farir at finna Otkel ok bjóðir honum góð boð."

"Þetta er vel mælt," segir Gunnarr, "ok skal svá vera."

Lítlu síðarr sendi Gunnarr eptir Þráni Sigfússyni ok Lamba Sigurðarsyni, ok kómu þeir þegar. Gunnarr sagði þeim, hvert hann ætlaði. Þeir létu vel yfir því. Gunnarr reið við enn tólpta mann í Kirkjubœ ok kallaði út Otkel. Þar var Skamkell ok mælti: "Ek skal út ganga með þér, ok mun nú betra at hafa vitsmuni við; mynda ek þat vilja, at standa þér þá næst, er þú þyrptir mest, sem nú mun vera. Þykki mér þat ráð, at þú látir drjúgliga."

Síðan gengu þeir út, Otkell ok Skamkell, Hallkell ok Hallbjǫrn. Þeir heilsuðu Gunnari; Otkell spyrr, hvert hann ætlaði at fara.

"Ekki lengra en hingat," segir Gunnarr, "ok er þat ørendi mitt at segja þér um skaða þann enn illa, er hér er orðinn, at hann er af vǫldum konu minnar ok þræls þess, er ek keypta at þér."

"Slíks var ván," segir Hallbjǫrn.

Gunnarr mælti: "Hér vil ek bjóða fyrir góð boð ok bjóða, at enir beztu menn skipi um í heraðinu."

Skamkell mælti: "Þetta eru áheyrilig boð ok ójafnlig; þú ert vinsæll af bóndum, en Otkell er óvinsæll."

"Bjóða mun ek at gera um sjálfr ok lúka upp þegar, ok leggja á vináttu mína ok greiða nú allt féit, ok mun ek bœta þér tvennum bótum".

Skamkell mælti: "Þenna kost skalt þú eigi þiggja, ok er þat grunnúðligt, ef þú ætlar at selja honum sjálfdœmi, þar er þú ættir at taka."

Otkell mælti: "Eigi vil ek selja þér sjálfdœmi, Gunnarr!"

Gunnarr mælti: "Skil ek hér tillǫgur manna, nærgi er launat verðr, enda dœm þú nú sjálfr."

Otkell laut at Skamkatli ok mælti: "Hverju skal ek nú svara?"

"Þetta skalt þú kalla vel boðit, en víkja máli þínu undir Gizur hvíta ok Geir goða; munu þat þá margir mæla, at þú sér líkr Hallkatli, fǫðurfǫður þínum, er mestr kappi hefir verit."

Otkell mælti: "Vel er þetta boðit, Gunnarr! en þó vil ek, at þú ljáir mér tómstundar til at finna Gizur hvíta."

Gunnarr mælti: "Far þú nú með sem þér líkar, en þat munu menn mæla, at þú kunnir eigi at sjá sóma þinn, er þú vill eigi þessa kosti, er ek býð þér."

Ríðr Gunnarr heim. Ok er hann var í brautu, mælti Hallbjǫrn: "Hér veit ek mestan mannamun. Gunnarr bauð þér góð boð, en þú vildir engi af taka, eða hvat munt þú mega ætla þér at deila við Gunnar illdeildum, þar sem engi er hans jafningi? En þó er hann svá vel at sér, at hann mun láta standa boð þessi, þó at þú þiggir síðar. Þykki mér ráð, at þú farir at finna Gizur hvíta ok Geir goða nú þegar."

Otkell lét taka hest sinn ok bjó sik at ǫllu. Otkell var ekki glǫggskygn. Skamkell gekk á leið með Otkatli. Hann rœddi við Otkel: "Undr þótti mér, er bróðir þinn vildi eigi taka af þér þetta starf. Vil ek bjóða þér at fara fyrir þik, er ek veit, at þér þykkir mikit fyrir ferðum."

"Þat mun ek þiggja," sagði Otkell, "ok ver þú sem réttorðastr."

"Svá skal vera," segir Skamkell.

Tók Skamkell þá við hesti hans ok klæðum, en Otkell gengr heim. Hallbjǫrn var úti ok mælti til Otkels: "Illt er at eiga þræl at engavin, ok munu vér þessa jafnan iðraz, er þú hefir aptr horfit. Ok er þat óvitrligt bragð, at senda enn lygnasta mann þess ørendis, er svá mun mega kalla at líf manna liggi við."

"Hræddr myndir þú verða," segir Otkell, "ef Gunnarr hefði á lopti atgeirinn, er þú ert enn svá."

"Eigi veit þat, hverr þá er hræddastr, en þat munt þú eiga til at segja, at Gunnarr mun ekki lengi munda atgeirinum, ef hann er reiðr."

Otkell mælti: "Hvikið þér allir nema Skamkell" — ok váru þeir þá báðir reiðir.

Skamkell kom til Mosfells ok hermði boð ǫll fyrir Gizuri.

"Svá líz mér," segir Gizurr, "sem þetta hafi allvel boðit verit, eða hví þá hann eigi boð þessi?"

"Þat var mest í því, at allir vildu leita þér vegs, ok beið hann af því þinna atkvæða, ok mun ǫllum þat bezt gegna."

Þar var Skamkell of nóttina. Gizurr sendi mann eptir Geiri goða, ok kom hann þar snimma. Segir þá Gizurr honum ok mælti: "hversu skal nú með fara?"

"Svá sem þú munt áðr ráðit hafa, at gera þat af þessu máli, sem bezt gegnir. Nú munu vit láta Skamkel segja sǫguna í annat sinn ok vita, hversu honum hermiz."

Þeir gerðu svá.

Gizurr mælti: "Rétt munt þú sagt hafa sǫgu þessa; en þó hefi ek þik sét illmannligstan mann, ok eigi deilir litr kosti, ef þú gefz vel."

Fór Skamkell heim ok ríðr fyrst í Kirkjubœ ok kallar út Otkel; hann fagnar vel Skamkatli. Skamkell segir honum kveðju Gizurar ok Geirs — "en um málaferli þessi þarf ekki at tala hljóðliga, at þat er vili þeira Geirs goða ok Gizurar at sættaz ekki á mál þessi; gaf hann þat til ráðs, at farin væri stefnufǫr ok stefnt Gunnari um afneyzlu fjárins en Hallgerði um stulð."

Otkell mælti: "Svá skal með ǫllu fara, sem þeir hafa ráð til gefit."

"Þeim þótti undir því mest," segir Skamkell, "at þú hefðir látit sem drjúgligast, en ek gerða þik sem mestan mann af ǫllu."

Nú segir Otkell brœðrum sínum.

Hallbjǫrn mælti: "Þetta mun vera en mesta lygi."

Nú líða stundir, þar til er stefnudagar kómu enir síðustu til alþingis. Otkell kvaddi brœðr sína ok Skamkel at ríða til Hlíðarenda stefnufǫr. Hallbjǫrn kvaz fara mundu, en kvað þá þessar ferðar iðraz mundu — "þá er stundir líða." Nú ríða þeir tólf saman til Hlíðarenda, en er þeir kómu í túnit, þá var Gunnarr úti ok fann eigi fyrr en þeir kómu allt at bœnum. Hann gengr þá eigi inn. Otkell lætr þegar dynja stefnuna, en er þeir hǫfðu fram flutt stefnuna, þá mælti Skamkell: "Hvárt er rétt, bóndi?"

"Þér vituð þat," segir Gunnarr, "en minna skal ek þik á ferð þessa, Skamkell! eitt hvert sinn ok tillǫgur þínar."

"Þat mun oss ekki saka," segir Skamkell, "ef atgeirrinn er eigi á lopti."

Gunnarr var enn reiðasti ok gekk inn ok sagði Kolskeggi.

Kolskeggr mælti: "Illa var, er vér várum eigi úti; þeir skyldi hafa farit hingat ena mestu sneypu, ef vér hefðim við verit."

Gunnarr mælti: "Hvat bíðr sinnar stundar, en ekki mun þeim fǫr sjá til sœmðar verða."

Lítlu síðar fór Gunnarr ok sagði Njáli. Njáll mælti: "Lát þú lítt á þik fá, því at þetta mun þér verða til ennar mestu sœmðar, áðr þessu þingi sé lokit. Skulu vér ok fylgja þér allir með ráðum ok kappi."

Gunnarr þakkaði honum ok reið heim. Otkell ríðr til þings ok brœðr hans ok Skamkell.