Bókastaðir

Sigmundr hét maðr; hann var Lambason, Sigvats sonar ens rauða; hann var farmaðr mikill, kurteiss maðr ok vænn, mikill ok sterkr. Hann var metnaðarmaðr mikill ok skáld gott ok at flestum íþróttum vel búinn, hávaðamaðr mikill, spottsamr ok ódæll. Hann kom út austr í Hornafirði. Skjǫldr hét félagi hans; hann var sœnskr maðr ok illr viðreignar. Þeir fengu sér hesta ok riðu austan ór Hornafirði ok luku eigi fyrr ferð sinni en þeir kómu í Fljótshlíð til Hlíðarenda. Gunnarr tók vel við þeim. Þar var frændsemi mikil með þeim Sigmundi. Gunnarr bauð Sigmundi at vera þar um vetrinn. Sigmundr kvaz þat þiggja mundu, ef Skjǫldr væri þar félagi hans.

"Svá er mér frá honum sagt," sagði Gunnarr, "at hann sé þér engi skapbœtir; en þú þarft hins heldr, at bœtt sé um með þér. Er hér ok vǫnd vistin, ok vilda ek ráða yðr ráð frændum mínum, at þér hlypið eigi upp við frameggjan Hallgerðar, konu minnar, því at hon tekr þat mart upp, er fjarri er mínum vilja."

"Veldrat sá er varar," segir Sigmundr.

"Þá er at gæta ráðsins," segir Gunnarr, "en mjǫk munt þú verða reyndr, ok gakk með mér jafnan ok hlít mínum ráðum."

Síðan váru þeir í fylgð með Gunnari. Hallgerðr var vel til Sigmundar, ok þar kom, at þar gerðiz svá mikill ákafi, at hon bar fé á hann ok þjónaði honum eigi verr en búanda sínum; ok lǫgðu margir þat til orðs ok þóttuz eigi vita, hvat undir myndi búa.

Hallgerðr mælti við Gunnar: "Eigi er gott við at una við þat hundrað silfrs, er þú tókt fyrir Brynjólf, frænda minn, enda skal ek hefna hans, ef ek má," segir hon.

Gunnarr kvaz ekki vilja skipta orðum við hana ok gekk í braut. Hann fann Kolskegg ok mælti til hans: "Far þú ok finn Njál ok seg honum, at Þórðr sé varr um sik, þó at sættir sé, því at mér þykkir eigi trúliga vera." Hann reið ok sagði Njáli, en Njáll sagði Þórði. Kolskeggr reið heim, ok þakkaði Njáll þeim trúlyndi sína. Þat var einu hverju sinni, at þeir váru úti Njáll ok Þórðr. Þar var vanr at ganga hafr um túnit, ok skyldi engi hann í braut reka.

Þórðr mælti: "Undarliga bregðr nú við," segir hann.

"Hvat sér þú þess, er þér þykkir með undarligu móti vera?" segir Njáll.

"Mér þykkir hafrinn liggja hér í lægðinni, ok er alblóðigr allr."

Njáll kvað þar vera eigi hafr ok ekki annat.

"Hvat er þat þá?" segir Þórðr.

"Þú munt vera maðr feigr," segir Njáll, "ok munt þú sét hafa fylgju þína, ok ver þú varr um þik."

"Ekki mun mér þat stoða," segir Þórðr, "ef mér er þat ætlat."

Hallgerðr kom at máli við Þráin Sigfússon ok mælti: "Mágr þœtti mér þú vera," segir hon, "ef þú dræpir Þórð leysingjason."

"Eigi mun ek þat gera," segir hann, "því at þá mun ek hafa reiði Gunnars, frænda míns. Mun ok þar stórt á liggja, því at vígs þess mun verða brátt hefnt."

"Hverr mun hefna?" segir hon, "hvárt karl enn skegglausi?"

"Eigi mun þat," segir hann, "synir hans munu hefna."

Síðan tǫluðu þau lengi hljótt, ok vissi engi maðr, hvat þau hǫfðu í ráðagǫrðum. Einu sinni var þat, at Gunnarr var eigi heima; þá var Sigmundr heima ok þeir félagar; þar var kominn Þráinn frá Grjótá; þá sátu þau Hallgerðr úti ok tǫluðu.

Þá mælti Hallgerðr: "Því hafa þeir heitit félagar, Sigmundr ok Skjǫldr, at drepa Þórð leysingjason, en þú hefir mér því heitit, Þráinn! at vera við staddr."

Þeir gengu við allir, at þeir hǫfðu þessu heitit henni.

"Nú mun ek gefa ráðit til," sagði hon, "þér skuluð ríða austr í Hornafjǫrð eptir fé yðru ok koma heim um þing ǫndvert; en ef þér eruð heima, mun Gunnarr vilja, at þér ríðið til þings með honum. Njáll mun vera á þingi ok synir hans ok Gunnarr, en þér skuluð þá drepa Þórð."

Þeir játtuðu, at þessi ráðagǫrð skyldi fram koma. Síðan bjǫgguz þeir austr í fjǫrðu, ok varaðiz Gunnarr þat ekki, ok reið Gunnarr til þings. Njáll sendi Þórð leysingjason austr undir Eyjafjǫll ok bað hann vera í brautu eina nótt; hann fór austr ok gaf honum eigi austan, því at fljótit var svá mikit, at langt var um óreitt. Njáll beið hans eina nótt, því at hann ætlaði, at hann skyldi riðit hafa til þings með honum; Njáll mælti við Bergþóru, at hon skyldi senda Þórð til þings, þegar hann kœmi heim. Tveim nóttum síðar kom Þórðr austan. Bergþóra sagði honum, at hann skyldi til þings — "en nú skalt þú ríða upp í Þórólfsfell ok sjá þar um bú ok vera þar eigi lengr en eina nótt eða tvær."

Sigmundr kom austan ok þeir félagar. Hallgerðr sagði þeim, at Þórðr var heima, en hann skyldi þegar til þings ríða á fára nátta fresti, — "mun yðr nú fœri á við hann," segir hon, "en ef þetta berr undan, náið þér honum eigi."

Menn kómu til Hlíðarenda frá Þórólfsfelli ok sǫgðu Hallgerði, at Þórðr var þar. Hallgerðr gekk til þeira Þráins Sigfússonar ok mælti til hans: "Nú er Þórðr í Þórólfsfelli, ok er yðr nú ráð at vega at honum, er hann ferr heim."

"Þat skulu vér nú gera," segir Sigmundr.

Gengu þeir þá út ok tóku vápn sín ok hesta ok riðu á leið fyrir hann.

Sigmundr mælti til Þráins: "Nú skalt þú ekki at gera, því at oss mun eigi alla til þurfa."

"Svá mun ek gera," segir hann.

Þá reið Þórðr lítlu síðar at þeim.

Sigmundr mælti til hans: "Gefz þú upp," segir hann, "því at nú skalt þú deyja."

"Eigi skal þat," segir Þórðr, "gakk þú til einvígis við mik."

"Eigi skal þat," segir Sigmundr, "þess skulu vér njóta, er vér erum fleiri. En eigi er kynligt, at Skarpheðinn sé hraustr, því at þat er mælt, at fjórðungi bregði til fóstrs."

"At því mun þér verða," segir Þórðr, "því at Skarpheðinn mun mín hefna."

Síðan sœkja þeir at honum, ok brýtr hann spjót fyrir hvárum tveggja þeira; svá varðiz hann vel; þá hjó Skjǫldr af honum hǫndina, ok varðiz hann þá með annarri nǫkkura stund, þar til er Sigmundr lagði í gegnum hann. Fell hann þá dauðr til jarðar; þeir báru at honum torf ok grjót.

Þráinn mælti: "Vér hǫfum illt verk unnit, ok munu synir Njáls illa kunna víginu, þá er þeir spyrja."

Þeir riðu heim ok sǫgðu Hallgerði; hon lét vel yfir víginu. Rannveig mælti, móðir Gunnars: "Þat er mælt, at skamma stund verðr hǫnd hǫggvi fegin, enda mun svá hér. En þó mun Gunnarr leysa þik af þessu máli, en ef Hallgerðr kømr annarri flugu í munn þér, þá verðr þat þinn bani."

Hallgerðr sendi mann til Bergþórshváls at segja vígit, en annan sendi hon til þings at segja Gunnari vígit. Bergþóra kvaz ekki mundu berja Hallgerði illyrðum um slíkt, kvað þat enga hefnð fyrir svá mikit mál.

En er sendimaðr kom til þings at segja Gunnari vígit, Gunnarr mælti: "Þetta er illa orðit ok eigi kœmi þau tíðendi til eyrna mér, at mér þœtti verri. En þó skulu vér nú fara þegar at finna Njál, ok væntir mik enn, at honum fari vel, þó at hann sé mjǫk at þreyttr."

Gengu þeir þá á fund Njáls ok kǫlluðu hann til máls við sik; hann gekk þegar til fundar við Gunnar; þeir tǫluðu, ok var ekki manna við fyrst nema Kolskeggr.

"Hǫrð tíðendi hefi ek at segja þér," segir Gunnarr, "víg Þórðar leysingjasonar; vil ek bjóða þér sjálfdœmi fyrir vígit."

Njáll þagði nǫkkurt skeið ok mælti síðan: "Vel er slíkt boðit," segir hann, "ok mun ek þat taka. En þó er eigi ørvænt, at ek hafa ámæli af konu minni eða sonum fyrir þetta, því at þeim mun mjǫk mislíka. En þó mun ek á þat hætta, því at ek veit, at ek á við dreng um. Vil ek ok eigi, at af mér standi afbrigð okkarrar vináttu."

"Vill þú nǫkkut sonu þína við láta vera?" segir Gunnarr.

"Ekki," segir Njáll, "því at eigi munu þeir rjúfa þá sátt, er ek geri; en ef þeir eru við staddir, þá munu þeir ekki saman draga."

"Svá mun vera," segir Gunnarr, "sé þú einn fyrir."

Þeir tókuz þá í hendr ok sættuz vel ok skjótt.

Þá mælti Njáll: "Tvau hundruð silfrs geri ek, ok mun þér mikit þykkja."

"Eigi þykki mér þetta of mikit," segir Gunnarr ok gekk heim til búðar. Synir Njáls kómu heim ok spurði Skarpheðinn, hvaðan fé þat et mikla ok et góða kvæmi, er faðir hans helt á.

Njáll mælti: "Ek segi yðr víg Þórðar, fóstra yðvars, ok hǫfu vit Gunnarr nú sæz á málit, ok hefir hann tvennum manngjǫldum bœtt hann."

"Hverir hafa vegit hann?" segir Skarpheðinn.

"Sigmundr ok Skjǫldr, en Þráinn var þó nær staddr," segir Njáll.

"Mikils þótti þeim við þurfa," segir Skarpheðinn, "en hvar skal þá komit, er vér skulum handa hefja?"

"Skamt mun til þess," segir Njáll, "ok munt þú þá eigi þess lattr, en þó þykki mér mikit undir, at þér rjúfið eigi þessa sætt."

"Svá munu vér þat gera," segir Skarpheðinn, "en ef til verðr nǫkkut með oss, þá munu vér minnaz á enn forna fjandskap."

"Engis mun ek þá um beiða," segir Njáll.

Nú ríða menn heim af þingi, ok er Gunnarr kom heim, mælti hann til Sigmundar: "Meiri ert þú ógiptumaðr en ek ætlaða, ok hefir þú til ills þína ment. En þó hefi ek nú gǫrt þik sáttan ok skyldir þú nú eigi láta annarri flugu koma í munn þér. Ert þú mér ekki skaplíkr; þú ferr með spott ok háð, en þat er ekki mitt skap. Kømr þú þér því vel við Hallgerði, at þit eiguð meir skap saman."

Gunnarr taldi á hann langa hríð, en hann svaraði honum vel ok kvaz meir hans ráðum skyldu fram fara þaðan af, en þar til hafði verit. Gunnarr sagði honum þá hlýða mundu. Helz vinátta með þeim Gunnari ok Njáli, þó at fátt væri meðal annars liðsins. Sá atburðr varð, at farandi konur kómu til Hlíðarenda frá Bergþórshváli. Þær váru málgar ok heldr illorðar. Hallgerðr átti dyngju ok sat hon þar ǫptliga í; þar var Þorgerðr, dóttir hennar, ok Þráinn ok Sigmundr ok fjǫlði kvenna. Gunnarr var eigi þar né Kolskeggr. Farandkonur þessar gengu inn í dyngjuna; Hallgerðr heilsaði þeim ok lét gefa þeim rúm ok spurði, hvar þær hefði verit um nóttina; þær sǫgðu at Bergþórshváli.

"Hvat hafðiz Njáll at?" segir hon.

"Stritaðiz hann við at sitja," sǫgðu þær.

"Hvat gerðu synir Njáls?" sagði hon, "þeir þykkjaz nú helzt menn."

"Miklir eru þeir at vallarsýn, en óreyndir eru þeir mjǫk," sǫgðu þær; "Skarpheðinn hvatti øxi, Grímr skepti spjót, Helgi hnauð hjalt á sverð, Hǫskuldr treysti mundriða í skildi."

"Til stórræða nǫkkurra munu þeir ætla," segir Hallgerðr.

"Eigi vitu vit þat," segja þær.

"Hvat gerðu húskarlar Njáls?" segir Hallgerðr.

"Eigi vissu vit þat, hvat sumir gerðu; einn ók skarni á hóla."

"Hví mundi þat sæta?" segir Hallgerðr.

"Þat sagði hann, at þar yrði taða betri en annars staðar," sǫgðu þær.

"Misvitr er Njáll," segir Hallgerðr, "þar er hann kann til hversvetna ráð."

"Hvat er í því?" sǫgðu þær.

"Þat mun ek til finna, er satt er," segir Hallgerðr, "er hann ók eigi í skegg sér, at hann væri sem aðrir karlmenn, ok kǫllum hann nú karl enn skegglausa, en sonu hans taðskegglinga, ok kveð þú um nǫkkut, Sigmundr! ok lát oss njóta þess, er þú ert skáld."

"Þess em ek albúinn," segir hann ok kvað vísur þrjár eða fjórar ok váru allar illar.

"Gersemi ert þú," sagði Hallgerðr, "hversu þú ert mér eptirlátr."

Þá kom Gunnarr at í því; hann hafði staðit fyrir framan dyngjuna ok heyrt ǫll orðtœkin. Brá þeim mjǫk við, er þau sáu hann inn ganga; þǫgnuðu þá allir, en áðr hafði verit hlátr mikill. Gunnarr var reiðr mjǫk ok mælti til Sigmundar: "Heimskr maðr ert þú ok óráðhollr, er þú hrópar sonu Njáls ok sjálfan hann, er þó er mest vert, ok slíkt sem þú hefir þeim áðr gǫrt; ok mun þetta vera þinn bani. En ef nǫkkurr maðr hermir þessi orð, þá skal sá í brautu verða ok hafa þó reiði mína."

En svá var þeim ǫllum ótti mikill at honum, at engi þorði þessi orð at herma; síðan gekk hann í braut. Farandkonurnar tǫluðu með sér, at þær myndi taka laun af Bergþóru, ef þær segði henni þetta; fóru síðan ofan þangat ok sǫgðu Bergþóru á laun ófregit. Bergþóra mælti, er menn sátu undir borðum: "Gjafar eru yðr gefnar feðgum, ok verðið þér lítlir drengir, ef þér launið engu."

"Hversu eru gjafar þær?" segir Skarpheðinn.

"Þér synir mínir áttuð eina gjǫf allir saman; þér eruð kallaðir taðskegglingar, en búandi minn karl enn skegglausi."

"Ekki hǫfu vér kvenna skap," segir Skarpheðinn, "at vér reiðimz við ǫllu."

"Reiddiz Gunnarr fyrir yðra hǫnd," segir hon, "ok þykkir hann skapgóðr; ok ef þér rekið eigi þessa réttar, þá munuð þér engra skamma reka."

"Gaman þykkir kerlingunni at, móður várri," segir Skarpheðinn ok glotti við, en þó spratt honum sveiti í enni ok kómu rauðir flekkar í kinnr honum; en því var ekki vant. Grímr var hljóðr ok beit á vǫrrinni; Helga brá ekki við. Hǫskuldr gekk fram með Bergþóru; hon kom innar í annat sinn ok geisaði mjǫk.

Njáll mælti: "Kømz, þó at seint fari, húsfreyja! Ok ferr svá um mǫrg mál, þó at menn hafi skapraun af, at jafnan orkar tvímælis, þó at hefnt sé."

En um kveldit, er Njáll var kominn í rekkju, heyrði hann, at ǫx kom við þilit, ok sǫng hátt í, en lokrekkja var ǫnnur, ok hengu þar á skildir, ok sér hann, at þeir eru í brautu.

Hann mælti: "Hverir hafa tekit ofan skjǫldu vára?"

"Synir þínir gengu út með," segir Bergþóra.

Njáll gekk út þegar ok ǫðrum megin húsanna ok sér, at þeir stefna upp á hválinn.

Hann mælti: "Hvert skal fara, Skarpheðinn?"

"Leita sauða þinna."

Njáll segir: "Ekki mundu þér þá vápnaðir, ef þér ætlaðið þat — ok mun annat vera ørendit."

"Laxa skulu vér veiða, faðir!"

"Vel væri þá, ef svá væri, at þá veiði bæri eigi undan."

Þeir fóru, en Njáll gekk til hvílu sinnar; hann mælti til Bergþóru: "Úti váru synir þínir með vápnum allir, ok munt þú nú hafa eggjat þá til nǫkkurs."

"Allvel skal ek þakka þeim, ef þeir segja mér víg Sigmundar."

Nú fóru þeir Njálssynir upp til Fljótshlíðar ok váru um nóttina við hlíðina ok fóru nær Hlíðarenda, er morna tók. Þenna morgin enn sama stóðu þeir Sigmundr ok Skjǫldr upp ok ætluðu til stóðhrossa; þeir hǫfðu beizl með sér ok tóku hross í túni ok riðu í braut. Þeir fundu hrossin milli lækja tveggja. Skarpheðinn sá þá, því at Sigmundr var í litklæðum.

Skarpheðinn mælti: "Hvárt sjáið þér rauðálfinn?" Þeir litu til ok kváðuz sjá hann.

Skarpheðinn mælti: "Þú skalt gera at ekki, Hǫskuldr! því at þú munt opt sendr einn saman óvarliga, en ek ætla mér Sigmund. Þykki mér þat karlmannligt; þeir Grímr ok Helgi skulu vega at Skildi."

Hǫskuldr settiz niðr, en þeir gengu þar til, er þeir kómu at þeim.

Skarpheðinn mælti til Sigmundar: "Tak vápn þín ok ver þik; er þat nú meiri nauðsyn en kveða flím um oss brœðr."

Sigmundr tók vápn sín, en Skarpheðinn beið meðan. Skjǫldr snøri í mót þeim Grími ok Helga ok bǫrðuz þeir í ákafa. Sigmundr hafði hjálm á hǫfði ok skjǫld, ok gyrðr sverði, ok spjót í hendi; snýr nú mót Skarpheðni ok leggr þegar spjótinu til hans ok kǫmr í skjǫldinn. Skarpheðinn laust í sundr spjótskaptit ok fœrir upp øxina ok hǫggr til Sigmundar ok klýfr skjǫldinn ofan ǫðrum megin mundriða. Sigmundr brá sverðinu ok hjó til Skarpheðins ok kom í skjǫldinn svá at festi. Skarpheðinn snaraði svá fast skjǫldinn, at Sigmundr lét laust sverðit. Skarpheðinn hǫggr til Sigmundar með øxinni; Sigmundr var í panzara; øxin kom á ǫxlina; hann klauf ofan herðarblaðit, ok hnykði at sér øxinni.

Sigmundr fell á kné bæði ok spratt upp þegar.

"Lauzt þú mér nú," segir Skarpheðinn, "en þó skalt þú í móðurætt falla, áðr vit skiljum."

"Þat er illa þá," segir Sigmundr.

Skarpheðinn laust á hjálminn ok hjó hann síðan banahǫgg.

Grímr hjó fót af Skildi í ristarliðnum, en Helgi lagði sverði í gegnum hann, ok hafði þegar bana. Skarpheðinn sá smalamann Hallgerðar, ok hafði hann hǫggvit hǫfuð af Sigmundi; hann seldi smalamanni hǫfuðit ok bað hann fœra Hallgerði ok kvað hana kenna mundu, hvárt þat hǫfuð hefði "ort níð um oss."

Smalamaðr kastaði niðr hǫfðinu þegar er þeir skilðu, því at hann þorði eigi, meðan þeir váru við. Þeir fóru þar til, er þeir fundu menn við Markarfljót ok sǫgðu þeim tíðendin, lýsti Skarpheðinn vígi Sigmundar á hendr sér, en þeir Grímr ok Helgi vígi Skjaldar. Fóru þeir þá heim ok sǫgðu Njáli tíðendin.

Hann sagði svá: "Njótið heilir handa! Hér skulu eigi sjálfdœmi fyrir koma at svá búnu."

Nú er þar til máls at taka, er smalamaðr kǫmr heim til Hlíðarenda; hann segir Hallgerði tíðendin — "Fekk Skarpheðinn mér í hendr hǫfuð Sigmundar ok bað mik fœra þér, en ek þorða þat eigi," segir hann, "at gera, því at ek vissa eigi, hversu þér myndi þat líka."

"Þat var illa, er þú gerðir þat eigi," segir hon; "ek skylda fœra Gunnari, ok myndi hann þá hefna frænda síns eða sitja fyrir hvers manns ámæli."

Síðan gekk hon til Gunnars ok mælti: "Ek segi þér víg Sigmundar, frænda þíns. Hefir Skarpheðinn vegit hann ok vildi láta fœra mér hǫfuðit."

"Slíks var honum ván," segir Gunnarr, "því at illa gefaz ill ráð ok hefir hvárt tveggja ykkat opt gráliga gǫrt til annars."

Gekk þá Gunnarr í braut; hann lét ekki búa til vígsmálit ok engan hlut at hafa. Hallgerðr minti opt á ok sagði Sigmund vera óbœttan; Gunnarr gaf ekki gaum at því. Nú liðu þrjú þing, þau er menn ætluðu, at hann myndi sœkja málit; þá kom eitt vandamál at hendi Gunnari, þat er hann vissi eigi, hversu upp skyldi taka. Reið hann þá til fundar við Njál; hann fagnar vel Gunnari. Gunnarr mælti til Njáls: "Heilræði em ek kominn at sœkja at þér um eitt vandamál."

"Makligr ert þú þeira," segir Njáll, ok réð honum ráðin. Gunnarr stóð þá upp ok þakkaði honum. Njáll mælti þá ok tók til Gunnars: "Œrit lengi hefir Sigmundr frændi þinn verit óbœttr."

"Fyrir lǫngu var hann bœttr," segir Gunnarr, "en þó vil ek eigi drepa hendi við sóma mínum."

Gunnarr hafði aldri illa mælt til Njálssona. Njáll vildi ekki annat, en Gunnarr gerði um málit; hann gerði tvau hundruð silfrs, en lét Skjǫld vera ógildan; þeir greiddu þegar allt féit. Gunnarr sagði sætt þeira upp á Þingskálaþingi, þá er þar var mest fjǫlmenni, ok tjáði, hversu vel þeim hafði farit, ok sagði þau en illu orð, er Sigmundi dró til hǫfuðsbana, skyldi ok engi herma þau, eða vera ógildr, sá er mælti. Þeir mæltu þat báðir, Gunnarr ok Njáll, at engir hlutir skyldi þeir til verða, at eigi semði þeir sjálfir; efndiz þat ok vel síðan, ok váru þeir jafnan vinir.