Bókastaðir

Gunnarr reið til þings, en áðr hann reið heiman, mælti hann til Hallgerðar: "Ver þú dæl, meðan ek em heiman, ok sýn af þér enga fárskapi, þar sem við vini mína er um at eiga."

"Trǫll hafi þína vini!" segir hon.

Gunnarr ríðr til þings ok sá, at eigi var gott orðum við hana at koma. Njáll reið til þings ok synir hans allir. Nú er frá því at segja, hvat heima er tíðenda. Þeir áttu skóg saman, Njáll ok Gunnarr, í Rauðaskriðum; þeir hǫfðu eigi skipt skóginum, en hvárr var vanr at hǫggva sem þurfti, ok talði hvárgi á annan of þat. Kolr hét verkstjóri Hallgerðar; hann hafði verit með henni lengi ok var et mesta illmenni. Svartr hét maðr; hann var húskarl Njáls ok Bergþóru ok líkaði þeim vel við hann. Bergþóra mælti við hann, at hann skyldi fara í Rauðaskriður ok hǫggva skóg, — "en ek mun fá til menn at draga heim viðinn."

Hann kvez vinna mundu þat, er hon legði fyrir hann. Hann fór upp í Rauðaskriður ok skyldi þar vera viku. Snauðir menn kómu til Hlíðarenda austan frá Markarfljóti, ok sǫgðu, at Svartr hafði verit í Rauðaskriðum ok hǫggvit skóg ok gǫrt mikit at.

"Svá mun Bergþóra til ætla," segir Hallgerðr, "at ræna mik mǫrgu; en því skal ek ráða, at hann hǫggvi eigi optar."

Rannveig heyrði, móðir Gunnars, ok mælti: "Þó hafa húsfreyjur verit hér góðar, þótt ekki hafi staðit í mannráðum."

Nú leið af nóttin ok of morgininn kom Hallgerðr at máli við Kol ok mælti: "Verk hefi ek hugat þér," segir hon, ok fekk honum í hendr vápn ok mælti: "far þú í Rauðaskriður; þar munt þú finna Svart.

"Hvat skal ek honum?" segir hann.

"Spyrr þú at því," segir hon, "þar sem þú ert et mesta illmenni! Drepa skalt þú hann," segir hon.

"Gǫrt mun ek þat geta," segir hann, "en þat er líkast, at ek gefa mik við."

"Vex þér hvetvetna í augu," segir hon, "ok ferr þér illa, þar sem ek hefi mælt eptir þér hvern hlut. Mun ek fá til annan mann at gera þetta, ef þú þorir eigi."

Hann tók øxina ok var reiðr mjǫk ok tekr hest, er Gunnarr átti, ok ríðr nú, þar til er hann kom austr at Markarfljóti; hann steig þar af baki ok beið í skóginum, þar til er þeir hǫfðu borit ofan viðinn ok Svartr var einn eptir. Hleypr Kolr þá at honum ok mælti: "Fleiri munu kunna at hǫggva stórt en þú einn," ok setti øxina í hǫfuð honum ok hjó hann banahǫggvi ok ríðr heim síðan ok segir Hallgerði vígit.

Hon mælti: "Svá skal ek þik varðveita, at þik skal ekki saka."

"Vera má þat," segir hann, "en hinn veg dreymði mik þó, áðr ek vá vígit."

Nú koma þeir upp í skóginn ok finna Svart veginn ok flytja hann heim. Hallgerðr sendi Gunnari mann til þings at segja honum vígit. Gunnarr hallmælti ekki Hallgerði fyrir sendimanninum — ok vissu menn eigi fyrst, hvárt honum þótti vel eða illa. Lítlu síðar stóð hann upp ok bað menn sína ganga með sér; þeir gerðu svá, ok fóru til búðar Njáls. Gunnarr sendi menn eptir Njáli ok bað hann út koma. Njáll gekk út þegar, ok gengu þeir Gunnarr á tal.

Gunnarr mælti: "Víg hefi ek at segja þér, ok hefir valdit kona mín ok verkstjóri minn Kolr, en fyrir hefir orðit Svartr, húskarl þinn."

Njáll þagði, meðan hann sagði honum alla sǫguna.

Þá mælti Njáll: "Þurfa munt þú at láta hana eigi ǫllu fram koma."

Gunnarr mælti: "Sjálfr skalt þú dœma."

Njáll mælti: "Erfitt mun þér verða at bœta ǫll slys Hallgerðar; ok mun annars staðar meira slóða draga en hér, er vit eigum hlut at; ok mun hér þó mikit á vanta at vel sé; ok munu vit þess þurfa at muna þat, er vit hǫfum vel við mælz; ok væntir mik, at þér fari vel; en þó munt þú verða mjǫk at þreyttr."

Njáll tók sjálfdœmi af Gunnari ok mælti: "Ekki mun ek halda máli þessu til kapps. Þú skalt gjalda tólf aura silfrs; en þat vil ek til skilja, þó at nǫkkut komi þat ór várum garði, at þér eigið um at gera, at þér stillið eigi verr gerðinni."

Gunnarr greiddi af hendi féit vel ok reið heim síðan. Njáll kom heim af þingi ok synir hans. Bergþóra sá féit ok mælti: "Vel er þessu í hóf stilt, en jafnmikit fé skal koma fyrir Kol, er stundir líða."

Gunnarr kom heim af þingi ok talði á Hallgerði. Hon kvað betri menn liggja óbœtta margstaðar. Gunnarr kvað hana ráða mundu tiltekjum sínum, — "en ek skal ráða, hversu málin lúkaz." Hallgerðr hœlðiz jafnan um víg Svarts, en Bergþóru líkaði þat illa. Njáll fór upp í Þórólfsfell ok synir hans at skipa þar til bús. En þann sama dag varð sá atburðr, þá er Bergþóra var úti, at hon sér mann ríða svǫrtum hesti; hon nam staðar ok gekk eigi inn. Sjá maðr hafði spjót í hendi ok gyrðr saxi. Hon spurði þenna mann at nafni.

"Atli heiti ek," sagði hann.

Hon spurði, hvaðan hann væri.

"Ek em austfirzkr maðr," segir hann.

"Hvert skalt þú fara?" segir hon.

"Ek em maðr vistlauss," segir hann, "ok ætlaða ek at finna Njál ok Skarpheðin ok vita, ef þeir vildi taka við mér."

"Hvat er þér hentast at vinna?" segir hon.

"Ek em akrgerðarmaðr, ok mart er mér vel hent at gera," segir hann, "en eigi vil ek því leyna, at ek em maðr skapharðr, ok hefir jafnan hlotit um sárt at binda fyrir mér."

"Ekki gef ek þér þat at sǫk, þó at þú sér engi bleyðimaðr," segir hon.

Atli mælti: "Ert þú nǫkkurs ráðandi hér?"

"Ek em kona Njáls," segir hon, "ok ræð ek ekki síðr hjón en hann."

"Vill þú taka við mér?" segir hann.

"Gera mun ek þér kost á því," segir hon, "ef þú vill vinna allt þat, er ek legg fyrir þik, ok svá þó at ek vilja senda þik til mannráða."

"Átt þú svá til varit of menn," segir hann, "at þú munt ekki mín at slíku þurfa."

"Þat skil ek, er ek vil," segir hon. "Kaupa munu vit at þessu," sagði hann.

Þá tók hon við honum. Njáll kom heim ok synir hans ok spurði Bergþóru, hvat manna sjá væri.

"Hann er húskarl þinn," segir hon, "ok tók ek við honum, ok kvez hann vera óhandlatr."

"Œrit mun hann stórvirkr," segir Njáll, "en eigi veit ek, hvárt hann er góðvirkr."

Skarpheðinn var vel til Atla. Njáll reið til þings of sumarit ok synir hans. Gunnarr var á þingi. Njáll tók upp fésjóð.

Skarpheðinn spyrr: "Hvat fé er þat, faðir?"

"Hér er fé þat, er Gunnarr greiddi mér fyrir heimamann várn."

"Koma mun þat til nǫkkurs," sagði Skarpheðinn ok glotti við.

Nú er at taka til heima, at Atli spurði Bergþóru, hvat hann skyldi vinna um daginn.

"Hugat hefi ek þér verkit," segir hon, "þú skalt fara at leita Kols, þar til er þú finnr hann, því at nú skalt þú vega hann í dag, ef þú vill minn vilja gera."

"Hér er vel á komit," segir Atli, "því at hvártveggi okkarr er illmenni; en þó skal ek svá til hans ráða, at annarr hvárr okkarr skal deyja."

"Vel mun þér fara," segir hon, "ok skalt þú eigi til engis vinna."

Hann tók vápn sín ok hest ok reið upp til Fljótshlíðar ok mœtti þar mǫnnum, er fóru frá Hlíðarenda; þeir áttu heima austr í mǫrk. Þeir spurðu, hvert Atli ætlaði; hann kvez ríða skyldu at leita klárs eins. Þeir kváðu þat lítit ørendi slíkum verkmanni, — "en þó er þá helzt eptir at spyrja, er á ferli hafa verit í nótt."

"Hverir eru þeir?" segir hann.

"Víga-Kolr, húskarl Hallgerðar," sǫgðu þeir, "fór frá seli áðan ok hefir vakat í alla nótt."

"Eigi veit ek, hvárt ek þori at finna hann," segir Atli, "hann er skapillr ok búð ek láta annars víti at varnaði."

"Hinn veg værir þú undir brún at líta," segja þeir, "sem þú myndir eigi vera ragr" — ok vísuðu honum til Kols.

Hann keyrði þá hest sinn ok ríðr mikinn, ok er hann mœtir Kol, mælti Atli til hans: "Gengr vel klyfjabandit?" segir Atli.

"Þat mun þik skipta engu, mannfýlan!" segir Kolr, "ok engan þann, er þaðan er."

Atli mælti: "Þat átt þú eptir, er erfiðast er, en þat er at deyja."

Síðan lagði Atli spjóti til hans, ok kom á hann miðjan. Kolr sveiflaði til hans øxinni ok misti hans, ok fell af baki ok dó þegar. Atli reið þar til er hann fann verkmenn Hallgerðar ok mælti: "Farið upp til hestsins ok gætið hans, þvíat Kolr er fallinn af baki, ok er hann dauðr."

"Hefir þú vegit hann," sǫgðu þeir.

"Svá mun Hallgerði sýnaz, sem hann hafi eigi sjálfdauðr orðit."

Reið síðan Atli heim ok segir Bergþóru; hon þakkar honum verk þetta ok orð þau, sem hann hafði um haft.

"Eigi veit ek," segir hann, "hversu Njáli mun þykkja."

"Vel mun hann í hǫndum hafa," segir hon, "ok mun ek segja þér eitt til marks um, at hann hefir haft til þings þrælsgjǫld þau, er vér tókum við fyrra sumar, ok munu þau nú koma fyrir Kol. En þó at sættir verði, þá skalt þú þó vera varr um þik, því at Hallgerðr mun engar sættir halda."

"Vill þú nǫkkut senda mann til Njáls," segir Atli, "at segja honum vígit?"

"Eigi vil ek þat," segir hon, "mér þœtti betr, at Kolr væri ógildr."

Hættu þau þá talinu. Hallgerði var sagt víg Kols ok ummæli Atla; hon kvaz launa skyldu Atla; hon sendi mann til þings at segja Gunnari víg Kols. Hann svaraði fá ok sendi mann at segja Njáli; hann svaraði engu.

Skarpheðinn mælti: "Miklu eru þrælar atgørðameiri en fyrr hafa verit. Þeir fluguz þá á, ok þótti þat ekki saka, en nú vilja þeir vegaz," ok glotti við.

Njáll kipði ofan fésjóðnum, er uppi var í búðinni, ok gekk út; synir hans gengu með honum. Þeir gengu til búðar Gunnars. Skarpheðinn mælti við mann, er var í búðardurum: "Seg þú Gunnari, at faðir minn vill finna hann."

Hann segir Gunnari. Gunnarr gekk út þegar ok fagnaði vel Njáli; síðan gengu þeir á tal.

"Illa hefir nú orðit," segir Njáll, "er húsfreyja mín skal hafa rofit grið ok látit drepa húskarl þinn."

"Ekki skal hon ámæli af þessu hafa," segir Gunnarr. "Dœm þú nú málit," segir Njáll.

"Svá mun ek gera," segir Gunnarr, "læt ek þá menn vera jafndýra, Svart ok Kol; skalt þú greiða mér tólf aura silfrs."

Njáll tók fésjóðinn ok seldi Gunnari. Gunnarr kendi féit, at þat var et sama, sem hann hafði honum greitt. Fór Njáll til búðar sinnar, ok var jafnvel með þeim síðan sem áðr. Þá er Njáll kom heim, taldi hann á Bergþóru, en hon kvaz aldri vægja skyldu fyrir Hallgerði. Hallgerðr leitaði á Gunnar mjǫk, er hann hafði sæz á vígit. Gunnarr kvez aldri bregðaz skyldu Njáli né sonum hans; hon geisaði mjǫk. Gunnarr gaf ekki gaum at því. Svá gættu þeir til á þeim misserum, at ekki varð at.

Um várit rœddi Njáll við Atla: "Þat vilda ek, at þú réðiz austr í fjǫrðu, at eigi skapi Hallgerðr þér aldr."

"Ekki hræðumz ek þat," segir Atli, "ok vil ek heima vera, ef ek á kosti."

"Þat er þó óráðligra," segir Njáll.

"Betra þykkir mér at látaz í þínu húsi," segir Atli, "en skipta um lánardrótna; en þess vil ek biðja þik, ef ek em veginn, at eigi komi þrælsgjǫld fyrir mik."

"Svá skal þik bœta sem frjálsan mann," segir Njáll, "en Bergþóra mun þér því heita, sem hon mun efna, at fyrir þik munu koma mannhefndir."

Réz hann þar þá at hjóni. Nú er at segja frá Hallgerði, at hon sendi mann vestr til Bjarnarfjarðar eptir Brynjólfi rósta, frænda sínum; hann var et mesta illmenni. Gunnarr vissi ekki til þessa. Hallgerðr kvað hann sér vel fallinn til verkstjóra. Brynjólfr kom vestan, ok spurði Gunnarr, hvat hann skyldi. Hann kvaz þar vera skyldu.

"Ekki munt þú bœta hýbýli vár," segir Gunnarr, "svá er mér frá þér sagt; en ekki mun ek vísa í braut frændum Hallgerðar, þeim er hon vill at sé með henni."

Gunnarr var til hans fár, ok ekki illa. Leið nú svá fram til þings. Gunnarr ríðr til þings ok Kolskeggr; ok er þeir kómu til þings, funduz þeir Njáll ok var hann á þingi ok synir hans, ok fór vel með þeim Gunnari.

Bergþóra mælti við Atla: "Far þú upp í Þórólfsfell ok vinn þar viku."

Hann fór upp þangat ok var þar á laun ok brendi kol í skógi. Hallgerðr mælti við Brynjólf: "Þat er mér sagt, at Atli sé eigi heima, ok mun hann vinna verk í Þórólfsfelli."

"Hvat þykki þér líkast at hann vinni?" segir hann.

"Í skógi nǫkkut," segir hon.

"Hvat skal ek honum," sagði hann.

"Drepa skalt þú hann," segir hon.

Hann varð um fár.

"Minnr myndi Þjóstólfi í augu vaxa," segir hon, "ef hann væri á lífi, at drepa Atla."

"Ekki skalt þú hér enn þurfa mjǫk á at frýja," segir hann.

Tók hann þá vápn sín ok hest sinn, stígr á bak ok ríðr í Þórólfsfell; hann sá kolreyk mikinn austr frá bœnum; ríðr hann þangat til, stígr þá af hestinum ok bindr hann, en hann gengr þar sem mestr er reykrinn. Sér hann þá, hvar kolgrǫfin er, ok er þar maðr við; hann sá, at hann hafði sett spjót í vǫllinn hjá sér. Brynjólfr gengr með reykinum allt at honum, en hann var óðr at verki sínu, ok sá hann eigi. Brynjólfr hjó í hǫfuð honum með øxi; hann bráz við svá fast, at Brynjólfr lét lausa øxina, ok þreif Atli spjótit ok skaut eptir honum. Brynjólfr kastaði sér niðr við vellinum, en spjótit flaug yfir hann fram.

"Nauzt þú nú þess, er ek var eigi við búinn," segir Atli, "en nú mun Hallgerði vel þykkja, þú munt segja dauða minn. En þat er til bóta, at þú munt eiga slíkan brátt; enda tak þú nú øxi þína, er hér hefir verit."

Hann svaraði honum engu ok tók øxina eigi fyrr en Atli var dauðr, ok reið heim í Þórólfsfell ok sagði vígit; ok reið heim síðan ok sagði Hallgerði. Hon sendi mann til Bergþórshváls ok lét segja Bergþóru, at nú var launat víg Kols. Síðan sendi Hallgerðr mann til þings at segja Gunnari víg Atla. Gunnarr stóð upp ok Kolskeggr með honum.

Kolskeggr mælti: "Óþarfir munu þér verða frændr Hallgerðar."

Þeir gengu til fundar við Njál.

Gunnarr mælti: "Víg Atla hefi ek at segja þér;" hann sagði honum, hverr vá, — "ok vil ek nú bjóða þér bót fyrir; ok skalt þú gera sjálfr."

Njáll mælti: "Þat hǫfu vit ætlat, at láta okkr ekki á greina, en þó mun ek eigi gera hann at þræli."

Gunnarr kvað þat vel vera ok rétti fram hǫndina. Njáll nefndi sér vátta, ok sættuz at þessu.

Skarpheðinn mælti: "Ekki lætr Hallgerðr verða ellidauða húskarla vára."

Gunnarr mælti: "Svá mun móðir þín til ætla, at ýmsir eigi hǫgg í garði."

Síðan gerði Njáll hundrað silfrs, en Gunnarr galt þegar; margir mæltu, er hjá stóðu, at mikit væri gǫrt; Gunnarr reiddiz ok kvað þá bœtta fullum rétti, er eigi væri vaskari menn, en Atli var. Riðu þeir við þat heim af þingi. Bergþóra rœddi við Njál, er hon sá féit: "Efnt þykkiz þú hafa heitin þín, en nú eru eptir mín heit."

"Eigi er nauðsyn á, at þú efnir þau," segir Njáll.

"Hins hefir þú til getit," sagði hon, "ok skal svá vera."

Hallgerðr mælti til Gunnars: "Hefir þú goldit hundrað silfrs fyrir víg Atla ok gǫrt hann at frjálsum manni?"

"Frjáls var hann áðr," segir Gunnarr, "enda skal ek ekki gera at óbótamǫnnum heimamenn Njáls."

"Jafnkomit mun á með ykkr, er hvártveggi er blauðr."

"Þat er sem reyniz," segir hann.

Var þá Gunnarr lengi fár við hana, þar til at hon lét til við hann. Nú er kyrt þau misseri. Um várit jók Njáll ekki hjón sín. Nú ríða menn til þings um sumarit.

Þórðr hét maðr; hann var kallaðr leysingjason. Sigtryggr hét faðir hans; hann hafði verit leysingi Ásgerðar, ok druknaði í Markarfljóti. Var Þórðr því með Njáli síðan. Hann var mikill maðr ok styrkr; hann hafði fóstrat alla sonu Njáls. Hann hafði lagt hug á Guðfinnu, frændkonu Njáls, Þórólfsdóttur; hon var matselja heima þar, ok var þá óhraust. Bergþóra kom at máli við Þórð leysingjason: "Þú skalt fara at drepa Brynjólf."

"Engi em ek vígamaðr," segir hann, "en þó mun ek gera þat, ef þú vill."

"Þat vil ek," segir hon.

Síðan fór hann upp til Hlíðarenda ok lét kalla Hallgerði út ok spurði, hvar Brynjólfr væri.

"Hvat vill þú honum?" segir hon.

"Ek vil at hann segi mér, hvar hann hefir hulit hræ Atla; mér er sagt, at hann hafi illa um búit."

Hon vísaði til hans ok kvað hann vera í Akratungu niðri. "Gæt þú," segir Þórðr, "at honum verði eigi þat sem Atla."

"Engi ert þú vígamaðr," segir hon, "ok mun ekki undir, hvar þit finniz."

"Aldri hefi ek sét mannsblóð, ok veit ek eigi, hversu mér bregðr við" — ok hleypir ór túninu ok ofan til Akratungu.

Rannveig, móðir Gunnars, hafði heyrt á viðrtal þeira.

"Mjǫk frýr þú honum, Hallgerðr!" segir hon, "en ek ætla hann øruggan mann, ok mun þat frændi þinn finna."

Þeir mœttuz á fǫrnum vegi, Brynjólfr ok Þórðr.

Þórðr mælti: "Ver þú þik, Brynjólfr! því at ek vil eigi níðaz á þér."

Brynjólfr reið at Þórði ok hjó til hans. Þórðr hjó í mót með øxi ok í sundr skaptit fyrir framan hendr honum Brynjólfi ok hjó þegar í annat sinn til hans, ok kom á bringuna ok gekk þegar á hol. Fell hann þá af baki ok var þegar dauðr. Þórðr fann smalamann Hallgerðar ok lýsti vígi á hǫnd sér ok sagði, hvar hann lá, ok bað hann segja Hallgerði vígit. Síðan reið hann til Bergþórshváls ok sagði Bergþóru vígit ok ǫðrum mǫnnum.

"Njót þú heill handa!" sagði hon.

Smalamaðr sagði Hallgerði vígit; hon varð beisk við ok kvað hér skyldu mikit illt af leiða, ef hon mætti ráða.

Nú koma tíðendin til þings, ok lét Njáll segja sér þrimr sinnum ok mælti síðan: "Fleiri geraz nú vígamenn, en ek ætlaða."

Skarpheðinn mælti: "Sjá maðr hefir þó helzt verit feigr," segir hann, "er látiz hefir fyrir fóstra várum, er aldri hefir sét mannsblóð, ok mundu þat margir ætla, at vér brœðr myndim þetta fyrri gǫrt hafa at því skapferli, sem vér hǫfum." "Skamt mun þú til þess eiga," segir Njáll, "at þik mun slíkt henda; mun þik þó nauðr til reka." Þeir gengu þá til móts við Gunnar ok sǫgðu honum vígit; Gunnarr mælti ok sagði, at þat var lítill mannskaði, — "en þó var hann frjáls maðr." Njáll bauð honum þegar sættina. Gunnarr játti því, ok skyldi hann sjálfr dœma. Hann dœmði þegar ok gerði hundrað silfrs. Njáll galt þegar féit, ok váru þeir sáttir eptir þat.