Bókastaðir

Ásgrímr hét maðr; hann var Elliða-Grímsson, Ásgrímssonar, Ǫndóttssonar kráku; móðir hans hét Jórunn ok var Teits dóttir, Ketilbjarnarsonar ens gamla frá Mosfelli. Móðir Teits var Helga, dóttir Þórðar skeggja, Hrappssonar, Bjarnarsonar bunu. Móðir Jórunnar var Álof, dóttir Bǫðvars hersis, Víkinga-Kárasonar. Bróðir Ásgríms Elliða-Grímssonar hét Sigfúss; hans dóttir var Þorgerðr, móðir Sigfúss, fǫður Sæmundar ens fróða. Gaukr Trandilsson var fóstbróðir Ásgríms, er frœknastr maðr hefir verit ok bezt at sér gǫrr. Þar varð illa með þeim Ásgrími, því at Ásgrímr varð banamaðr Gauks. Ásgrímr átti tvá sonu, ok hét hvárrtveggi Þórhallr; þeir váru báðir efniligir menn. Grímr hét ok sonr Ásgríms, en Þórhalla dóttir; hon var kvenna fríðust ok kurteisust ok vel at sér í ǫllu. Njáll kom at máli við son sinn Helga: "Hugat hefi ek þér kvánfang, frændi! ef þú vill at mínu ráði gera."

"Þat vil ek víst," segir hann, "því at ek veit, at bæði er, at þú vill vel, enda kant þú vel, eða hvar hefir þú á stofnat?"

"Vit skulum biðja dóttur Ásgríms Elliða-Grímssonar, því at sá er kostr beztr."

Lítlu síðar fara þeir ok báðu konunnar, riðu út yfir Þjórsá, ok fóru þar til er þeir kómu í Tungu. Ásgrímr var heima ok tók við þeim vel, ok váru þar um nóttina. En um daginn gengu þeir á tal, þá vakði Njáll til um bónorðit ok bað Þórhǫllu til handa Helga, syni sínum. Ásgrímr svaraði því vel, ok kvað eigi þá menn vera, at hann væri fúsari við at kaupa en þá; síðan tǫluðu þeir um málit, ok lauk svá, at Ásgrímr fastnaði Helga konuna, ok var kveðit á brúðlaupsstefnu. Gunnarr var at veizlu þeiri ok margir aðrir enir beztu menn; en eptir veizluna bauð Njáll Þórhalli Ásgrímssyni til fóstrs, ok fór hann til hans ok var með honum lengi síðan. Hann unni meira Njáli en fǫður sínum. Njáll kendi honum lǫg, svá at hann varð mestr lǫgmaðr á Íslandi.

Skip kom út í Arnarbœlisós, ok stýrði skipinu Hallvarðr hvíti, víkverskr maðr; hann fór til vistar til Hlíðarenda ok var með Gunnari um vetrinn; ok bað hann jafnan, at hann skyldi fara útan. Gunnarr talaði fátt um ok tók á engu ólíkliga. Ok um várit fór hann til Bergþórshváls ok spurði Njál, hversu ráðligt honum þœtti, at hann fœri útan.

"Ráðligt þykki mér þat," segir Njáll, "munt þú þér þar vel koma, sem þú ert."

"Vill þú nǫkkut taka við fjárfari mínu, meðan ek em í brautu, því at ek vil, at Kolskeggr bróðir minn fari með mér, en ek vilda, at þú sæir um búit með móður minni."

"Ekki skal þetta við nema," segir Njáll, "allt skal ek stunda þat, er þú vill."

"Vel mun þér fara," segir Gunnarr.

Reið hann þá heim. Austmaðr kom enn á tal við Gunnar, at hann myndi útan fara. Gunnarr spyrr, ef hann hefði nǫkkut siglt til annarra landa. Hann kvez hafa siglt meðal allra þeira landa, er váru meðal Nóregs ok Garðaríkis — "ok svá hefi ek siglt til Bjarmalands."

"Vill þú sigla með mér í Austrveg?" segir Gunnarr.

"Þat vil ek víst," segir hann.

Síðan réð Gunnarr útanferð sína með honum. Njáll tók við ǫllu fjárfari Gunnars.

Gunnarr fór útan ok Kolskeggr bróðir hans með honum. Þeir sigldu til Túnsbergs ok váru þar um vetrinn. Þá var orðit hǫfðingjaskipti í Nóregi; var þá dauðr Haraldr gráfeldr ok Gunnhildr; réð þá Hákon jarl Sigurðarson, Hákonarsonar, Grjótgarðssonar. Móðir Hákonar hét Bergljót, dóttir Þóris jarls; móðir hennar var Álof árbót, ok var dóttir Haralds ens hárfagra. Hallvarðr spurði Gunnar, ef hann vildi ráðaz til Hákonar jarls.

"Eigi vil ek þat," segir Gunnarr.

"Átt þú nǫkkut langskip?" segir Gunnarr.

"Á ek tvau," segir hann.

"Þá vilda ek, at vit fœrim í hernað," segir Gunnarr, "ok réðim menn til með okkr."

"Þat vil ek þá," segir Hallvarðr.

Síðan fóru þeir til Víkrinnar ok tóku þar skip tvau ok bjǫgguz þaðan; þeim varð gott til manna, því at mikil ágæti váru sǫgð frá Gunnari.

"Hvert vill þú nú halda?" segir Gunnarr.

"Austr til Hísingar á fund Ǫlvis frænda míns."

"Hvat vill þú honum?" segir Gunnarr.

"Hann er góðr drengr," segir hann, "ok mun hann fá okkr nǫkkurn styrk til ferðarinnar."

"Fǫrum vit þangat þá," segir Gunnarr.

Þegar er þeir váru búnir, heldu þeir austr til Hísingar ok hǫfðu þar góðar viðtǫkur. Skamma stund hafði Gunnarr þar verit, áðr Ǫlvi fanz mikit um hann. Ǫlvir spurði um ferð hans. Hallvarðr segir, at Gunnarr vill í hernað ok afla sér fjár.

"Þat er engi ætlan," segir Ǫlvir, "þar sem þér hafið lið ekki."

"Nú mátt þú ok við auka," segir Hallvarðr.

"Ek ætla gott at styrkja Gunnar at nǫkkuru," segir Ǫlvir, "ok þó at þú eigir frændsemi at telja við mik, þá þykki mér þó meiri slœgr til hans."

"Hvat vill þú nú þá til leggja?" segir hann.

"Langskip tvau, annat tvítugsessu, en annat þrítugsessu."

"Hverr skal þau skipa?" segir Hallvarðr.

"Ek skal skipa húskǫrlum mínum annat, en búǫndum annat. En þó hefi ek spurt, at ófriðr er kominn í ána; ok veit ek eigi, hvárt þit komiz í brot."

"Hverir eru þar komnir?" segir Hallvarðr.

"Brœðr tveir," segir Ǫlvir, "heitir annarr Vandill, en annarr Karl, synir Snæúlfs ens gamla ór Gautlandi austan."

"Hallvarðr segir Gunnari, at Ǫlvir hafði lagit til skipin. Gunnarr varð glaðr við þat. Þeir bjǫggu ferð sína þaðan, þar til er þeir váru albúnir; þeir gengu fyrir Ǫlvi ok þǫkkuðu honum, en hann bað þá fara varliga fyrir þeim brœðrum.

Gunnarr helt út ór Elfinni, ok váru þeir Kolskeggr á einu skipi báðir, en Hallvarðr á ǫðru skipi. Þeir sjá nú skipin fyrir sér. Þá mælti Gunnarr: "Veru vér at nǫkkuru við búnir, ef þeir leita á oss, en eigum ekki við þá elligar."

Þeir gerðu svá ok bjǫgguz við á skipum sínum. Hinir skilðu í sundr skipin ok gerðu hlið í millum skipanna. Gunnarr fór fram í milli skipanna. Vandill þreif upp stafnljá ok kastaði á meðal skipanna ok í skip Gunnars ok dró þegar at sér. Ǫlvir hafði gefit Gunnari sverð gott. Gunnarr brá nú sverðinu, ok hafði hann eigi sett á sik hjálminn, hleypr þegar á saxit á skip Vandils ok hjó þegar mann til bana. Karl lagði at ǫðrum megin sínu skipi ok skaut spjóti um þvert skipit — ok stefndi á Gunnar miðjan. Gunnarr sér spjótit, er at honum fór, ok snoriz svá skjótt, at eigi mátti auga á festa, ok tók enni vinstri hendi spjótit ok skaut á skip til Karls, ok hafði sá bana, er fyrir varð. Kolskeggr þreif upp akkeri ok kastaði á skip Karls, ok kom fleinninn í borðit ok út í gegnum, ok fell þar inn sær kolblár, ok hljópu menn allir af skeiðinni ok á ǫnnur skip. Gunnarr hljóp nú aptr á sitt skip. Þá kom at Hallvarðr, ok tókz nú bardagi mikill. Sá þeir nú, at fyrirmaðr var øruggr, ok gerði hverr at, slíkt er mátti. Gunnarr gerði ýmist, er hann hjó eða skaut, ok hafði margr maðr bana fyrir honum. Kolskeggr fylgði honum vel. Karl hljóp á skip til Vandils bróður síns, ok bǫrðuz þeir þaðan um daginn. Kolskeggr tók hvílð um daginn á skipi Gunnars, ok sér Gunnarr þat ok mælti til hans: "Betri hefir þú ǫðrum verit í dag en þér, því at þú hefir gǫrt þá óþyrsta."

Síðan tók Kolskeggr jústu eina af miði fulla ok drakk ok barðiz eptir þat. Ok þar kom, at þeir brœðr hljópu upp á skip þeira Vandils, ok gekk Kolskeggr með ǫðru borði en Gunnarr með ǫðru. Í móti Gunnari gekk Vandill ok hjó þegar til hans, ok kom í skjǫldinn. Gunnarr snaraði skjǫldinn, er sverðit festi í, ok brotnaði undir hjǫltunum. Gunnarr hjó í móti, ok sýnduz þrjú sverðin á lopti, ok sá hann eigi, hversu hann skyldi forðaz. Gunnarr hjó undan honum báða fœtr. Kolskeggr lagði Karl í gegnum með spjóti. Eptir þat tóku þeir herfang mikit. Þaðan heldu þeir suðr til Danmerkr ok þaðan austr í Smálǫnd ok hǫfðu jafnan sigr. Ekki heldu þeir aptr at hausti. Annat sumar heldu þeir til Rafala ok mœttu þar víkingum, ok bǫrðuz þegar ok fengu sigr. Síðan heldu þeir austr til Eysýslu ok lágu þar nǫkkura hríð undir nesi einu. Þeir sá mann einn ganga ofan af nesinu. Gunnarr gekk á land upp at finna manninn, ok tǫluðuz þeir við. Gunnarr spurði hann at nafni; hann nefndiz Tófi. Gunnarr spurði, hvat hann vildi.

"Þik vil ek finna; herskip liggja hér ǫðrum megin undir nesinu, ok mun ek segja þér, hverir fyrir ráða. Þar ráða fyrir brœðr tveir; heitir annarr Hallgrímr, en annarr Kolskeggr; þá veit ek mesta orrostumenn, ok þat með, at þeir hafa vápn svá góð. Hallgrímr hefir atgeir þann, er hann hefir látit seiða til, at honum skal ekki vápn at bana verða nema hann; þat fylgir ok, at þegar veit, er víg er vegit með atgeirinum, því at þá syngr í honum áðr hátt; svá hefir hann náttúru mikla með sér. Kolskeggr hefir sax; þat er et bezta vápn. Þeir hafa lið þriðjungi meira en þér hafið. Fé hafa þeir ok mikit ok hafa fólgit á landi, ok veit ek gǫrla, hvar er. En þeir hafa sent njósnarskip fyrir nesit, ok vitu þeir allt til yðvar; þeir hafa nú ok viðbúning mikinn ok ætla þegar at yðr at leggja, er þeir eru búnir. Er yðr nú annat hvárt til, at leggja í braut þegar, ella búiz þér við sem skjótast; en ef þér hafið sigr, þá skal ek fylgja þér til fjárins alls."

Hann gaf honum fingrgull ok gekk síðan til manna sinna ok sagði þeim, at herskip lágu ǫðrum megin nessins — "ok vitu þeir allt til vár. Tǫkum vér vápn vár ok búumz við vel, því at nú er til fjár at vinna."

Síðan bjǫgguz þeir við, ok þá er þeir váru búnir, sjá þeir, at skipin fara at þeim. Tekz nú orrosta með þeim, ok berjaz þeir lengi, ok verðr mannfall mikit; Gunnarr vá margan mann. Þeir Hallgrímr hljópu á skip til Gunnars. Gunnarr snøri í mót honum. Hallgrímr lagði til hans atgeirinum. Slá ein var um þvert skipit, ok hljóp Gunnarr aptr yfir ǫfugr; skjǫldr Gunnars var fyrir framan slána, ok lagði Hallgrímr í gegnum hann ok svá í slána. Gunnarr hjó á hǫnd Hallgrími, ok lamðiz handleggrinn, en sverðit beit ekki, fell þá niðr atgeirrinn; Gunnarr tók atgeirinn ok lagði í gegnum Hallgrím. Gunnarr bar atgeirinn jafnan síðan. Þeir bǫrðuz nafnar, ok var nær, hvárum vænna horfði. Þá kom Gunnarr at ok hjó Kolskegg banahǫgg. Eptir þat beiddu víkingar sér griða; Gunnarr lét þess kost. Hann lét þá kanna valinn ok taka fé þat, er dauðir menn hǫfðu átt, en hann gaf hinum vápn sín ok klæði, er hann gaf grið, ok bað þá fara til fóstrjarða sinna; þeir heldu í braut, en Gunnarr tók fé þat allt, er eptir var. Tófi kom at Gunnari eptir bardagann ok bauð at fylgja honum til fjár þess, er víkingar hǫfðu fólgit, kvað þat bæði vera meira ok betra en hitt, er þeir hǫfðu áðr fengit. Gunnarr kvez þat vilja. Gekk hann á land með Tófa, ok Tófi fyrir til skógar, en Gunnarr eptir. Þeir kómu at, þar sem viðr var borinn saman mikill. Tófi segir, at þar var féit undir. Ruddu þeir þá af viðinum ok fundu þar bæði gull ok silfr, klæði ok vápn góð; báru þeir fé þetta á skip. Gunnarr spurði Tófa, hverju hann vildi at hann launaði honum.

Tófi svaraði: "Ek em danskr maðr at ætt, ok vilda ek, at þú flyttir mik til frænda minna."

Gunnarr spurði, hví hann væri í Austrvegi.

"Ek var tekinn af víkingum," segir Tófi, "ok var mér skotit hér á land í Eysýslu, ok hefi ek hér verit síðan."