Bókastaðir

Nú er þar til máls at taka, er Unnr hefir látit allt lausafé sitt. Hon gerði ferð sína til Hlíðarenda, ok tók Gunnarr vel við frændkonu sinni; var hon þar um nótt. Um daginn eptir sátu þau úti ok tǫluðu; þar kómu niðr rœður hennar, at hon sagði honum, hversu henni fell þungt til fjár.

"Illa er þat," sagði hann.

"Hver órræði vill þú veita mér?" sagði hon.

Hann svaraði: "Haf þú fé svá mikit, sem þú þarft, er ek á á leigustǫðum."

"Eigi vil ek eyða fé þínu," segir hon.

"Hversu vill þú þá?" segir hann.

"Ek vil, at þú heimtir fé mitt undan Hrúti," segir hon.

"Eigi þykki mér þat vænt," segir hann, "þar er faðir þinn fekk eigi heimt, ok var hann lǫgmaðr mikill, en ek kann lítt til laga."

Hon svaraði: "Meir þreytti Hrútr þat með kappi en með lǫgum, en faðir minn var gamall, ok þótti mǫnnum því þat ráð, at þeir þreytti þat ekki með sér. Enda er sá engi minn frændi, at gangi í þetta mál, ef þú hefir eigi þrek til."

"Þora mun ek," segir hann, "at heimta fé þetta; en eigi veit ek, hversu upp skal taka málit."

Hon svaraði: "Far þú ok finn Njál at Bergþórshváli; hann mun ráðin kunna til at leggja. Er hann ok vinr þinn mikill."

"Ván er mér, at hann ráði mér heilt sem ǫllum ǫðrum," segir hann.

Svá lauk með þeim, at Gunnarr tók við málinu, en fekk henni fé til bús síns, sem hon þurfti, ok fór hon heim síðan. Gunnarr ríðr nú at finna Njál, ok tók hann við honum vel, ok gengu þeir á tal.

Gunnarr mælti: "Heilræði em ek kominn at sœkja at þér."

Njáll svaraði: "Margir eru þess vinir mínir makligir, en þó ætla ek at leggja mesta stund á við þik."

Gunnarr mælti: "Ek vil gera þér kunnigt, at ek hefi tekit fjárheimtu af Unni á Hrút."

"Þat er mikit vandamál," segir Njáll, "ok mikil hætta, hversu ferr, en þó mun ek til leggja með þér þat, er mér þykkir vænast; ok mun þat endaz, ef þú bregðr eigi af, en líf þitt er í hættu, ef þú gerir eigi svá."

"Hvergi skal ek af bregða," segir Gunnarr.

Þá þagði Njáll nǫkkura stund ok mælti síðan: "Hugsat hefi ek málit, ok mun þat duga."

"Nú skalt þú ríða heiman við þriðja mann; skalt þú hafa váskufl ýztan klæða ok undir sǫluváðarkyrtil mórendan; þar skalt þú hafa undir en góðu klæði þín, ok taparøxi í hendi. Tvá hesta skal hafa hverr yðvarr, aðra feita en aðra magra. Þú skalt hafa heðan smíði. Þér skuluð ríða þegar á morgin, ok er þér komið yfir Hvítá vestr, lát þú slota hatt þinn mjǫk. Þá mun eptir spurt, hverr sá sé enn mikli maðr. Fǫrunautar þínir skulu segja, at þar sé Kaupa-Heðinn enn mikli, eyfirzkr maðr, ok fari með smíði; hann er maðr skapillr ok margmæltr, þykkiz einn vita allt; hann rekr aptr kaup sín optliga ok flýgr á menn, þegar eigi er allt gǫrt sem hann vill. Þú skalt ríða vestr til Borgarfjarðar ok láta hvarvetna falt smíðit ok reka aptr kaupin mjǫk; mun þá sá orðrómr á leggjaz, at Kaupa-Heðinn sé manna verstr viðfangs ok sízt sé logit frá honum. Þú skalt ríða til Norðrárdals ok svá til Hrútafjarðar ok til Laxárdals ok til þess, er þú kømr á Hǫskuldsstaði; þar skalt þú vera um nótt ok sitja útarliga ok drepa niðr hǫfði.

Hǫskuldr mun mæla, at ekki skyli eiga við Kaupa-Heðin, ok segja, at hann sé óvinveittr. Síðan munt þú fara í braut um morgininn eptir ok koma á næsta bœ hjá Hrútsstǫðum. Þar skalt þú láta falt smíðit ok hafa þat uppi af, er verst er, ok berja í brestina; búandi mun at hyggja ok mun hann finna brestina; þú skalt hnykkja af honum ok mæla illa við hann. Hann mun segja, at þat sé ván, at þú gefiz honum eigi vel, er þú gefz ǫllum ǫðrum illa. Þá skalt þú fljúga á hann, þó at þú sér því óvanr; ok stilt þó aflinu, at þú verðir eigi kendr. Þá mun sendr maðr á Hrútsstaði at segja Hrúti, at betra mun at skilja ykkr; hann mun þegar senda eptir þér; en þú skalt ok þegar fara. Þér mun skipat á enn óœðra bekk gegnt ǫndugi Hrúts. Þú skalt kveðja hann; hann mun vel taka þér; hann mun spyrja, hvárt þú sér norðlenzkr; þú skalt segja, at þú sér eyfirzkr maðr. Hann mun spyrja, hvárt þar sé allmargir ágætir menn. Œrinn hafa þeir klækiskap, skalt þú segja. Er þér kunnigt til Reykjardals? mun hann segja; kunnigt er mér um allt Ísland, skalt þú segja. Eru í Reykjardal kappar miklir? mun hann segja; þjófar eru þar ok illmenni, skalt þú segja; þá mun Hrútr hlæja ok þykkja gaman at. Þit munuð tala um menn í Austfirðingafjórðungi; ok skalt þú ǫllum fá nǫkkut ámæli. Tal ykkat mun koma á Rangárvǫllu. Þá skalt þú segja, at þar sé sízt mannval, síðan Mǫrðr gígja var dauðr. Hrútr mun spyrja, hvat þú finnir helzt til þess, at eigi megi koma maðr í stað hans; þú skalt því svara, at hann var maðr svá vitr ok svá mikill málafylgjumaðr, at aldri yrði á um hǫfðingsskap hans. Hann mun spyrja, hvárt þér sé nǫkkut af kunnigt —, hversu fór með okkr. Kunnigt er mér, skalt þú segja, at hann tók af þér konuna, en þú hafðir ekki at. Þá mun Hrútr svara: þótti þér ekki á verða fyrir honum, er hann náði eigi fénu, en bjó þó til málit? Hér má ek vel svara þér um, skalt þú segja, þú skoraðir honum til einvígis, en hann var maðr gamall, ok réðu vinir hans honum þat, at hann berðiz eigi við þik, ok drápu svá niðr málinu. Mælta ek þat, mun Hrútr segja, ok þótti þat heimskum mǫnnum sem lǫg væri; en mátti þó málit upp taka á ǫðru þingi, ef hann hefði þrek til haft. Veit ek þat, skalt þú segja. Hann mun þá spyrja þik: Kant þú nǫkkut í lǫgum? Kunna þótta ek norðr þar, skalt þú segja, en þó munt þú segja mér verða, hversu málit skal upp taka. Hrútr mun svara, at hverju máli þú vill spyrja. At því, skalt þú segja, "er mik skiptir engu, hversu upp skal taka fjárheimtuna Unnar." Stefna skal málinu, svá at ek heyra eða at lǫgheimili mínu, mun Hrútr segja. Stefn nú þá, skalt þú segja, en ek mun í annat sinn. Þá mun Hrútr stefna; ok skalt þú hyggja at því vandliga, hver atkvæði hann hefir. Þá mun Hrútr mæla, at þú skylir stefna; þú skalt þá stefna, ok skal rangt, svá at eigi sé meir en annat hvert orð rétt. Þá mun Hrútr hlæja, ok mun hann þá ekki gruna þik en mæla þó, at fátt sé rétt í; þú skalt kenna fǫrunautum þínum, at þeir hafi glapit þik. Þá skalt þú biðja Hrút, at hann mæli fyrir þér, ok biðja, at hann leyfi, at þú mælir eptir; hann mun þat leyfa þér ok stefna sjálfr málinu; þú skalt þegar stefna eptir ok mæla þá rétt ok spyrja þá Hrút, hvárt rétt sé stefnt. Hann mun svara, at þat megi eigi ónýta; þá skalt þú mæla hátt, svá at fǫrunautar þínir heyri: "Stefni ek handseldri sǫk Unnar Marðardóttur." En þá er menn eru sofnaðir, skuluð þér taka beizl yður ok sǫðulreiði ok fara hljóðliga, ganga út ok bera sǫðla yðra í haga til enna feitu hestanna ok ríða þeim, en láta hina eptir. Þér skuluð ríða upp ór búfjárhǫgum ok vera þar þrjár nætr. Svá nǫkkuru mun yðvar leita farit lengi. Skalt þú þá ríða heim suðr, ok ríða jafnan um nætr, en liggja um daga. En vér munum ríða til þings ok veita at málunum." Gunnarr þakkaði honum ok reið heim fyrst.

Gunnarr reið heiman tveim nóttum síðar ok tveir menn með honum; þeir riðu þar til er þeir kómu á Bláskógaheiði. Þar riðu menn í móti þeim ok spurðu, hverr sá væri enn mikli maðr, er svá lítt var sýndr, en fǫrunautar hans sǫgðu, at þar var Kaupa-Heðinn. Þeir sǫgðu, at þá var eigi ens verra eptir ván, er slíkr fór fyrir. Heðinn lét þegar sem hann myndi á þá ráða; en þó fóru hvárir leið sína. Gunnarr fór með ǫllu sem fyrir hann var lagt ok var á Hǫskuldsstǫðum um nótt ok fór þaðan ofan eptir dal ok kom á næsta bœ Hrútsstǫðum; þar lét hann falt smíðit ok seldi þrjá smíðisgripi; búandi fann, at á var smíðinu, ok kallaði fals í; Heðinn réð þegar á búanda. Þat var sagt Hrúti; hann sendi eptir Heðni; fór hann þegar á fund Hrúts ok hafði þar góðar viðtǫkur; skipaði Hrútr honum gagnvart sér. Fóru orð þeira mjǫk, sem Njáll ætlaði; þá sagði Hrútr honum, hversu upp skyldi taka málit, ok stefndi fyrir málinu, en hann mælti eptir ok stefndi rangt; þá brosti Hrútr ok grunaði ekki. Þá mælti hann, at Hrútr skyldi stefna í annat sinn; svá gerði Hrútr. Heðinn stefndi þá í annat sinn ok stefndi þá rétt ok vitnaði undir fǫrunauta sína, at hann stefndi handseldri sǫk Unnar Marðardóttur. Hann fór til svefns sem aðrir menn um kveldit, en þegar er Hrútr var sofnaðr, tóku þeir klæði sín ok vápn ok gengu út ok fóru til hesta sinna ok riðu yfir ána ok svá fram Hjarðarholts megin, þar til er þraut dalinn, ok eru þar í fjǫllunum millum ok Haukadalsskarðs ok kómu sér þar, er eigi mátti finna þá fyrr en riðit væri at þeim. Hǫskuldr vaknar þessa nótt á Hǫskuldsstǫðum ǫndverða ok vakði upp alla heimamenn sína.

"Ek vil segja yðr draum minn," segir hann, "ek þóttumz sjá bjarndýri mikit ganga út ór húsunum, ok vissa ek, at eigi fanz þessa dýrs maki, ok fylgðu því hundar tveir ok vildu þeir vel dýrinu. Þat stefndi til Hrútsstaða ok gekk þar inn í húsin. Síðan vaknaða ek. Nú vil ek spyrja yðr, hvat þér sáð til ens mikla manns."

Einn maðr svaraði honum: "Þat sá ek, at fram undan erminni kom eitt gullhlað ok rautt klæði; á hœgri hendi hafði hann gullhring."

Hǫskuldr mælti: "Þetta er engis manns fylgja nema Gunnars frá Hlíðarenda. Þykkjumz ek nú sjá allt eptir; skulu vér nú ríða á Hrútsstaði."

Þeir gerðu svá. Hrútr lá í lokrekkju ok spyrr, hverir komnir eru. Hǫskuldr sagði til sín ok spurði, hvat þar væri gesta.

Hann segir: "Hér er Kaupa-Heðinn."

Hǫskuldr segir: "Breiðari mun um bakit; ek get verit munu hafa Gunnar frá Hlíðarenda."

"Þá mun hér slœgleiksmunr orðit hafa," segir Hrútr.

"Hvat er at orðit?" segir Hǫskuldr.

"Ek sagða honum, hversu upp skyldi taka málit Unnar, ok stefnda ek mér sjálfr, en hann stefndi eptir; ok mun hann þann hafa málatilbúnaðinn, ok er sá réttr."

"Mikill er vizkumunr orðinn," segir Hǫskuldr, "ok mun eigi Gunnarr einn hafa um ráðit. Njáll mun þessi ráð hafa til lagit, því at engi er hans maki at viti."

Þeir leita nú Heðins, ok er hann allr í brautu. Síðan sǫfnuðu þeir liði ok leituðu þeira þrjá daga ok fundu þá eigi.

Gunnarr reið suðr af fjallinu til Haukadals ok fyrir austan skarð ok norðr til Holtavǫrðuheiðar ok til þess er hann kom heim.

Gunnarr reið til alþingis. Þeir Hrútr ok Hǫskuldr riðu ok til þings ok fjǫlmentu mjǫk. Gunnarr sœkir mál þetta á þingi; hann kvaddi búa til máls, ok hǫfðu þeir Hrútr ætlat at veita honum atgǫngu, en treystuz eigi. Síðan gekk Gunnarr at Breiðfirðingadómi ok bauð Hrúti at hlýða til eiðspjalls síns ok framsǫgu sakar ok sóknargagna allra; eptir þat vann hann eið ok sagði fram sǫk; síðan lét hann bera stefnuvætti; Njáll var eigi við dóminn. Nú sótti Gunnarr málit, þar til er hann bauð til varna. Hrútr nefndi vátta ok sagði ónýtt málit ok sagði hann mist hafa þeira þriggja váttorða, er í dóminn áttu at koma, eitt, þat er nefnt var fyrir rekkjustokki, annat fyrir karldurum, þriðja at Lǫgbergi. Njáll var þá kominn til dómsins ok kvez borgit munu geta málinu, ef þeir vildi þat þreyta.

"Eigi vil ek þat", sagði Gunnarr, "ek skal gera Hrúti slíkan, sem hann gerði Merði, frænda mínum. Eða hvárt eru þeir brœðr svá nær, Hrútr ok Hǫskuldr, at þeir megi heyra mál mitt?"

"Heyra megu vit," segir Hrútr, "eða hvat vill þú?"

Gunnarr mælti: "Þeir sé heyrandi váttar, er hjá eru, at ek skora þér, Hrútr! til hólmgǫngu, ok skulu vit berjaz í dag í hólma þeim, er hér er í Øxará, en ef þú vill eigi berjaz við mik, þá greið þú út féit allt í dag."

Síðan gekk Gunnarr frá dóminum með ǫllu sínu fǫruneyti. Þeir Hǫskuldr ok Hrútr gengu ok heim, ok var málit hvártki sótt né varit þaðan af.

Hrútr mælti, er hann kom inn í búðina: "Þat hefir mik aldri fyrr hent, at nǫkkurr maðr hafi mér hólmgǫngu boðit, at ek hafa undan gengit."

"Þat munt þú ætla, at berjaz," segir Hǫskuldr, "en eigi skal þat, ef ek ræð, því at eigi ferr þér nær við Gunnar, en Merði myndi við þik, ok skulu vit heldr greiða féit báðir saman Gunnari."

Síðan spurðu þeir brœðr búendr, hvat þeir vildi til leggja; þeir sǫgðu allir, at þeir vildi til leggja slíkt sem Hrútr vildi.

"Gǫngum þá," segir Hǫskuldr, "til búðar Gunnars ok greiðum af hǫndum féit."

Var þá sagt Gunnari; hann gekk út í búðardyrnar.

Hǫskuldr mælti: "Nú er at taka við fénu."

Gunnarr mælti: "Greiði nú þá, því at ek em nú búinn við at taka."

Þeir greiddu féit allt vel af hendi.

Þá mælti Hǫskuldr: "Njót þú, sem þú hefir aflat."

"Vel munum vér njóta," segir Gunnarr, "þvíat sǫnn er fjárheimtan."

Hrútr svaraði: "Illu mun þér launat verða."

"Ferr þat sem má," segir Gunnarr.

Þeir Hǫskuldr gengu heim til búðar sinnar, ok var honum mikit í skapi ok mælti til Hrúts: "Hvárt mun Gunnari aldri hefnaz þessi ójafnaðr?"

"Eigi mun þat," segir Hrútr, "hefnaz mun honum víst, ok mun oss verða í því engi hefnd né frami. En þó er þat líkast, at hann snúiz til várrar ættar um vinfengit." Hættu þeir þá talinu. Gunnarr sýndi Njáli féit. Hann mælti: "Vel hefir nú vegnat," segir hann. "Ok hefir af þér til leitt," segir Gunnarr. Menn riðu heim nú af þinginu, ok hafði Gunnarr ena mestu sœmð af málinu. Gunnarr fœrði féit allt Unni, ok vildi hann ekki af hafa, en kvez meira heimta þykkjaz eiga at henni síðan ok hennar frændum, en at ǫðrum mǫnnum. Hon kvað þat svá vera.

Valgarðr hét maðr; hann bjó at Hofi við Rangá; hann var sonr Jǫrundar goða, Hrafns sonar heimska, Valgarðs sonar, Ævars sonar, Vémundar sonar orðlokars, Þórólfs sonar váganefs, Þrándar sonar ens gamla, Haraldssonar hilditannar, Hrœrekssonar sløngvanbauga. Móðir Haralds hilditannar var Auðr, dóttir Ívars víðfaðma, Hálfdanarsonar ens snjalla. Bróðir Valgarðs ens grá var Úlfr aurgoði, er Oddaverjar eru frá komnir. Úlfr aurgoði var faðir Svarts, fǫður Loðmundar, fǫður Sigfúss, fǫður Sæmundar ens fróða, en frá Valgarði er kominn Kolbeinn ungi. Þeir brœðr Úlfr aurgoði ok Valgarðr enn grái fóru at biðja Unnar, ok giptiz hon Valgarði án ráði allra frænda sinna, en þat þótti Gunnari illa ok Njáli ok mǫrgum ǫðrum, því at hann var maðr grályndr ok óvinsæll. Þau gátu sér son, er Mǫrðr hét, ok er sá lengi við þessa sǫgu. Þá er hann var fullkominn at aldri, var hann illa til frænda sinna ok einna verst til Gunnars; hann var slœgr maðr í skaplyndi en illgjarn í ráðum. Nú skal nefna sonu Njáls. Skarpheðinn hét enn elzti; hann var mikill maðr vexti ok styrkr, vígr vel, syndr sem selr, manna fóthvatastr, skjótráðr ok øruggr, gagnorðr ok skjótorðr, en þó lǫngum vel stiltr. Hann var jarpr á hár, ok sveipr í hárinu, eygðr vel, fǫlleitr ok skarpleitr, liðr á nefi ok lá hátt tanngarðrinn, munnljótr nǫkkut ok þó manna hermannligastr. Grímr hét annarr, hann var fríðr sýnum ok hærðr vel, døkkr á hár ok fríðari sýnum en Skarpheðinn, mikill ok sterkr. Helgi hét enn þriði sonr Njáls; hann var fríðr maðr sýnum ok hærðr vel, hann var sterkr maðr ok vígr vel; hann var vitr maðr ok stiltr vel. Allir váru þeir ókvángaðir synir Njáls. Hǫskuldr hét enn fjórði sonr Njáls; hann var laungetinn; móðir hans hét Hróðný ok var Hǫskuldsdóttir, systir Ingjalds frá Keldum. Njáll spurði Skarpheðin, ef hann vildi kvángaz; hann bað fǫður sinn ráða. Bað Njáll þá til handa honum Þórhildar, dóttur Hrafns ór Þórólfsfelli, ok átti hann því þar annat bú síðan; Skarpheðinn fekk Þórhildar ok var þó vistum með fǫður sínum. Til handa Grími bað hann Ástríðar af Djúpárbakka; hon var ekkja ok auðig mjǫk. Hann fekk hennar, ok váru þau með Njáli.