Bókastaðir

Hrútr var með konungi um vetrinn í góðu yfirlæti. En er váraðiz, gerðiz hann hljóðr mjǫk. Gunnhildr fann þat ok mælti til hans, er þau váru tvau saman: "Ert þú hugsjúkr?"

Hrútr segir: "Þat er sem mælt er, at ilt er þeim, er á ólandi er alinn."

"Vill þú til Íslands?" segir hon.

"Þat vil ek," segir hann.

"Átt þú konu nǫkkura út þar?" segir hon.

"Eigi er þat," sagði hann.

"Þat hefi ek þó fyrir satt," segir hon.

Síðan hættu þau talinu. Hrútr gekk fyrir konung ok kvaddi hann.

Konungr mælti: "Hvat vill þú nú, Hrútr?"

"Ek vil beiðaz, herra! at þér gefið mér orlof til Íslands."

"Mun þinn sómi þar meiri en hér?" segir konungr.

"Eigi mun þat vera," sagði Hrútr, "en þat verðr hverr at vinna, er ætlat er."

"Við ramman mun reip at draga", segir Gunnhildr, "ok leyfið þér honum at fara sem honum gegnir bezt."

Þá var ært illa í landi; en þó fekk Gunnhildr honum mjǫl, sem hann vildi hafa. Nú býz hann út til Íslands ok Ǫzurr með honum. Ok er þeir váru albúnir, gekk Hrútr at finna konung ok Gunnhildi. Hon leiddi hann á einmæli ok mælti til hans: "Hér er gullhringr, er ek vil gefa þér," ok spenti á hǫnd honum.

"Marga gjǫf góða hefi ek af þér þegit," segir Hrútr.

Hon tók hendinni um háls honum ok kysti hann ok mælti: "Ef ek á svá mikit vald á þér, sem ek ætla, þá legg ek þat á við þik, at þú megir engri munúð fram koma við konu þá, er þú ætlar þér á Íslandi, en fremja skalt þú mega vilja þinn við aðrar konur. Ok hefir nú hvártki okkat vel; þú trúðir mér eigi til málsins."

Hrútr hló at ok gekk í braut. Síðan gekk hann til móts við konung ok þakkar honum. Konungr mælti vel til hans ok bað hann vel fara ok kvað Hrút vera enn rǫskvasta mann ok vel kunna at vera með tígnum mǫnnum. Hrútr gekk þegar til skips, ok gaf honum vel byri, ok tóku Borgarfjǫrð. En þegar er skip var landfast, reið Hrútr vestr heim, en Ǫzurr lét ryðja skipit. Hrútr reið á Hǫskuldsstaði; Hǫskuldr tók við honum vel, ok segir Hrútr honum allt um ferðir sínar. Síðan sendu þeir mann austr til Marðar gígju at búaz við boði; en þeir riðu síðan brœðr til skips, ok sagði Hǫskuldr Hrúti fjárhagi sína, ok hafði á grœz meðan hann var í brautu.

Hrútr mælti: "Minni munu verða launin en vert væri; en fá vil ek þér mjǫl, svá sem þú þarft, í bú þitt í vetr."

Síðan réðu þeir skipinu til hlunns ok bjǫggu um, en fœrðu allan varninginn vestr til Dala. Var Hrútr heima á Hrútsstǫðum til sex vikna. Þá bjǫgguz þeir brœðr, ok Ǫzurr með þeim, at ríða austr til brúðhlaups Hrúts ok riðu við sex tøgu manna. Þeir riðu þar til er þeir kómu austr á Rangárvǫllu. Þar var fjǫlði fyrirboðsmanna. Skipuðuz menn þar í sæti, en konur skipuðu pall, ok var brúðrin dǫpr heldr. Drekka þeir veizluna, ok ferr hon vel fram. Mǫrðr greiðir fram heimanfylgju dóttur sinnar, ok reið hon vestr með þeim. Þau riðu þar til er þau kómu heim. Hrútr fekk henni ǫll ráð í hendr fyrir innan stokk, ok líkaði þat ǫllum vel. En fátt var með þeim Hrúti um samfarar, ok ferr svá fram allt til várs. Ok þá er váraði, átti Hrútr fǫr í Vestfjǫrðu at heimta fyrir varning sinn, en áðr hann fór, talar kona hans við hann: "Hvárt ætlar þú aptr at koma, áðr menn ríða til þings?"

"Hvat er at því?" segir Hrútr.

"Ek vil ríða til þings," segir hon, "ok finna fǫður minn."

"Svá skal þá vera," sagði hann, "ok mun ek ríða til þings."

"Vel er þat ok," segir hon.

Síðan reið hann heiman ok vestr í fjǫrðu ok byggði allt féit ok reið heim síðan. Ok er hann kom vestan, þá býr hann sik til alþingis ok lét ríða með sér alla nábúa sína. Hǫskuldr reið ok, bróðir hans. Hrútr mælti við konu sína: "Ef þér er jafnmikill hugr á at fara til þings, sem þú léz, þá bú þú þik ok ríð til þings með mér."

Hon bjó sik skjótt, ok síðan ríða þeir á þing. Unnr gekk til búðar fǫður síns. Hann fagnaði henni vel; en henni var skapþungt nǫkkut. Ok er hann fann þat, mælti hann til hennar: "Sét hefi ek þik með betra bragði, eða hvat býr þér í skapi?"

Hon tók at gráta ok svaraði engu. Þá mælti hann við hana: "Til hvers reitt þú til þings, ef þú vill eigi segja mér trúnað þinn? eða þykki þér eigi gott vestr þar?"

Hon svaraði: "Gefa munda ek til alla eigu mína, at ek hefða þar aldri komit."

Mǫrðr mælti: "Þessa mun ek skjótt víss verða."

Þá sendi hann mann eptir þeim Hǫskuldi ok Hrúti. Þeir fóru þegar, ok er þeir kómu á fund Marðar, stóð hann upp í móti þeim ok fagnaði þeim vel ok bað þá sitja. Tǫluðu þeir lengi, ok fór tal þeira vel. Þá mælti Mǫrðr til Hǫskulds: "Hví þykkir dóttur minni svá ilt vestr þar?"

Hrútr mælti: "Segi hon til, ef hon hefir sakagiptir nǫkkurar við mik."

En þær urðu engar upp bornar við Hrút. Þá lét Hrútr eptir spyrja nábúa sína ok heimamenn, hversu hann gerði til hennar. Þeir báru honum gott vitni ok sǫgðu hana eina ráða því, sem hon vildi.

Mǫrðr mælti: "Heim skalt þú fara ok una vel við ráð þitt, því at honum ganga ǫll vitni betr en þér."

Síðan reið Hrútr heim af þingi ok kona hans með honum, ok var nú vel með þeim um sumarit. En þá er vetraði, þá dró til vanða með þeim, ok var þess verr, er meir leið á várit. Hrútr átti ferð vestr í fjǫrðu ok lýsti því, at hann myndi eigi til alþingis ríða. Unnr kona hans talaði fátt um. Hrútr fór í fjǫrðu vestr.

Nú líðr til þings framan. Unnr talaði við Sigmund Ǫzurarson ok spurði, ef hann vildi ríða til þings með henni. Hann kvez eigi ríða mundu, ef Hrúti frænda hans þœtti verr.

"Því kvadda ek þik til, at ek á at þér helzt allra manna," segir hon.

Hann svaraði: "Gera mun ek þér kost á því; þú skalt ríða vestr með mér aptr ok hafa engi undirmál við Hrút eða mik."

Hon hét því. Síðan riðu þau til þings. Mǫrðr var á þingi, faðir hennar. Hann tók við henni allvel ok bað hana vera í búð sinni, meðan þingit væri; hon gerði svá.

Mǫrðr mælti: "Hvat segir þú mér frá Hrúti, félaga þínum?"

Hon segir: "Gott má ek frá honum segja þat alt, sem honum er sjálfrátt."

Mǫrðr varð hljóðr við ok mælti: "Þat býr þér nú í skapi, dóttir! at þú vill at engi viti nema ek, ok munt þú trúa mér bezt til órráða um þitt mál."

Þá gengu þau á tal, þar er engir menn heyrðu þeira viðrmæli. Þá mælti Mǫrðr til dóttur sinnar: "Seg þú mér nú alt þat, er á milli ykkar er, ok lát þér þat ekki í augu vaxa."

"Svá mun vera verða," segir hon; "ek vilda segja skilit við Hrút, ok má ek segja þér, hverja sǫk ek má helzt gefa honum. Hann má ekki hjúskaparfar eiga við mik, svá at ek mega njóta hans, en hann er at allri náttúru sinni annarri sem enir vǫskustu menn."

"Hversu má svá vera?" segir Mǫrðr, "ok seg en gǫrr."

Hon svaraði: "Þegar hann kømr við mik, þá er hǫrund hans svá mikit, at hann má ekki eptirlæti hafa við mik; en þó hǫfum vit bæði breytni til þess á alla vega, at vit mættim njótaz, en þat verðr eigi. En þó áðr vit skilim, sýnir hann þat af sér, at hann er í œði sínu rétt sem aðrir menn."

Mǫrðr mælti: "Vel hefir þú nú gǫrt, er þú sagðir mér. Mun ek leggja ráð á með þér, þat er þér mun duga, ef þú kant með at fara, ok bregðir þú hvergi af. Nú skalt þú heim ríða fyrst af þingi, ok mun bóndi þinn heim kominn ok taka við þér vel. Þú skalt vera við hann blíð ok eptirmál, ok mun honum þykkja góð skipan á komin; þú skalt enga fáleika á þér gera. En þá er várar, skalt þú kasta á þik sótt ok liggja í rekkju. Hrútr mun engum getum vilja leiða um sóttarfar þitt ok ámæla þér í engu, heldr mun hann biðja, at allir geymi þín sem bezt. Síðan mun hann fara í fjǫrðu vestr ok Sigmundr með honum, ok mun hann flytja allt fé sitt vestan ór fjǫrðum, ok vera í brautu lengi sumars. En þá er menn ríða til þings, ok þá er allir menn eru riðnir ór Dǫlunum, þeir er ríða ætla, þá skalt þú rísa ór rekkju ok kveðja menn til ferðar með þér. En þá er þú ert albúin, þá skalt þú ganga til hvílu þinnar ok þeir menn með þér, sem fǫrunautar þínir eru; þú skalt nefna vátta hjá hvílu búanda þíns ok segja skilit við hann lagaskilnaði, svá sem framast má at alþingismáli ok allsherjar lǫgum. Slíka váttnefnu skalt þú hafa fyrir karldurum. Síðan ríð þú í braut, ok ríð Laxárdalsheiði ok svá til Holtavǫrðuheiðar, því at þín mun eigi leitat til Hrútafjarðar, ok ríð þar til er þú kǫmr til mín, ok mun ek þá sjá fyrir málinu, ok skalt þú aldri síðan koma honum í hendr."

Nú ríðr hon heim af þingi, ok var Hrútr heim kominn ok fagnaði henni vel. Hon tók vel máli hans ok var við hann blíð; þeira samfarar váru góðar þau misseri. En er váraði, tók hon sótt ok lagðiz í rekkju. Hrútr fór í fjǫrðu vestr ok bað henni virkða áðr. Nú er kømr at þingi, bjó hon ferð sína í braut ok fór með ǫllu svá sem fyrir var sagt ok ríðr á þing síðan. Heraðsmenn leituðu hennar ok fundu hana eigi. Mǫrðr tók við dóttur sinni vel ok spurði hana, hversu hon hefði með farit ráðagerð hans.

"Hvergi hefi ek af brugðit," sagði hon.

Hann gekk til Lǫgbergs ok sagði skilit við Hrút. Þetta gerðu menn at nýjum tíðendum. Unnr fór heim með fǫður sínum ok kom aldri vestr þar síðan.

Hrútr kom heim ok brá mjǫk í brún, er kona hans var í brautu, ok er þó vel stiltr, ok var heima ǫll þau misseri ok réz við engan mann um sitt mál. Annat sumar eptir reið hann til þings ok Hǫskuldr bróðir hans með honum ok fjǫlmentu mjǫk. En er hann kom á þing, þá spurði hann, hvárt Mǫrðr gígja væri á þingi. Honum var sagt, at hann var þar, ok ætluðu allir, at þeir myndi tala um mál sín, en þat varð eigi. Einn hvern dag, er menn gengu til Lǫgbergs, nefndi Mǫrðr sér vátta ok lýsti fésǫk á hendr Hrúti um fémál dóttur sinnar ok talði níu tǫgu hundraða fjár; lýsti hann til gjalda ok útgreizlu ok lét varða þriggja marka útlegð; hann lýsti í fjórðungsdóm þann, sem sǫkin átti í at koma at lǫgum; lýsti hann lǫglýsing ok í heyranda hljóði at Lǫgbergi. En er hann hafði þetta mælt, svaraði Hrútr: "Meir sœkir þú þetta mál með fjár ágirnð ok kappi, er heyrir til dóttur þinnar, heldr en með góðvilð eða drengskap, enda mun ek hér láta nǫkkut í móti koma, því at þú hefir enn eigi féit í hendi þér, þat er ek fer með. Mæli ek svá fyrir, at þeir sé allir heyrandi váttar, er hjá eru at Lǫgbergi, at ek skora þér á hólm; skal við liggja mundrinn allr, ok þar legg ek í móti annat fé jafnmikit, ok eigi sá hvárt tveggja féit, er af ǫðrum berr, en ef þú vill eigi berjaz við mik, þá skalt þú af allri fjárheimtunni."

Þá þagnaði Mǫrðr ok réz um við vini sína um hólmgǫnguna. Honum svaraði Jǫrundr goði: "Eigi þarft þú við oss ráð at eiga um þetta mál; því at þú veizt, ef þú berz við Hrút, at þú munt láta bæði lífit ok féit. Er honum vel farit; hann er mikill af sjálfum sér ok manna frœknastr."

Þá kvað Mǫrðr þat upp, at hann myndi eigi berjaz við Hrút; þá varð óp mikit at Lǫgbergi ok óhljóð, ok hafði Mǫrðr af ena mestu svívirðing. Ok síðan ríða menn heim af þingi. Þeir brœðr riðu vestr til Reykjardals, Hǫskuldr ok Hrútr, ok gistu at Lundi. Þar bjó þá Þjóstólfr, sonr Bjarnar gullbera. Regn hafði verit mikit um daginn, ok hǫfðu menn orðit vátir, ok váru gǫrvir máleldar. Þjóstólfr bóndi sat í milli þeira Hǫskulds ok Hrúts, en sveinar tveir léku á gólfinu; þeir váru veizlusveinar Þjóstólfs, ok lék mær ein hjá þeim; þeir váru málgir mjǫk, því at þeir váru óvitrir. Annarr þeira mælti: "Ek skal þér Mǫrðr vera ok stefna þér af konunni ok finna þat til foráttu, at þú hafir eigi sorðit hana."

Annarr svaraði: "Ek skal þér Hrútr; tel ek þik af allri fjárheimtunni, ef þú þorir eigi at berjaz við mik."

Þetta mæltu þeir nǫkkurum sinnum; þá gerðiz hlátr mikill af heimamǫnnum. Þá reiddiz Hǫskuldr ok laust sveininn með sprota, þann er Mǫrðr nefndiz, en sprotinn kom í andlitit ok sprakk fyrir.

Hǫskuldr mælti við sveininn: "Verð úti ok drag engan spott at oss."

Hrútr mælti: "Gakk hingat til mín."

Sveinninn gerði svá. Hrútr dró fingrgull af hendi sér ok gaf honum ok mælti: "Far braut ok leita á engan mann síðan."

Sveinninn fór í braut ok mælti: "Þínum drengskap skal ek við bregða æ síðan." Af þessu fekk Hrútr gott orð. Síðan fóru þeir vestr heim, ok er nú lokit þætti þeira Marðar.

Nú er þar til máls at taka, at Hallgerðr vex upp, dóttir Hǫskulds, ok er kvenna fríðust sýnum ok mikil vexti, ok því var hon langbrók kǫlluð; hon var fagrhár, ok svá mikit hárit, at hon mátti hylja sik með; hon var ǫrlynd ok skaphǫrð. Þjóstólfr hét fóstri hennar; hann var suðreyskr at ætt, hann var styrkr maðr ok vígr vel ok hafði margan mann drepit ok bœtti engan mann fé. Þat var mælt, at hann væri engi skapbœtir Hallgerði. Maðr er nefndr Þorvaldr; hann var Ósvífrsson; hann bjó út á Meðalfellsstrǫnd undir Felli; hann var vel auðigr at fé; hann átti eyjar þær, er heita Bjarneyjar; þær liggja út á Breiðafirði; þaðan hafði hann skreið ok mjǫl. Þorvaldr var knár maðr ok kurteiss, nǫkkut bráðr í skaplyndi. Þat var einu hverju sinni, at þeir feðgar rœddu með sér, hvar Þorvaldr myndi á leita um kvánfang, en þat fanz á, at honum þótti sér óvíða fullkosta. Þá mælti Ósvífr: "Vill þú biðja Hallgerðar langbrókar, dóttur Hǫskulds?"

"Hennar vil ek biðja," segir hann.

"Þat mun ykkr eigi mjǫk hent," sagði Ósvífr; "hon er kona skapstór, en þú harðlyndr ok óvæginn."

"Þar vil ek þó á leita," segir hann, "ok mun mik eigi tjóa at letja."

"Þú átt ok mest í hættu," segir Ósvífr.

Síðan fóru þeir bónorðsfǫr ok kómu á Hǫskuldsstaði ok hǫfðu þar góðar viðtǫkur. Þeir rœddu þegar ørendi sín fyrir Hǫskuldi ok vǫkðu bónorðit.

Hǫskuldr svaraði: "Kunnigt er mér um hag ykkarn, en ek vil enga vél at ykkr draga — er dóttir mín er hǫrð í skapi. En um yfirlit hennar ok kurteisi meguð þit sjálfir sjá."

Þorvaldr svaraði: "Ger þú kostinn, því at ek mun skaplyndi hennar eigi láta fyrir kaupi standa."

Síðan tala þeir um kaupit, ok spurði Hǫskuldr dóttur sína eigi eptir, því at honum var hugr á at gipta hana; ok urðu þeir á sáttir á allan kaupmála. Síðan festi Þorvaldr Hallgerði, ok reið heim við svá búit.

Hǫskuldr sagði Hallgerði kaupit; hon mælti: "Nú em ek at raun komin um þat, er mik hefir lengi grunat, at þú myndir eigi unna mér svá mikit, sem þú sagðir jafnan, er þér þótti eigi þess vert at við mik væri um talat þetta mál; enda þykki mér ráð þetta eigi svá mikils háttar, sem þér hétuð mér."

Ok fanz þat á ǫllu, er hon þóttiz vargefin.

Hǫskuldr mælti: "Ekki legg ek svá mikit við ofmetnað þinn, at þat standi fyrir kaupum mínum, ok skal ek ráða, en eigi þú, ef okkr skilr á."

"Mikill er metnaðr yðvarr frænda," segir hon, "ok er þat eigi undarligt, at ek hafa nǫkkurn," ok gekk á braut síðan. Hon fann fóstra sinn Þjóstólf ok segir honum, hvat ætlat var, ok var henni skapþungt.

Þjóstólfr mælti: "Ger þú þér gott í skapi. Þú munt vera gefin í annat sinn, ok munt þú þá eptir spurð, því at alls staðar mun ek gera at þínu skapi, nema þar er faðir þinn er eða Hrútr."

Síðan tala þau ekki um fleira. Hǫskuldr bjó veizlu ok reið at bjóða mǫnnum ok kom á Hrútsstaði ok kallar Hrút út til máls við sik; hann gekk út, ok gengu þeir á tal, ok sagði Hǫskuldr honum kaupmála allan ok bauð honum til boðs, — "ok vilda ek, at þér þœtti eigi verr, þótt ek gerða þér eigi orð, þá er kaupit réz."

"Betr þœtti mér, at ek kvæma hvergi í nánd," segir Hrútr, "því at hvárigu mun í þessu kaupi gipta, honum né henni. En þó mun ek fara til boðs, ef þér þykkir sœmð í."

"Þat þykki mér víst," segir Hǫskuldr, ok reið heim síðan. Ósvífr ok Þorvaldr buðu ok mǫnnum, ok var eigi boðit færa en hundraði.

Maðr er nefndr Svanr; hann bjó í Bjarnarfirði, á bœ þeim, er heitir á Svanshóli. Þat er norðr frá Steingrímsfirði. Svanr var fjǫlkunnigr mjǫk; hann var móðurbróðir Hallgerðar; hann var ódæll ok illr viðreignar. Honum bauð Hallgerðr til boðs ok sendi Þjóstólf eptir honum; hann fór, ok váru vináttumál með þeim þegar. Nú koma menn til veizlunnar, ok sat Hallgerðr á palli, ok var brúðrin allkát, ok gekk Þjóstólfr jafnan til tals við hana, en stundum talar hann við Svan, ok fannz mǫnnum mikit um tal þeira; veizlan fór vel fram. Hǫskuldr leysti út fé Hallgerðar með enum bezta greiðskap. Síðan mælti hann til Hrúts: "Skal ek nǫkkurar gjafar fram leggja?"

Hrútr svaraði: "Kostr mun þér af tómi at eyða fé þínu fyrir Hallgerði, ok lát hér staðar nema."