Bókastaðir

Mǫrðr hét maðr, er kallaðr var gígja; hann var sonr Sigvats ens rauða; hann bjó á Velli á Rangárvǫllum. Hann var ríkr hǫfðingi ok málafylgjumaðr mikill ok svá mikill lagamaðr, at engir þóttu lǫgligir dómar, nema hann væri við. Hann átti dóttur eina, er Unnr hét; hon var væn kona ok kurteis ok vel at sér, ok þótti sá kostr beztr á Rangárvǫllum. Nú víkr sǫgunni vestr til Breiðafjarðardala.

Maðr er nefndr Hǫskuldr; hann var Dalakollsson; móðir hans hét Þorgerðr ok var dóttir Þorsteins rauðs, Óláfssonar ens hvíta, Ingjaldssonar, Helgasonar. Móðir Ingjalds var Þóra, dóttir Sigurðar orms-í-auga, Ragnarssonar loðbrókar. Auðr en djúpúðga var móðir Þorsteins rauðs, dóttir Ketils flatnefs, Bjarnarsonar bunu. Hǫskuldr bjó á Hǫskuldsstǫðum í Laxárdal. Hrútr hét bróðir hans; hann bjó á Hrútsstǫðum; hann var sammœðr við Hǫskuld; faðir hans var Herjólfr. Hrútr var vænn maðr, mikill ok sterkr, vígr vel ok hógværr í skapi, manna vitrastr, harðráðr við óvini sína, en tillagagóðr enna stœrri mála. Þat var einu hverju sinni, at Hǫskuldr hafði vinaboð, ok þar var Hrútr, bróðir hans, ok sat et næsta honum. Hǫskuldr átti sér dóttur, er Hallgerðr hét; hon lék sér á gólfinu við aðrar meyjar; hon var fríð sýnum ok mikil vexti ok hárit svá fagrt sem silki ok svá mikit, at þat tók ofan á belti. Hǫskuldr kallar á hana: "Far þú hingat til mín," segir hann; hon gekk þegar til hans; hann tók undir kverkina ok kysti hana; síðan gekk hon í braut. Þá rœddi Hǫskuldr til Hrúts: "Hversu líz þér á mey þessa, þykki þér eigi fǫgr vera?"

Hrútr þagði við. Hǫskuldr mælti til hans annat sinn.

Hrútr svaraði þá: "Œrit fǫgr er mær sjá, ok munu margir þess gjalda, en hitt veit ek eigi, hvaðan þjófsaugu eru komin í ættir várar."

Þá reiddiz Hǫskuldr, ok var fátt um með þeim brœðrum nǫkkura hríð. Brœðr Hallgerðar váru þeir Þorleikr, faðir Bolla, ok Óláfr, faðir Kjartans, ok Bárðr.

Þat var einu hverju sinni, at þeir brœðr riðu til alþingis, Hǫskuldr ok Hrútr; þar var fjǫlmenni mikit. Þá rœddi Hǫskuldr við Hrút: "Þat vilda ek, bróðir! at þú bœttir ráð þitt ok bæðir þér konu."

Hrútr segir: "Lengi hefir mér þat í hug verit; ok hefir mér þó tvent um sýnz; en nú vil ek gera at þínu skapi, eða hvar skulu vit á leita?"

Hǫskuldr svaraði: "Hér eru nú hǫfðingjar margir á þingi, ok er gott um at velja, en þó hefi ek í einum stað á stofnat fyrir þína hǫnd. Kona heitir Unnr, ok er dóttir Marðar gígju, ens vitrasta manns, ok er hann hér á þingi ok svá dóttir hans; ok mátt þú nú sjá hana, ef þú vill."

Ok annan dag eptir, er menn gengu til lǫgréttu, sá þeir konur úti hjá Rangæingabúð, vel búnar.

Þá mælti Hǫskuldr við Hrút: "Þar er hon nú Unnr, er ek sagða þér frá; eða hversu líz þér á hana?"

"Vel," sagði hann, "en eigi veit ek, hvárt vit eigum heill saman."

Síðan ganga þeir til lǫgréttu. Mǫrðr gígja mælti lǫgskil at vanda sínum ok gekk heim til búðar sinnar.

Hǫskuldr stóð upp ok Hrútr ok gengu til búðar Marðar ok inn í búðina; Mǫrðr sat í innanverðri búðinni; þeir kvǫddu hann; hann stóð upp í mót þeim ok tók í hǫnd Hǫskuldi, ok settiz hann niðr hjá honum, en Hrútr sat et næsta honum.

Síðan tǫluðu þeir mart, ok kómu þar niðr rœður Hǫskulds, at "ek mæli til kaupa við þik. Vill Hrútr geraz mágr þinn ok kaupa dóttur þína; ok skal ek eigi mitt til spara."

Mǫrðr svarar: "Veit ek, at þú ert hǫfðingi mikill, en bróðir þinn er mér ókunnigr."

Hǫskuldr mælti: "Framar er hann en ek."

Mǫrðr mælti: "Mikit munt þú verða fram at leggja með honum, því at hon á allan arf eptir mik."

"Eigi þarf ok lengi at bíða, hvat ek skal á kveða," segir Hǫskuldr, "hann skal hafa Kambsnes ok Hrútsstaði ok upp til Þrándargils; hann á ok kaupskip í siglingum."

Hrútr talaði þá til Marðar: "Hugsa svá um, bóndi! at bróðir minn mun mér mjǫk hafa fram haldit fyrir ástar sakir. En ef þér vilið gera málit at álitum, þá vil ek, at þér gerið kostinn."

Mǫrðr svaraði: "Hugsat hefi ek kostinn; hon skal hafa sex tøgu hundraða ok skal aukaz þriðjungi í þínum garði, en ef þit eiguð erfingja, þá skal vera helmingarfélag með ykkr."

Hrútr mælti: "Þenna kost vil ek, ok hǫfum nú vátta við."

Síðan stóðu þeir upp ok tókuz í hendr ok fastnaði Mǫrðr Hrúti dóttur sína Unni, ok skyldi boð vera hálfum mánaði eptir mitt sumar at Marðar. Nú ríða þeir heim af þingi hvárirtveggju, ok ríða þeir vestr hjá Hallbjarnarvǫrðum; þá reið í móti þeim Þjóstólfr, sonr Bjarnar gullbera ór Reykjardal, ok sagði þeim skipkvámu í Hvítá, ok var þar kominn Ǫzurr, fǫðurbróðir Hrúts, ok vildi, at Hrútr kœmi til fundar við hann sem skjótast. En er Hrútr spurði þetta, þá bað hann Hǫskuld fara til skips með sér. Hǫskuldr fór ok þeir báðir, en er þeir kómu til skips, fagnar Hrútr Ǫzuri, frænda sínum, vel ok blíðliga. Ǫzurr bauð þeim inn í búðina at drekka; síðan var tekit af hestum þeira, ok gengu þeir inn ok drukku.

Hrútr mælti til Ǫzurar: "Nú skalt þú ríða vestr með mér, frændi! ok vera með mér í vetr."

"Eigi hendir svá, frændi! því at ek segi þér lát Eyvindar, bróður þíns, en hann leiddi þik til arfs á Gulaþingi, ok munu nú taka óvinir þínir, ef þú kømr eigi til."

"Hvat skal nú til ráða, bróðir!" segir Hrútr, "þykki mér nú vandaz málit, er ek hefi áðr ráðit brullaup mitt."

Hǫskuldr mælti: "Þú skalt ríða suðr til fundar við Mǫrð, ok bið hann, at þit skipið máldaga ok siti hon þrjá vetr í festum. En ek mun ríða heim ok flytja vǫru þína til skips."

Hrútr mælti: "Nú vil ek, at þú takir mjǫl ok við ok slíkt annat, sem þér líkar, af varningi."

Hrútr lét taka hesta sína, ok reið hann suðr, en Hǫskuldr reið heim vestr.

Hrútr kom austr á Rangárvǫllu til Marðar ok hafði þar góðar viðtǫkur. Hrútr sagði Merði allt efni sitt ok bað hann ráð á leggja.

Mǫrðr segir: "Hversu mikit fé er þetta?"

Hrútr sagði vera tvau hundruð marka, ef hann fengi allt.

Mǫrðr mælti: "Mikit er þat í móti erfðinni minni, ok skalt þú víst fara, ef þú vill".

Síðan breyttu þeir máldaganum, ok skyldi hon sitja þrjá vetr í festum. Nú ríðr Hrútr til skips ok er við skip um sumarit, þar til er búit var. Hǫskuldr fœrði fé allt til skips, þat sem Hrútr átti. Hrútr fekk Hǫskuldi í hendr fjárvarðveizlu sína vestr þar, meðan hann væri útan. Reið Hǫskuldr heim til bús síns. Lítlu síðar gaf þeim byr, ok sigla þeir í haf; þeir váru úti þrjár vikur ok kómu við Hernar ok sigla austr til Víkr.

Haraldr gráfeldr réð fyrir Nóregi; hann var sonr Eiríks blóðøxar, Haralds sonar hárfagra. Gunnhildr hét móðir hans ok var dóttir Ǫzurar tóta. Þau hǫfðu atsetu austr í Konungahellu. Nú spurðiz skipkváman austr þangat til Víkrinnar. Ok þegar er þetta fréttir Gunnhildr, spurði hon eptir, hvat íslenzkra manna væri á skipi; henni var sagt, at Hrútr hét maðr ok var bróðurson Ǫzurar.

Gunnhildr mælti: "Ek veit gǫrla — hann mun heimta erfð sína, en sá maðr hefir at varðveita, er Sóti heitir."

Síðan kallar hon á skósvein sinn, er Ǫgmundr hét: "Ek vil senda þik til Víkrinnar á fund Ǫzurar ok Hrúts; ok seg, at ek býð þeim báðum til mín í vetr, ok seg, at ek vil vera vinr þeira. Ok ef Hrútr ferr mínum ráðum fram, þá skal ek sjá um fémál hans ok um þat annat, er hann tekr at henda. Ek skal ok koma honum fram við konunginn."

Síðan fór hann ok kom á fund þeira. En þegar er þeir vissu, at hann var sveinn Gunnhildar, tóku þeir vel við honum. Hann sagði ørendi sín þeim af hljóði. Síðan tǫluðu þeir leyniliga ráðagerð sína, ok rœddi Ǫzurr við Hrút: "Svá líz mér, frændi! sem nú myni vit hafa gǫrt ráð okkat, því at ek kann skapi Gunnhildar: jafnskjótt sem vit viljum eigi fara til hennar, mun hon reka okkr ór landi, en taka fé okkat allt með ráni; en ef vit fǫrum til hennar, þá mun hon gera okkr slíka sœmð, sem hon hefir heitit."

Ǫgmundr fór heim; ok er hann fann Gunnhildi, sagði hann henni ørendislok sín ok þat, at þeir mundu koma.

Gunnhildr mælti: "Slíks var ván, því at Hrútr er vitr maðr sagðr ok vel at sér. En nú haf þú njósn af, nær þeir koma til bœjarins, ok seg mér."

Þeir Hrútr fóru austr til Konungahellu; en er þeir kómu þar, gengu í móti þeim frændr ok vinir ok fǫgnuðu þeim vel; þeir spurðu, hvárt konungr væri í bœnum; þeim var sagt, at hann var þar.

Síðan mœttu þeir Ǫgmundi; hann sagði þeim kveðju Gunnhildar ok þat með, at hon myndi eigi bjóða þeim, fyrr en þeir hefði fundit konung, fyrir orðs sakir: — "at svá þykki, sem ek grípa gulli á við þá. En ek mun til leggja slíkt sem mér sýniz; ok veri Hrútr djarfmæltr við konung ok biði hann hirðvistar. Hér eru ok tígnarklæði, er hon sendi þér, Hrútr! ok skalt þú í þeim ganga fyrir konunginn."

Síðan fór hann aptr. Annan dag eptir mælti Hrútr: "Gǫngum fyrir konung."

"Þat má vel," sagði Ǫzurr.

Þeir gengu tólf saman, ok váru þeir allir frændr þeira ok vinir; þeir kómu í hǫllina, er konungr sat yfir drykkju. Gekk Hrútr fyrst ok kvaddi konunginn; konungr hugði vandliga at manninum, er vel var búinn, ok spurði hann at nafni; hann nefnir sik.

"Ert þú íslenzkr maðr?" sagði konungr.

Hann segir, at svá var.

"Hvat hvatti þik hingat á várn fund?"

"At sjá tígn yðra, herra! ok þat annat, at ek á erfðamál mikit hér í landi, ok mun ek yðvar verða við at njóta, ef ek fæ rétt af."

Konungr segir: "Hverjum manni hefi ek heitit lǫgum hér í landi, eða hver eru fleiri orendi þín á várn fund?"

"Herra!" sagði Hrútr, "ek vil biðja yðr hirðvistar ok geraz yðvarr maðr."

Konungr þagnar við.

Gunnhildr mælti: "Svá líz mér, sem sjá maðr bjóði yðr ena mestu sœmð, því at mér líz svá, ef slíkir væri margir innan hirðar, sem þá væri vel skipat."

"Er hann vitr maðr?" sagði konungr.

"Bæði er hann vitr ok framgjarn," segir hon.

"Þat þykki mér, sem móðir mín vili, at þú fáir nafnbót slíka, sem þú mælir til. En fyrir tígnar sakir várrar ok landssiðar þá kom þú til mín á hálfs mánaðar fresti; skalt þú þá geraz hirðmaðr minn, en móðir mín haldi þér kost þar til, ok kom þá á minn fund."

Gunnhildr mælti við Ǫgmund: "Fylgðú þeim til húsa minna ok ger þeim þar góða veizlu."

Ǫgmundr gekk út ok þeir með honum, ok fylgði hann þeim í eina steinhǫll; þar var tjaldat enum fegrsta borða; þar var ok hásæti Gunnhildar.

Þá mælti Ǫgmundr: "Nú mun þat sannaz, er ek sagða þér frá Gunnhildi; hér er hásæti hennar, ok skalt þú í setjaz, ok halda mátt þú þessu sæti, þó at hon komi sjálf til."

Síðan veitti hann þeim veizlu. Þeir hǫfðu skamma hríð setit, áðr þar kom Gunnhildr. Hrútr vildi upp spretta ok fagna henni.

"Sit þú," segir hon, "ok skalt þú jafnan þessu sæti halda, þá er þú ert í boði mínu."

Síðan settiz hon hjá Hrúti, ok drukku þau. Ok um kveldit mælti hon: "Þú skalt liggja í lopti hjá mér í nótt, ok vit tvau saman."

"Þér skuluð slíku ráða," sagði hann.

Síðan gengu þau til svefns, ok læsti hon þegar loptinu innan; ok sváfu þau þar um nóttina, en um morgininn fóru þau til drykkju. Ok allan hálfan mánað lágu þau þar tvau ein í loptinu. Þá mælti Gunnhildr við þá menn, er þar váru: "Þér skuluð engu fyrir týna nema lífinu, ef þér segið nǫkkurum frá um hagi vára Hrúts."

Hrútr gaf henni hundrað álna hafnarváðar ok tólf vararfeldi. Gunnhildr þakkar honum gjǫfina. Hrútr gekk í braut ok mintiz við hana áðr ok þakkaði henni; hon bað hann vel fara. Ok um daginn eptir gekk hann fyrir konung við þrjá tǫgu manna ok kvaddi konung.

Konungr mælti: "Nú munt þú vilja, at ek efna við þik, Hrútr! þat sem ek hét þér."

Síðan gerðiz hann hirðmaðr.

Hrútr mælti: "Hvar skal ek sitja?"

"Móðir mín skal því ráða," sagði konungr.

Síðan fekk hon honum enn sœmiligsta sess, ok var hann með konungi um vetrinn vel metinn.

Um várit spurði hann til Sóta, at hann var farinn suðr til Danmerkr með erfðina. Þá gekk Hrútr á fund Gunnhildar ok segir henni frá ferðum hans.

Gunnhildr mælti: "Ek mun fá þér tvau langskip, skipuð mǫnnum, ok þar með enn hraustasta mann, Úlf óþveginn, gestahǫfðingja várn. En þó gakk þú at finna konung, áðr þú farir."

Hrútr gerði svá; ok er hann kom fyrir konung, þá segir hann konungi um ferð Sóta, ok þat er hann ætlar eptir honum at halda.

Konungr mælti: "Hvern styrk hefir móðir mín til lagit með þér?"

"Langskip tvau ok fyrir liðinu Úlf óþvegin," segir Hrútr.

"Vel er þess fengit," segir konungr, "nú vil ek gefa þér ǫnnur tvau skip; ok munt þú þó þurfa þessa liðs alls."

Síðan fylgði hann Hrúti til skips ok mælti: "Fari þér nú vel."

Síðan siglði Hrútr liði sínu suðr.

Atli hét maðr; hann var sonr Arnviðar jarls ór Gautlandi enu eystra; hann var hermaðr mikill ok lá úti austr í Leginum; hann hafði sex skip. Faðir hans hafði haldit skǫttum fyrir Hákoni Aðalsteinsfóstra, ok stukku þeir feðgar til Gautlands ór Jamtalandi. Síðan helt Atli liðinu ór Leginum út um Stokkssund ok svá suðr til Danmerkr, ok liggr úti í Eyrasundi. Hann var útlagi bæði Danakonungs ok Svíakonungs. Hrútr helt suðr til Eyrasunds, ok er hann kom í sundit, sér hann fjǫlða skipa í sundinu.

Þá mælti Úlfr: "Hvat skal nú til ráða taka, Íslendingr?"

"Halda fram ferðinni," segir Hrútr, "því at ekki dugir ófreistat. Skal skip okkat Ǫzurar fara fyrst, en þú skalt leggja fram sem þér líkar."

"Sjaldan hefi ek aðra haft at skildi fyrir mér," segir Úlfr — leggr fram skeiðina jafnfram skipi Hrúts, ok halda svá fram í sundit. Nú sjá þeir, er í sundinu eru, at skip fara at þeim; þeir segja Atla.

Hann svaraði: "Þá gefr vel til fjár at vinna" — síðan skipuðu þeir til á hverju skipi — "en mitt skip skal vera í miðjum skipaflotanum," segir Atli.

Síðan renna fram skipin. Ok þegar er hvárir ná máli annarra, stóð Atli upp ok mælti: "Þér farið óvarliga; sáð þér eigi, at herskip váru í sundinu? Eða hvert er nafn hǫfðingja yðvars?"

Hrútr sagði til sín.

"Hvers maðr ert þú?" segir Atli.

"Hirðmaðr Haralds konungs gráfeldar."

Atli mælti: "Lengi hǫfu vit feðgar eigi kærir verit Nóregskonungum."

"Ógæfa þín er þat," segir Hrútr.

"Svá hefir borit saman fund várn," segir Atli, "at þú skalt eigi kunna frá tíðendum að segja," — ok þreif upp spjót ok skaut á skip Hrúts, ok hafði sá bana, er fyrir varð. Síðan tókz orrosta með þeim, ok sóttiz þeim seint skip þeira Hrúts. Úlfr gekk vel fram ok gerði ýmist, hjó eða lagði.

Ásólfr hét stafnbúi Atla; hann hljóp upp á skip Hrúts ok varð fjogurra manna bani, áðr Hrútr varð varr við; snori hann þá í móti honum. En er þeir funduz, lagði Ásólfr í skjǫld Hrúts ok í gǫgnum; en Hrútr hjó til Ásólfs, ok varð þat banahǫgg. Þetta sá Úlfr óþveginn ok mælti: "Bæði er nú, Hrútr! at þú hǫggr stórt, enda átt þú mikit at launa Gunnhildi."

"Þat varir mik," segir Hrútr, "at þú mælir feigum munni."

Nú sér Atli beran vápnastað á Úlfi ok skaut spjóti í gǫgnum hann. Nú tekz orrosta mikil. Atli hleypr upp á skip at Hrúti ok ryz um fast, ok nú snýr í móti honum Ǫzurr ok lagði til hans ok fell sjálfr á bak aptr, því at annarr maðr lagði til hans. Hrútr snøri nú í móti Atla; hann hjó þegar í skjǫld Hrúts ok klauf allan niðr. Þá fekk Atli steinshǫgg á hǫndina ok fell niðr sverðit. Hrútr tók sverðit ok hjó undan honum fótinn; síðan veitti hann honum banasár. Þar tóku þeir fé mikit ok hǫfðu með sér tvau skip, þau er bezt váru, ok dvǫlðuz þar lítla hríð síðan. Þeir Sóti fóruz hjá, ok helt hann aptr til Nóregs ok kom við Limgarðssíðu ok gekk þar á land; þar mœtti hann Ǫgmundi, sveini Gunnhildar.

Hann kendi hann þegar ok spyrr: "Hversu lengi ætlar þú hér at vera?"

"Þrjár nætr," segir Sóti.

"Hvert ætlar þú þá?" sagði Ǫgmundr.

"Vestr til Englands," segir Sóti, "ok koma aldri til Nóregs, meðan ríki Gunnhildar er í Nóregi."

Ǫgmundr gekk í braut ok ferr á fund Gunnhildar, því at hon var þaðan skamt á veizlu ok Guðrøðr, sonr hennar. Ǫgmundr sagði Gunnhildi frá ætlan Sóta; hon bað þegar Guðrøð taka hann af lífi. Guðrøðr fór þegar ok kom á óvart Sóta ok lét leiða hann á land upp ok festa þar upp, en tók féit ok fœrði móður sinni. Hon fekk til menn at fœra féit alt til Konungahellu; síðan fór hon ok þangat. Hrútr helt aptr um haustit ok hefir fengit óf fjár ok fór þegar á fund konungs ok hafði af honum góðar viðtǫkur. Hann bauð þeim at hafa af slíkt, sem þau vildi; en konungr tók af þriðjunginn. Gunnhildr segir Hrúti, at hon hafði tekit erfðina, en látit drepa Sóta; hann þakkaði henni ok gaf henni allt hálft við sik.