Bókastaðir

Þessu næst er frá því at segja einhvern dag, at Cecilía konungsdóttir kom í herbergi til Justínus ok lét kalla hann til sín ok mælti: Hversu er nú megin þitt, Justínus? sagði hon.

Þat er nú guði at þakka ok þér, konungsdóttur, at ek em nú heill sem þá er ek var bezt heill.

Konungsdóttir svarar: Þá þykki mér sem vel dragisk áleiðis. Hvat viltu nú at hafask, Justínus?

Hann svarar: Mun þat ei líkast at fara heim til Frakklands ok vera þar með feðr mínum, þvíat hvárki skortir mik þar mat né klæði?

Hon mælti: Þat lízk mér at þú skundir ei svá skjótt frá oss. Mun ek heldr biðja fǫðr minn, at hann dubbi þik til riddara ok vert hér með oss þessa tólf mánuði, þvíat hers er ván á hendr fǫðr mínum, ok er þat því mannligt at verða oss at því liði er þú mátt.

Justínus spyrr, hvaðan þessa hers er ván.

Hon svarar: Konungr heitir Lúcidarius ok ræðr fyrir því landi er Dánubíum heitir. Hann er heiðinn ok harðr í bardǫgum. Þessi konungr gerir fǫðr mínum kosti tvá, at hann gipti mik honum eða berjask við hann at ǫðrum kosti. En ek vil heldr deyja en ganga af trú minni ok vera með heiðnum mǫnnum.

En er Justínus vissi þetta, var hann fúss at dveljask, ok gerðisk Justínus nú riddari Vilhjálms konungs ok finnsk ǫllum mikit um fegrð hans ok ei minst konum. En hann hafði atgerfi sína lítt við veðri ok rœddi um flesta hluti fátt. Ok líðr nú svá þessi vetr.

Frá því er nú at segja, at riddarar hafa mælt turniment sín í milli, þeir norðan af Rómaníu við þá í Sikeley ok Púli. Nú búask riddarar Vilhjálms konungs.

Þá gekk Justínus til Cecilíu konungsdóttur ok mælti: Forvitni er mér á, mín frú, sagði hann, at sjá turniment þetta, ok vilda ek at þú bæðir fǫðr þinn at hann lofaði mér at fara.

Hon svarar: Ef þú hefir nǫkkut traust á riddaraskap þínum, þá má til þess mæla, en ef þat er ei, þá vertu heldr heima, því ek veit ei hverr þik leysir, ef þú verðr tekinn.

Ek mun ætla mitt mál ok leita þeirra er léttastir eru ok vita, ef ek finn nǫkkut þat grey at ek geti af baki stungit.

Ger sem þér sýnisk, segir hon, en ekki hvet ek þik.

Ok nú lætr hann gera sér stǫng digra svá at ekki þótti þess líkligt, at þat mætti burtstǫng vera. Ok þá spurðu menn, hvat sá forkr skyldi. Rógérus svarar, at þeir skyldu þar á bera hey til hesta sinna.

Nú finnask þeir hjá borg þeirri á Púli er Kapra hét, ok var þar nú kominn mikill fjǫldi riddara af Rómverjum ok svá annarra manna. En jarl var fyrir þeim Rómverjum sá er Placidus hét; hann var beztr riddari af Rómverjum. Hann reið ekki í turniment nema þeir lofuðu er til móts váru. Þat váru lǫg þeirra, ef riddari reið annan af baki, þá skal sá leysa sik er af baki var riðinn með fé; engi skal þar rétt á sér taka hvarskyns sársauka sem hann fær.

Nú leitar Justínus at í hljóði hverir þekti þá Rómverjana, er ríkastir væri, ok bað at þeir segði honum til þeirra. En hann sat á hesti sínum Marmora.

En nú kom fram riddari sá er Flórentíus hét; hann var af borg þeirri er Tusculána heitir; hann var mikils háttar maðr ok auðigr at fé. En þegar Justínus sá hann, reið hann þvers á hann ok lagði stǫnginni við síðu honum, svá at fœtr vissu upp á hestinum, en hǫfuð niðr á riddaranum. Ok nú hlaupa at sveinar Justínus ok grípa Florentíum ok hest hans ok leiða til landtjalda.

Nú riðusk þeir at œfar fast ok brutu burtstengr sínar, en Justínus reið at þeim riddara, er Almákus hét; hann var af þeirri borg er Smáterra heitir, en Norðmenn kalla Sútaraborg. Því næst feldi hann þann Valternir hét; hann var af þeirri borg er heitir Leópandens, en Norðmenn kalla Hangandiborg. En síðan reið hann út úr leiknum ok leyndisk þar til þeir vísuðu honum, hvern hann skyldi af baki stinga. Nú þóat ei sé nefndir fleiri en þessir þrír, þá feldi hann þó fimmtán þá sem mestir þóttusk ok ríkastir af Rómverjum, ok fóru allir heim með honum til landtjalda.

En er Rómverjar kómu til tjalda sinna um kveldit, þá var mikill kurr í liði þeirra, ok þóttusk mikla sneypu farit hafa um daginn. Placidus jarl spurði hví þat sætti, en þeir urðu varla á eitt sáttir. Sumir sǫgðu at einn maðr hefði felt þá alla, en sumir sǫgðu þat ei vera.

En Placidus jarl svarar: Sannfróðr skal ek at því verða áðr annarr aptan komi.

Ok um morguninn ríða þeir til leiksins hvárirtveggju ok héldusk á œfar fast. Nú kom fram riddari sá er Petrus hét; sá var beztr riddari með jarli, ok þegar Justínus sá hann, lagði hann burtstǫng sinni undir hǫnd honum svá at hærra fóru fœtr en hǫfuð. Þá reið hann af baki þann mann er Marius hét. En eptir þat tók Justínus at skipta klæðum ok hestum, ok hugðu þá margir at ymsir væri menn ernir. Svá lýkr nú þann dag, at Justínus hefir af baki felt ok hǫndum tekit tuttugu riddara þá er allir váru miklir hǫfðingjar.

En Placido jarli líkaði illa þessi svívirðing ok lætr nú leita um, ef þeir vildu lofa honum at ríða í leikinn. Nú mæla sumir í móti.

Justínus mælti: Hví skal ei lofa jarli at ríða í leikinn, með því at þér hafit tekit fyrir honum marga riddara, en látit fá? Þá varðar ei þóat hann vinni af yðr ok jafni svá riddurunum saman, ok er þó ei illa at sitt hafi hvárir.

Svá lýkr nú at jarli var lofat at ríða í leikinn.

Ok nú búask þeir til leiksins, ok þegar jarl kom fram, kallar hann til þeirra ok mælti: Ef einn yðar hefir fyrir mér flesta riddara felt, þá skýt ek því á trú hans, at hann gangi í gegn ok ríði við mik, ef hann þorir.

Justínus mælti: Hér er sá riddari er þú spyrr at.

Já, já, sagði jarl. Hvert er nafn þitt eða kyn?

Hann svarar: Ek heiti Justínus ok em ek barnfœddr í borg þeirri, Salestra hét á Bolgaralandi.

Jarl mælti: Býsk þú við nú, ok vil ek freista hve góðr riddari þú ert.

Justínus svarar: Ek em nú búinn þegar þú vilt, ok laust nú Marmora hest sinn sporum ok lagði stǫnginni í sǫðulbogann fremra ok hann í sundr ok svá í lær jarli, ok hóf hann upp úr sǫðlinum svá at fjarri kom hann niðr á vellinum, en sveinar Justínus tóku þegar jarl.

En riddarar jarls hǫfðu gǫrt ráð at hefna hans, ok riðu fram hundrað riddarar ok lǫgðu til hans svá sem við kómusk, sumir í skjǫldinn, sumir í hestinn undir honum. En Justínus sat svá fast at hann bifaðisk hvergi ok var þat ei undarligt, þvíat engi riddari hefir betri verit á norðrlǫndum fyrir utan Rollant systrson Karlamagnús keisara. En svá lýkr með þeim þann dag at Justínus vinnr af þeim fimmtán riddara ok um fram jarl, ok hafði hann þá unnit fimtigi riddara.

En þar váru með Rómverjum klerkar tveir er verit hǫfðu í skóla á Frakklandi; en er þeir undruðusk afl hans ok reið, þá svǫruðu þeir: Þér þurfit þetta ei svá mjǫk at undrask, þvíat vér þekkjum þenna mann, hverr hann er, sǫgðu þeir; þar er Mírmann jarl. En þeir hlógu mikit at þeim ok sǫgðu þá at illr var þeirra hlutr, ef dauðir menn skulu sigrask á oss, ok gǫbbuðu þá svá at þeir urðu því fegnir er þeir þǫgðu.

Justínus ferr nú heim ok þat lið er honum fylgði. Ok var þetta nú frægt, hversu þeim hafði leikrinn tekizk.

Ok er Justínus hefir heima verit um hríð, þá kom konungsdóttir í herbergi hans ok mælti: Algóðr hestasveinn var faðir þinn er hann kendi þér svá vel at ríða.

Þess nýt ek at þín, konungsdóttir, at þú hefir allskostar góða hǫnd á mik lagt, einskis þótti um reið mína vert þá er ek var heima í Frakklandi.

Nú koma þeir af Rómaníu ok leysa út bæði jarl ok aðra riddara þá er teknir váru; ok váru sumir leystir með hundraði marka, en sumir með sex tigum marka eða fimmtigi marka. En Placidus jarl var útleystr með tveim hundruðum marka. Ok varð þat alls er hann tók í lausnina tíu þúsundir marka; ok er þat mál manna at ei hafi fleiri skotpeningar unnir verit í leiknum.

Nú þótti Cecilíu konungsdóttur bæði illa ok undarliga er hon skyldi ei vita hverr þessi maðr var er svá mikit snildarbragð gerði. En vita þóttisk hon at hann var annarr en hann sagði.

Þat er nú at segja eitt sinn at konungsdóttir kom í herbergi til Justínum ok lék hann at skáktafli. Nú spyrr hon, hvárr bezt leiki, en þeir sǫgðu sem satt var, at Justínus lék bezt.

Þá skulu vit leika, sagði hon.

Þér skulut því ráða, konungsdóttir, segir hann. En þat hefi ek heyrt sagt at ei sigrisk almargir við þik í taflinu.

Kom þú til mín, sagði hon, í morgin at prímamáli.

Ok nú gerði hann svá, ok tóku þau nú at tefla ok líðr svá til middags, ok var þá ekki vænna til lyktanna en áðr.

Þá mælti Justínus: Mun eigi mál at ganga til matar?

Nei, sagði hon, tefla skulu vit enn ok reyna meir.

Ok nú tefla þau þar til er hringir til nónu.

Þá mælti Justínus: Frú, sagði hann, vili þér ei ganga til kirkju?

Tefla skulu vit enn, sagði hon.

Ok er þau hafa leikit um hríð, þá vinnr hann af henni riddara, ok nú sér hon at hon mun eigi sigrask í taflinu. Enda vildi hon gjarna vita hverr hann væri.

Hon tók svá til orða: Þat ætla ek, segir hon, at menn leiki vel tafl í Frakklandi.

Vel leika þar sumir menn, sagði hann.

Já, sagði hon, þat hefi ek heyrt at jarl sá léki vel, er andaðisk af gerningum er móðir hans gerði honum.

Heyrða ek þess getit, sagði hann.

Var þat satt, sagði hon, at hann drap fǫður sinn?

Heyrða ek þat, sagði hann.

Hon mælti: Illa var þat at hann skyldi svá mikla ógiptu henda, svá ágætr maðr sem hann var sagðr. Leikum nú skjótt; líðr deginum.

Nú gleymir hann taflinu ok hyggr at ógiptu sinni. En hon hyggr því meir at því. Ok þá vinnr hon af honum riddara í reiðiboli.

Þá mælti hann: Vélin drap nú riddarann, konungsdóttir, en ei taflspekin.

Hon svarar: Ekki er þat vél, þótt menn spyri tíðinda ór ǫðrum lǫndum.

Ok í því hringdi til aptanssǫngs.

Ok þá mælti hon: Ei skulu vit nú lengr fara at hégóma þessum, ok skilja þau nú, ok hefir hon nú þat unnit með vitru sinni, er hon varð ei sigruð í taflinu. En hon þóttisk nú gǫrla vita hverr hann var. En þó hafði hon ekki um þat fyrir ǫðrum.

Litlu síðar kómu njósnarmenn vestan af Danubí ok sǫgðu at Lúcidaríus konungr var á ferð kominn með her sinn ok vill á hendr Vilhjálmi konungi ok hefir hann sjau hundruð galeiða ok sex tigu drómunda þeirra er báru hesta hans. Ok nú siglir hann vestan ok bægir honum norðanveðr ok hefir hann suðr um Sikiley ok kemr við borg þá á Púli er Utrent heitir.

Justínus gengr þá til Cecilíu konungsdóttur. Hon spyrr hvat hann ætli fyrir sér.

Ek ætla í móti þessum heiðna konungi, biðli þínum.

Hvat villtu þá at hafask, sagði hon, er þit finnisk?

Hann svarar: Þat er mér sagt at hann sé riddari góðr ok einvígismaðr mikill. Ætla ek at ríða í móti honum af þinni hendi, ok skal annathvárt vera, at ek skal frelsa þik með miskunn allsvaldanda guðs ok styrk gœzku þinnar eða hann skal mik yfirkoma ok skal ek láta líf mitt.

Hon mælti: Hví villtu láta þik svá mikit kosta ókunna konu?

Hann svarar: Ek var þér ókunnigr þá er ek kom til þín, ok veittir þú mér mikla hjálp með guðs miskunn af þínum hǫndum. En nú má guð veita þér frelsi fyrir mínar hendr.

Vel mælir þú, segir hon, ok ger sem þú vilt ok gæti guð þín.

Nú skiljask þau ok ferr hann eptir konungi. En Lúcidaríus hefir sett herbúðir suðr frá Utrent. En þegar Justínus sá her hins heiðna konungs, þá mælti hann, at Vilhjálmr konungr skyldi setja herbúðir sínar ok svá var gǫrt.

Lúcidaríus konungr sá her Vilhjálms konungs; þá kallaði hann á þá menn sem næstir váru ok sagði at hann vildi tala við Vilhjálm konung. Þeir sǫgðu konungi, ok reið hann til tals við Lúcidaríum konung með átján menn ok svá hann í móti.

Justínus fór ok nú með konungi, ok nú kallaði Lúcidaríus á Vilhjálm konung ok mælti: Veit ek at þér hafit spurt, hvert ørendi mitt er hingat; ek vil at þú giptir mér dóttur þína, ellegar skal ek berjask til hennar.

Nú svarar Justínus: Ǫllum vitrum mǫnnum sýnask málefni ósannlig, at þú heiðinn maðr munir fá kristna konu; ef þú vilt ei láta af heimsku þessari, þá hefir hon mann til fengit þann er svǫr vil hafa fyrir máli hennar ok ríða til einvígis við þik þegar þú vilt.

En Lúcidaríus konungr varð glaðr við þessi orð ok spyrr hverr sá maðr væri. En Justínus kvað hann þat øngvu varða. En hér skal hann kominn á morginn í sólarroð. Nú ríða þeir hvárrtveggju til landtjalda.

Nú líðr af nótt sú, ok um morgninn eptir stóð Vilhjálmr konungr þegar upp í dagan ok Justínus ok létu lesa sér þrjár messur, eina de spiritu sancto, aðra de domino, þriðju de omnibus sanctis. Síðan herklæddisk Mírmann ok allr herr Vilhjálms konungs ok riðu með honum til vígvallar. En þar var kominn Lúcidaríus konungr ok mikill herr heiðingja með honum.

Ok þegar Lúcidaríus konungr sá Justínum, þá spyrr hann: Hvert er nafn þitt eða kynferði?

Mírmann svarar: Ek heiti Justínus. En kyn á ek á Englandi ok víðara annarstaðar.

Langt hefir þú sókt til beinalagsins, sagði Lúcidaríus, eða hvárt hefir þú spurt til sverðs þess er Mírál heitir, er Bœringr jarl eiðbróðir minn gaf mér, ok þar skaltu hafa fulla gisting af, ef Maúmet vill duga.

Ek ætla, kvað Justínus, at Maúmet muni þér svá duga sem hann dugði Bœringi jarli eiðbróður þínum, þá er átján vetra gamall sveinn feldi hann við Gizordr á Frakklandi; en hvárt hefir þú heyrt getit þess sverðs er Ylfingr heitir, er bæði beit hǫndina ok hǫfuð af Bœringi jarli eiðbróður þínum? Ok svá vænti ek með guðs krapti at af þér skal bíta.

Lúcidaríus mælti: Hvaðan kom þér þat sverð?

Ek tók þat í arf eptir fǫðr minn, sagði Justínus.

Lúcidaríus mælti: Finn ek at hræzla er komin undir þik. Hvat mundir þú taka þat í arf eptir fǫður þinn, þvíat Mírmann jarl átti øngvan son eptir sik? En Hlǫðver konungr tók sverðit, ok af því mælir þú hǫfuðóra ok ert þú maðr feigr.

Guð á vald á því, en ei þú; mun þér ok at ǫðru verða en hann Mírmann jarl sé dauðr ok mun dettyrði þetta verða lítils vert í þat mund er vit finnumsk.

Nú reiddisk Lúcidaríus við orð hans ok sat á hesti þeim hann kallaði Médard, ok keyrði hann þá fram með sporum, en Mírmann sat á Marmora hesti sínum þeim er hafði átt Bœringr jarl, ok ríðask nú at; leggr hvárr til annars með spjóti, ok brast í sundr spjótskapt Lúcidaríus konungs. En Mírmann lagði spjóti sínu í skjǫld hans ok í gegnum skjǫldinn ok brynjuna ok sjálfan hann, svá at yddi út um herðarnar. En svá fast sat hann at hann bifaðisk hvergi.

Þá mælti Lúcidaríus konungr: Haf þǫkk fyrir, sagði hann, vinn at hreystimannliga nú.

Mírmann kipti þá Ylfingi úr slíðrum ok hjó til hans ok tók af fjǫrðunginn af skildinum ok þar með fótinn fyrir ofan kné ok steyptisk dauðr til jarðar.

Þá mælti Mírmann: Ef þú værir kristinn maðr, værir þú góðr riddari.

Nú sjá heiðingjar fall konungs síns ok brast þá flótti á þeim. En Vilhjálmr konungr ok Justínus létu þeyta lúðra sína, ok ráku flóttann ok drápu þrjú hundruð heiðingja, áðr þeir náðu galeiðum sínum.

Vilhjálmr konungr ferr nú heim til Sikileyjar með fǫgrum sigri ok miklu herfangi, ok spyrr konungr þá Justínum, hví hann hefði þat sverð er Bœringi varð at bana?

Justínus svarar: Ek hafða þat þá ok jafnan.

Já, sagði konungr, lengi hefir þú fyrir oss leynzk; vér hugðum þik lǫngu dauðan.

Herra, sagði Mírmann, mér þótti skǫmm at vera í Frakklandi við vanheilsu þá er ek hafða, ok fór ek leyniliga í brott.

Konungr mælti: Mikit lið hefir hér oss at þér orðit ok eigum vér allir þinn vilja at gera.