Bókastaðir

Svá er sagt frá konungsdóttur at hon var hverri konu fríðari, mjúk í orðum, en mild af fé, svá at hon gaf á tvær hendr gull ok silfr, ok varð hon af því þokkasæl við landslýðinn. En í annan stað vánum bráðara tók hon at hyggja at vænleik Mírmans jarlssonar ok atgerfi er hann hafði, sem fyrr var sagt, um fram aðra menn, bjart andlit ok stórmanligt, ok at allri list ok kurteisi fannsk engi honum jafn, ekki at klerkdómi. Engi var ok sá riddari í ǫllu Frakklandi eða Saxlandi, at í sǫðli mætti sitja fyrir þessum sveini, ef hann vildi at ríða. Svá var honum ok farit um hinar smæri íþróttar, at engi þurfti við hann at keppa.

Nú fannsk hann Katrín drótning um þetta allt saman framar en hófi gegndi, ok er svá sagt at heldr mundi mega vikum telja en mánuðum, at hon skipti skapi sínu ok vilja ok ást, ok þó ekki réttliga, af því at hon sneri allri upp á hann, jarlsson, en þar feldi hon niðr er hon átti upp at taka, er konungrinn var. En hon hafði list til at gera skjól ok yfirdrepskap fyrir alþýðu. En hon var opinber fyrir sjálfum honum, því at þegar konungr var ekki nær, þá gaf hon honum mǫrg eyrendi bæði um klæðabúnað ok veizlur ok marga skemtan aðra, ok hafði slíkar gildrur fram til ósœmiligra veiða, en Mírmann lézk ekki vilja vita ást hennar, ok virði alla blíðu hennar ok þýðu sem hann nýti konungs at því, en hon gaf ekki því minna kost til at væla hann, þótt hon sæi at hann forðaðisk, ok fékk hon ekki svá búit, því at hann virði meira gœzku þá er hann hafði af konunginum en skammsýni hennar, ok talaði hann um fyrir konungi, hversu mikla vingan hann reyndi af drótningu.

Já, son minn, sagði konungr, allt skalt þú þat vel af henni þiggja, er henni samir vel at veita.

En hann kvað því ekki framar á, at hann sá at Mírmann var staðfastr ok sá við framarliga. En hann vissi þó gǫrla hvat fram fór, því at ekki var gott at dylja vitran konung um slíka hluti, þó at hann vildi fátt um hafa. Ok líðr þetta nú svá fram nǫkkurar hríðir.

Í þenna tíma kom hinn helgi Dionísíus í Frakkland með umráðum Klementis papa; ok með því at Hlǫðver konungr var sjálfr góðviljaðr ok sá ok heyrði sannar jarteinir almáttigs guðs ok hans heilagra manna ok þessa hins blessaða biskups er þar var kominn, þá tók hann skírn ok rétta trú ok allir aðrir þeir sem í váru hans landi, báði ríkir ok fátækir. En Mírmann jarlsson tók trú ok skírn af fortǫlum Hlǫðvis konungs fóstra síns. En þeir er ekki vildu undir ganga trúna, stukku or landi, sumir vestr til Spáníalands. Þar réð fyrir jarl sá er Bœringr hét. Hann var víða kunnigr um verǫldina af frœkleik sínum í orrostum ok einvígum; en sumir á hendr Hermani í Saxland. Þeir þóttu líkastir um hvatleik.

En er Hermann jarl ok Brigida drótning frágu þau tíðindi, at Mírmann son þeirra hafði við kristni tekit, þá urðu þau ákafliga reið ok hrygg ok sendu þegar menn með bréfum til Frakklands ok fœrðu honum bréfin.

En þessi orð stóðu þar á: Hlǫðvi konungi í Frakklandi sendir Hermann jarl ok Brigida drótning heilsukveðju goða várra. Vér hǫfum fengit þau tíðindi, er vér viljum varla trúa, at þú hafir felt niðr lǫg, þau er þú ættir með réttu at hafa ok þínir ættmenn hafa elskat, ok þykkir oss þat mikill skaði er svá vitr maðr skal fyrir svá mikilli villu hafa orðit, at þú hefir fyrirlátit goð vár er vér hǫfum alla hjálp af tekit. Nú með því at þú vill halda á þessi villu lengr, þá send þú heim ættarskǫmm þá er illa er at manni orðin þar hjá þér; ok haf ekki annarra manna bǫrn í þessi villu þóat þú verðir sjálfr at undrum. Þat skalt þú ok víst vita, at allan fjandskap þann er ek má draga ok bera þér til ósœmdar ok þínu ríki, þá skal þér heimill vera, ef þú lætr ekki af undrum þessum, er þú hefir upp tekit.

En er Hlǫðver konungr hafði lesit bréfit, þá lét hann kalla til sín Mírman fóstra sinn ok seldi honum bréfit ok bað hann lesa, ok þá er hann hafði yfir lesit, mælti hann þetta: Já, sagði hann, slíkra orðsendinga var mér rétt ván at þeim at svá vǫxnu máli, ok víst veit ek, at þeim líkar stórilla þat er vér hǫfum til ráðs tekit hér á Frakklandi, ok þaðan munu vér mega vænta heldr stórvandræða héðan frá en vináttu.

Hlǫðver konungr svarar: Þú son minn, mant satt segja. En mér er þat þó mikill skaði at láta slíks manns vináttu; ok vilda ek gjarna at vit fyndim til nǫkkut ráð þat er samþykkt yrði með oss um kristnina.

Hvert er þat ráð? sagði Mírmann.

Konungr svarar: At vit fengim til þá menn er vitrastir eru í Frakklandi ok fœri þeir til jarls ok teldi fyrir honum hvat postular guðs ok papa kenna mǫnnum, eða jarteinir þær er guð gerði.

Mírmann mælti: Þat veit ek at þú hefir sét jarl ok bæði þau hjón, en kannt þau ekki; miklu eru þau harðari í sínu lyndi, en þeim megi koma af sinni forneskju; en þó mátt þú freista; en lítit mant þú hafa erendit.

Reyna vil ek, sagði konungr.

Nú var svá gǫrt. Fóru þeir ok kómu á fund jarls ok kveðja hann vel ok tiguliga. En jarl tók illa kveðju þeirra. Þar váru þeir þá nótt. Um morguninn gengu þeir til móts við jarl ok drótning ok sǫgðu erendi þau er konungr hafði boðit þeim.

En jarl þagði langa stund ok svarar síðan: Spurt hefi ek þat at Rómverjar hafa viltan Hlǫðvi konung, ok þykki mér þat illa, at þeir skulu hafa gabbat svá góðan hǫfðingja ok með svá miklu fári, at hann hefir látit hylli goða várra ok margra vina sinna þeirra er líf sitt vildu leggja við hans nauðsyn; ok fyrir þat er hann hefir fyrstr gengit undir þessi ódœmi á norðrlǫndum, þá munum vér Saxar ok Spánverjar ok Englismenn fara með her á hendr honum, ok mun hann þá reyna, hvárt sá kristr stendr þá fyrir honum er nú trúir hann á. En með því at hann hefir spilt okkarri vináttu með svá mikilli heimsku, þá segit honum svá, at sá einn skal honum verri, er meira má en ek ok þeir allir er ek fæ til með mér Hlǫðvi konungi til ófagnaðar ok ǫllum hans mǫnnum.

Síðan bjuggusk þeir til heimferðar. En er þeir váru búnir, þá lét Brigida drótning kalla þá til sín ok mælti: Ekki mun yðr mikit at vinnask yðru erendi. En ek rœdda við jarl í nótt um þetta mál, ok varð ek þess vís, ef Mírmann son hans kœmi til fundar við hann ok telr fyrir honum, þá er þess meiri ván, at hans skaplyndi mýkisk. Segit svá Hlǫðvi konungi, at annathvárt mun þat stoða eða ekki.

Nú skilja þau ok fóru þeir á fund Hlǫðvis konungs, ok sǫgðu honum rœðu jarls ok Brigidu drótningar. En Mírmann var nær ok gat þess at svá nǫkkut fór sem hann varði.

Nú líðr þetta svá fram þar til er konungr kallar til sín Mírman ok mælti: Illa þykki mér er faðir þinn tekr svá þungliga þeim eyrendum er ek lét til hans flytja at næstu, ok er mér þat mikill skaði, ef ek skal heldr eiga af honum ván fjandskapar en vingunar, ok vilda ek, at vit freistaðim þess er móðir þín lagði til, at þú fœrir at finna hann, ef hann vildi á þín orð hlýða heldr en annarra manna. Veit ek ok øngvan þann er betr kunni at tala um guð sjálfan ok hans stórmerki, en þú, son minn; skortir þik hvárki snild né vizku.

Mírmann sagði: Skyldr væra ek til at leggja heil ráð fyrir þau ok svá at fara hvert er þú vill senda mik. En um þat em ek hræddr, at vit hafim ekki þau erfiðislaun, at okkr sé fagnaðr í; en þér skulut ráða. En alnauðigr fer ek, ok illa segir mér hugr um.

Konungr spyrr, hversu fjǫlmennr hann vill vera. Mírmann sagði at hann skal fá honum hundrað riddara þeirra er frœknastir eru í Frakklandi, þvíat ek veit at nǫkkut mun háskasamligt verða í þessi ferð. En konungr spurði, hvaðan sá ófriðr mundi koma. En Mírmann vildi þá ekki fleira um tala at sinni.

Mírmann jarlsson býr nú ferð sína ok váru til ferðar valdir með honum þeir riddarar er beztir váru í Frakklandi. En allir váru þeir búnir at fylgja honum, ok váru allir brynjaðir ok hestar þeirra, ok hǫfðu gylta hjálma; ok er þeir eru búnir, ríða þeir af Reinsborg, ok mátti langan veg sjá ljóma af vápnum þeirra. Þeir riðu til Vívilsborgar ok þar sem skiptisk þýska ríki ok Frakkland, þá bauð Mírmann jarlsson riddurum sínum, at þeir hǫfði góða vǫrðu á sér, ok lézk vita at þeir mundi koma í einshverja freistni brátt. Þeir gerðu nú svá ok váru búnir til bardaga báði nætr ok daga, héldu fram ferðinni ok riðu ofan með Rín þar til er þeir kómu til Megenzuborgar, ok þegar var jarli sagt, hverr kominn var, ok sýndi jarl á sér mikinn hryggleik.

En Brigida móðir hans kallar með sér mikinn fjǫlda karla ok kvenna ok gekk til þess herbergis, er Mírmann son hennar var ok fagnar honum með mikilli blíðu, ok bað hann ganga at finna fǫður sinn. Mírmann gekk nú með móður sinni ok mart hans manna ok fyrir jarl ok kvaddi hann. En jarl leit til hans ok svarar øngu.

Mírmann mælti: Herra, sagði hann, ek vilda tala við yðr eyrendi Frakkakonungs, þegar tóm er til ok þér vilit heyra.

Jarl svarar: Ønga stefnu mun ek til þess leggja, þvíat mér er engi forvitni á.

En jarl varð svá hryggr, at hann mælti við øngvan mann á þeim degi. Nú sá Mírmann at jarl var stirðr ok vildi ekki við hann tala. Þá átti hann ráð um, hvárt hann skyldi heim fara við svá búit eða freista at tala við hann, ok þótti honum hæðiligt at segja þat Frakkakonungi, at hann hefði ekki áræði til at tala við fǫður sinn, ok um nóttina dreymdi hann at bjǫrn einn mikill kom at honum ok ógurligr, ok réð til hans ok beit hann, ok í því vaknaði hann ok sagði drauminn riddurum sínum ok bað þá herklæðask ok láta búa hesta þeirra.

Nú kallar hann á móður sína ok segir at nú vill hann leita til fundar við jarl, ok vil ek, móðir, at þú sér nær rœðu okkarri, ok lát kalla til þá hina vitrustu menn er í eru borg.

Ok svá gerir hon. En þó skalt þú, son minn, varliga mæla, þvíat hann mun ekki blíðliga taka orðum þínum; svá mundir þú ok mœta af mér mǫrgum hǫrðum orðum fyrir villu þína, ef ek gerða ekki fyrir ástar sakir við þik. En nú mun ek fátt um rœða, þótt mér líki illa.

Eptir þetta ganga þau til jarls. En hann var staddr í blóthúsi sínu hjá goði sínu Maúmet. En Mírmann kvaddi fimmtán riddara með sér af sínu liði, ok váru þeir allir brynjaðir ok hann sjálfr var í góðri brynju ok sverð í hendi, en hjálm undir mǫtli, en alla aðra sína riddara bað hann bíða úti hjá hofinu með hesta þeirra búna. Nú gengu þeir í hofit ok settisk Mírmann nær jarli ok Brigidu móður hans.

En jarl átti sverð þat er Ylfingr hét; en þau váru minni til þess, at sverðit hafði verit þar sem vargagren var nær, ok hafði úlfrinn dregit eitt lík inn í grenit; en sá maðr var gyrðr þessu sverði, ok var af því kallaðr Ylfingr; ok hefir ekki betra sverð verit með Dyrumdala sverði Rollands. En þetta vápn hefir jarl í hendi hvar sem hann fór; ok nú hefir hann brugðit því til miðs ok bent um kné sér, ok sat nú þann veg með ǫllu reiðr.

En Mírmann jarlsson hefr rœðu sína á þá leið: Hlǫðver konungr sendi mik hingat, herra jarl, til yðvars fundar fyrir vináttu sakir ok ástsemdar. Hafi þér þat reynt at hann hefir yðvarr beztr vin verit ok svá vill hann enn vera. En ek veit at þér hafit spurt, at Hlǫðver konungr hefir við kristni tekit ok látit af skurðgoða villu eptir boðorðum papa ok annarra hǫfðingja þeirra er kristni boða, ok finnr hann þat ok margir aðrir, at þeir hafa lengi á illu staðit ok þjónat stǫllum ok steinum þeim er øngvan mátt hafa nema þann er púkinn gefr þeim, en nú með því at hann er sannfróðr at orðinn um þann guð er ǫllu ræðr ok stýrir, þá vill hann nú honum þjóna með ǫllum góðvilja, ok hann sendi yðr orð, herra, með mikilli bœn ok þar með jarlar hans ok barónar, ok allir hinir beztu menn í landinu, at þér skyldut samþykkjask við hann um trúna, þvíat hann veit ef þit fylgit einu ráði, þá munu þit miklu góðu til leiðar koma um guðs kristni. Nú líti þér á nauðsyn yðra ok látit af illu ráði er þér hafit oflengi elskat ok látit yðr ekki fyrirþykkja, þótt ungr maðr gefi ráð til, þvíat engi er til gamall gott at nema. Em ek skyldr at snúa áleiðis yðru ráði, ef ek mætta nǫkkut at gera. Nú vænti ek af yðr góðra svara þeirra er yðr mætti langœligt gagn af standa ok Hlǫðvi konungi mætti fagnaðr at verða en lǫndunum snérisk til friðar.

En jarl þagði langa stund ok mælti síðan: Satt sagðir þú þat, at mér þykkir þú ungr til ráðanna við mik, þóat þú legðir ekki svá illt fyrir mik sem nú gerir þú, at ek muna fyrirláta Maúmet, goð mitt þat er mér hefir gefit sigr ok heilsu ok mǫrgum ǫðrum, ok ek munda gera þat umskipti á at þjóna dauðum manni þeim er ekki gat sér forðat, en er kallaðr guð. Nú far ekki með þvílíkar fortǫlur hér fyrir frændum þínum, ef þú vill ekki óþrífask, eða ríð heim í Frakkland með villu þína, ok verð því feginn, at þú komisk óbarðr í brott.

Já, sagði Mírmann, vel þykkir mér þat, at ek verða ekki barðr; man þat ok sumum einum hlýða at berja mik. En þat er þú talaðir um Maúmet, at þat gæfi þér heilsu, þá er slíkt hǫfuðhégómi, því at þat vita margir menn, at sá maðr var í ferð með drótni várum, er Nículás Athemás hét, en síðan dróttinn lét pínask til lausnar ǫllu mannkyni, ok sté upp til himna í dýrð sína, þá fór þessi Athemás til Frakklands. En litlu síðar gerði hann sjónhverfingar með fjandans krapti ok kallaðisk guð vera, ok vilti svá þat vesla folk, at þat trúði á hann ok hefir sú villa honum illa farit svá víða at náliga er með því allr heimr gabbaðr. En þat skalt þú vita, at øngum má hann heilsu gefa. Fjandinn gerir vél þessa at yðr: hann kastar á yðr sorgum ok sóttum ok illsku, en þá er þér heitit á þessa vánda manns líkneskju, þá lætr fjandinn af at pína yðr, ok þykkir þá sem þetta valdi, er bæði er blint ok dauft. En sá maðr er þér þjónit liggr kvaldr í helvíti ok svá munu allir þeir er honum þjóna.

En jarl svarar af mikilli reiði: Ekki þarft þú at svívirða goð vár, því at mér þykkir þín trúa ekki betri, er þú trúir á þann mann, er sjálfr lét drepa sik ok svívirða, eða hvat segir þú til þess, hví hann þoldi þá skǫmm, er þú kveðr hann ǫllu ráða?

Mírmann mælti: Aldri mant þú svá ófróðr, at þú vitir ekki, hvaðan menn eru komnir.

Jarl svarar: Vitum vér, at menn eru frá Adám komnir.

En hvat grunar þik, hverr skóp Adám?

Jarl mælti: Heyrt hǫfum vér þat, at guð hinn gamli skóp hann.

Mírmann mælti: Illa er þat er þú ert ekki svá fróðr um annat sem um þetta; vit þú þat víst, at sjá hinn sami guð skóp alla skepnu, himin ok jǫrð, menn ok engla, ok þá er hann hafði engla skapat, þá tók einn þeirra sá er virðuligastr var ok reisti ǫfundarflokk í móti honum. En er guð sá illsku hans, varp hann honum or himinríki ok varð hann at svǫrtum djǫfli ok þeir allir er honum fylgðu. Þeim þjóni þér, heiðnir menn. En þá er guð sá skaða þann sem á var orðinn, þá skapaði hann Adám ok Évu ok setti þau í paradísar sælu ok ætlaði þeirri kyni at fylla þann hlut himinríkis er englarnir týndu, en báru ekki meiri giptu til, en fjandinn sveik þau ok brutu þau boðorð guðs ok váru í brott rekin or þeirri sælu ok í þessa heimsverǫld. Nú með því at Adám gerði þá synd er ǫllum heimi var þyngri, þá varð sá at bœta er ǫllum heimi var betri; þá sendi guð son sinn or himinríkis hæð eptir flýjanda þræli, at hann stigi yfir þann grimma víking er honum kom í þessa myrkvastofu. En með því at englar máttu ekki leysa mankynit frá píslum, þá tók guðs son fullan manndóm til lausnar mǫnnum. En þat skalt þú víst vita, at þessi er allr einn guð ok sá er Adám skapaði; ok hann kendi Nóa at gera ǫrkina ok gaf honum líf ok sonum hans ok leiddi Móýses yfir hafit rauða, en skaut niðr Pharaóni konungi, þá er hann vildi eptir þeim fara. Hann gaf styrk Davíð konungi er hann drap Golíam risa. Hann gaf líf Daniéli spámanni þá er honum var kastat í gróf með sjau leónum. Þessar jarteinir gerði guð fyrir burð sinn. En þá er hann var hér í heimi, þá reisti hann Lazarum af dauða er fjóra daga hafði í grǫf legit ok gerði vín or vatni at einu brúðlaupi, ok fœddi at einu máli fimm þúsund manna af fimm hleifum brauðs ok tveimr fiskum; ok margar aðrar jarteinir, er guð gerði. En í því eðli er hann var maðr tók hann dauða óverðr ok leysti dauða menn frá helvítiskvǫlum, ok sté yfir djǫfulinn er Adám sveik ok lauk upp himinríki. Síðan reis hann af dauða ok sté upp til himna. Síðan gaf hann postulum sínum vald ok styrk til jarteigna slíkra sem urðu í Rómaborg, þá er Símón hinn illi gekk í móti Petro postula ok gerði þá sjónhverfing, at hann fló í lopti með fjandans krapti. Þá bað Petrus at guð skyldi lægja villu hans, ok þá féll Símón ofan ok brast í fjóra hluti, ok lauk svá hans æfi. Svá var ok þá er Zaróes ok Arphaxat gengu í móti tveimr guðs postulum Símóni ok Júda. Þeir dæmdu þá til dráps með ǫðrum villumǫnnum. En guð hegndi þeim með eldingu ok lauk svá þeirra æfi. En þóat ek telja fár jarteignir þær er gerði guð bæði fyrir písl sína ok eptir, þá eru bæði margar ok stórar, ok mátt þú gǫrla skilja, ef þú vill, at þér hœfir at láta af þessi villu, sem þú heldr á. Ok má þá svá vel fara at þú nýtir af veraldarblóma ok nýtir þó eilífrar sælu, ef þú snýsk til þess guðs er ǫllu ræðr ok alla gæzku gefr. En ef þú vill í þessu óráði vera til dauðadags, þá launar fjandinn þér þína þjónustu sem ǫllum ǫðrum eilífum kvǫlum ok illsku, því at hann hefir ekki annat til en þat er illt er.

Þá er Mírmann hafði þetta talat ok mart annat, þá svara jarlar ok barónar, at hann talaði af miklum sannleik.

En jarl var ofmjǫk illsku þrunginn ok þóttisk vera yfirstiginn af orðum sveins. Þá varð hann reiðr ok mælti: Ef nǫkkurr minn maðr gengr eptir þessa manns orðum, þá skal hann láta líf ok limu. En þú Mírmann, far í brott ok kom ekki í Saxland með þvílíku eyrendi. En ef þú kemr, þá skal ek gefa þér þann reiðskjót er einn hinn versti þjófr á at hafa, ok skalt þú þar á ríða.

Mírmann svarar: Margir heita sínum sonum betri gjǫfum; þykki mér ok fullgott at ríða heim til Frakklands. En ef ek kem aptr, þá skal flestum þorpkǫrlum þykkja fullgist þar sem ek kem at garði. En ef ek nái þeim hinum fúlum goðum er þú faðmar, þá skal ek brjóta í sundr hverja spík er í þeim er ok hafa til eldibranda.

En jarl brá eigi betr lunderni við þetta mál með þungum fortǫlum, en hann sprettr upp ok bregðr sverðinu ok høggr til sonar síns. En þat var jafnskjótt at Mírmann sá œði jarls ok setti hjálminn í hǫfuð sér ok kom í hjálminn ok skaut niðr á hálsbjǫrgina ok beit hana í sundr svá at í beini stóð sverðit, en riddarar hlupu upp ok vildu stǫðva jarl, en engi gætti sveins. En þar var þó ekki gott at erta illt skaplyndi, þvíat hann var illa beiddr, ok þá hefir Mírmann brugðit sverði sínu fyrr en þeir fyndi, ok hjó jarl banahǫgg í hǫndum þeim, ok þrífr Mírmann nú til Ylfings ok mælti: Ek ætla at engi maðr sé skyldari at bera þik, Ylfingr, en ek, með því at jarl skal af þér láta. Ok nú snýsk hann út til liðs síns ok stígr á bak ok ríðr þegar af borg.

En þeir ungir riddarar er mesta elsku hǫfðu á honum, fylgðu honum af borg, ok hǫrmuðu verk hans, er hann bar eigi betra þol við bráðlyndi fǫður síns.

En Mírmann svarar: Hví þurfti hann at ráða á mik með jafnmikilli illsku, er hann var grimmr sjálfr, en hann hafði þá konu fengit er ek veit mesta ylgi á norðrlǫnd komit hafa. Þá var honum þess ván, at hann mundi úlf undir fœða, en ekki héra.

En þóat Mírmann mælti þessi orð at þau skyldi lengi uppi vera, þá skildi hann þó glœp sinn ok ofranað, ok ríða nú við svá búit.

En ekki þarf at telja harm þann er í Saxlandi var eptir þenna atburð, látinn jarl, er þeir unnu sem sjálfum sér, ok svá þenna hinn unga mann, er helzti þótti vænligr til góðs, ef ekki hefði honum þvílík ógipta fylgt, ok þykkir náliga hverr maðr hálfdauðr í því landi. Látum nú drótningina syrgja ok hennar menn.