Bókastaðir

Um eldadóms dǫgum Clemens pápa, er [........ Róma biskup var, þá Neró konungr réð, var ágætr konungr í Frakklandi, sá er Hlǫðverr hefir heitit. Hann var í heiðnum sið einn inn spakasti hǫfðingi. Hann var kvángaðr ok átti eina jarlsdóttur, er hét Helena. Hon var ættuð af Ungaralandi. Þá var allt fólk heiðit fyrir norðan Mundíufjǫll.

Þessu samtíða var einn ríkr jarl í Saxlandi sá er Hermann hét. Hann var mikill fyrir sér. Sæti sitt hafði hann lengstum í borg þeirri er Meginza hét, ok þóat annarr bæri konungsnafn, þá var þar þó lausn ok band allra stórmæla ok stjórnar landsins sem jarl var. Engi mátti þrífask fyrir honum í landinu þjófr né ránsmaðr; en hann gerði góða menn alla sér svá holla með gjǫfum ok góðum orðum, at þar vildu allir lifa ok deyja sem hann var, ok hefir þat verit hinn mesti skaði, er hann var ekki kristinn maðr. Jarl var kvángaðr maðr, ok með því at hann var sjálfr víðfrægr, þá hafði hann sœmiliga fyrir því sét.

Hann átti þá konu er Brigida hét, dóttir Jadings konungs af Ungaralandi. Hon var á ungum aldri, þá er hon kom til jarls. En svá var hon gólig yfirlits, at engi maðr sá lýti á andliti hennar. Kunnusta hennar var með því móti, at þat þótti allt sem barna vípr, er aðrar konur gerðu hjá því sem hon gerði. En spektarmál ok veraldar vizka sú er hon hafði numit af heiðnum bókum, stóðusk henni ekki hinir beztu klerkar, ok sigraði hon með snildarorðum konunga ok klerka, ef orðaskipti áttu við hana.

En hér var sem mælt er, at fár er vamma vani. Þessi fylgði náttúra hennar máli, at hon gerðisk grimm ok ríklynd svá at þat skyldi standask um þá stórmál er hon vildi at væri. En ríkismenn ef þeir mæltu í móti henni barónar eða jarlar eða riddarar, þá fengu þeir brátt af henni fjárskaða eða limalát eða með ǫllu líflát. Svá ok ef ríkismenn áttu nǫkkurar gersimar þær er hon vildi hafa ok sendi henni ekki þegar hon gerði eptir, þá var ekki langt at bíða einshvers ófagnaðar þess er báðar hendr mætti á festa; ok hǫfðu þau jarl þá verit ásamt sex vetr ok áttu þó ekki barn, hvat þeim þótti mikit mein, því at þau áttu gnótt fjár ok annars veraldarfagnaðar.

Nú er frá því at segja, at eina nótt er þau hvíldu í sæng sinni, þá rœddi hon við jarl þessum orðum, at hon mundi eigi einsaman vera ok kallar heldr vænt til getnaðar með þeim. En jarl þagði langa hríð; en hon spurði hví þat sætti. Hugða ek at þetta mundi þér feginsaga, því at hér til hefir okkr bæði lengi til langat.

Jarl svarar þá: Ef þessi getnaðr verðr at fagnaði, þá væri vel. En mér sýndisk fyrir skǫmmu í svefni kynligr hlutr ok em ek því fárœðinn um.

Hon spurði hvat hann dreymdi.

Mik dreymdi, sagði hann, at þú hafðir orm einn í serk þér, ok þótti mér vera undarliga mikill ok ólinr. En þá er ek vilda hann taka ok kippa honum frá þér, beit hann mik svá at ek hafða ekki afl við honum.

En hon svarar: Lítils þykki mér vert um draum þenna. Mant þú í sumar, er vit lékum okkr, at þú skemdisk á tygilknífi mínum er ek hafða í serk mér, ok er þetta ekki meira mark.

Jarl mælti: Ekki skorta þik orð ok harðlyndi; en hversu sem þú sléttir þetta með tungu þinni, þá vilda ek heldr at niðr hefði sokkit hálft ríki mitt, er ek á á Saxlandi, ok hefði mik þetta eigi dreymt.

En nú féll þessi rœða at sinni, ok líðr nú brátt at þeim tímum, er drótning fær sótt ok fœðir son, ok er þat mikill fagnaðr ǫllum vinum jarls þeim er gjarnastir váru til hann at styrkja ok styðja sér til trausts ok landstjórnar. Þessi sveinn var vatni ausinn ok nafn gefit ok kallaðr Mírmann. En um þat þarf eigi langt at gera, með hversu mikilli virðingu þessi sveinn var upp fœddr, er enga barn var þvílíkra manna; þau fyrst sjálf með mikilli rœkt ok þar með allir aðrir sælir ok fátækir stunduðu á þenna hinn unga svein sér til langframa ok hjálpræða. En vegr jarls ok beggja þeirra óx ok styrktisk við þenna getnað, ok þjónaði jarli allr lýðr fyrir ást ok góðvilja, en Brigidu drótningu fyrir hræzlu sakir, þvíat þegar sá ógagn á þeim, ef þeir gerðu ǫðru vís en hon vildi.

En þessi sveinn Mírmann glíktisk snemma móður sinni á vǫxt ok vænleik; ok þá er hann var sjau vetra gamall, var hann ekki minni eða ósterkari en þeir er váru tólf vetra gamlir. Hann var ok svá harðleikinn þegar í œsku við ǫnnur ungmenni. En jarl hirti hann mjǫk at því ok bað hann hafa afl til sœmdar sér, en ekki ǫðrum til svívirðu. En Brigida móðir hans hafði ekki at því, nema hló at lítinn þann, er hon sá, at hann knuskaði þau. En jarl gat þess stundum fyrir henni at þat mundi hon gráta af bragði er nú hló hon.

Veit ek aldri þat, sagði hon, at ek gráti þat at son minn sé ríkari en þorpara bǫrn.

En er Mírmann var átta vetra gamall, þá lét móðir hans kenna honum latínustafi, ok varð hann brátt svá greiðr ok hraðr í þessháttar námi, sem roskinn maðr væri. Síðan setti hon fram fyrir hann latínubœkr sem hon átti ok á váru margar listir, þessi hin fyrsta er grammatica heitir, ok margar aðrar fornar bœkr.

Nú síðan rœddi hon við son sinn þessum orðum: Ek hefi sýnt þér nú bœkr ok hefi ek þessar flestar allar numit, ok veit ek, ef þú vilt, eigi vera grey eða ættarskǫmm, þá munt þú nema vilja þvílíka atgerfi sem hefir einn kvennmaðr. Nú af því at þú ert þess manns son er ek veit mestan hǫfðingja fyrir vestan Grikklandshaf ok sumir menn mæla, at móðir þín sé engi fjǫrbrosa, þá munu menn þat mæla, ef þú verðr illa at þér, at þat væri mikil óhamingja at þvílíkr ættleri skyldi koma frá hraustum mǫnnum, ok væri mikit betra at þú kœmir ekki í heim. Kann ok vanda at bera þér til handa, þá væri betra at kunna góða órlausn sjálfum, en þú þurfir at sjá til þeirrar vizku, ok ekki sýnt at þú fáir nema þú lútir undir skegg þeim með tollum ok svívirðingu, ok hefi ek þik þá til ills uppfœtt.

En Mírmann sat ok heyrði til rœðu hennar ok ansaði fá, en þó fannsk honum mikit um. Síðan lét hon leita at meistara þeim sem hon vissi beztan í því landi ok lét kenna honum margar latínubœkr, en honum skildisk þat harðla vel, ok hafði þetta svá fram farit nǫkkura fimm vetr, ok er nú sveinn þrettán vetra, ok nú lýstr sótt meistara hans ok kunni Mírmann þat illa, en móðir hans verr; ok nú spyrr hon jarl, hversu með svein skal fara. Hann hefir nú at námi verit nǫkkura hríð, ok þykki mér enn almikit á skorta.

Jarl svarar á þessa lund: Várir ættmenn hafa ekki verit verr at sér en aðrir menn ok námu þeir ekki allar bœkr þær sem í heiminum eru eða íþróttir er mǫnnum hafa í hug komit, ok ef hann skal nema þat allt, þykki mér ván, at þú verðir at freista fleiri landa en þessa eins er vér erum á fœddir, ok tel ek þó ekki víst at hann fái allt numit, eða hvert vilt þú nú fyrst at hann fari?

Hon svarar: Ekki þykki mér þat illa þótt son minn væri fróðari nǫkkuru en þú, þvíat heyri ek þik þá þegja er góðir klerkar tala spektarmál, ok þykki mér þat lítill sœmdarauki. Enda hefi ek ætlat hvert hann skal fara. Hlǫðverr heitir konungr í Frakklandi ok er virktavin okkarr. Þar er með honum meistari sá er ek veit beztan á norðrlǫndum. Þar má hann ok margskonar listir nema.

Jarl mælti: Œrit starf leggr þú á þenna mann ok þykki mér váði, at komi at illu haldi. En gjarna vilda ek at hann fœri í brott ok kvæmi aldri aptr.

En hon varð reið við orð hans ok spyrr hví hann mælti svá erfiðliga til einka barns þeirra, þat er svá nǫkkut var mannligt ok glíkligt til góðs. En sú rœða lyktaðisk þar at sinni.

Nú gerir Brigida drótning menn með bréfum til Hlǫðves konungs ok leitar þangat fóstrs sveini, en fyrir sakir vináttu þeirrar er Hlǫðverr konungr hafði við jarl, veitti hann þetta blíðliga, ok fóru sendimenn aptr við slíkum eyrendum. En móðir hans lét hann þó vera heima um vetrinn ok lét kenna honum reið ok tafl ok þesskonar skemtan. En svá er sagt, at ekki fundusk þeir almargir með jarli, er í sǫðli gæti setit fyrir honum, ok var hann þá þrettán vetra gamall. Svá var um aðra atgerfi, þá er hann freistaði, at øngvir menn stóðusk honum.

Einn hlutr var sá í fari hans, er Brigidu móður hans þótti mikils áfátt ok svá ǫðrum mǫnnum, at þegar menn fóru at blóta goð þau er þeir trúðu á, þá fann Mírmann sér aðra skemtan ok kom þar aldri, ok er menn spurðu hví þat sætti er hann vildi eigi gǫfga goð þau er faðir hans trúði á ok aðrir vitrir menn í landinu, þá svarar hann á þessa lund: Ek hefi um hugsat ok sé ek ekki ok ekki skil ek hví þér legit þangat hug yðvarn, þvíat þá er ek hefi þar komit, stendr þat ok blígir augum ok mælir ekki; øngum sé ek þat skemta með fortǫlum ok øngum gefa gersimar. Hinu þykki mér líkara, at þat sé matvélar þeim er þar hokra eða skríða at þjóna því, ok veit ek þat víst ef ek væra sjálfræði, at ek skylda hitta ǫnnur forræði fé mínu, en bera þangat ok taka ekki í mót nema spott ok hégóma.

En þeir riddarar, er þetta heyrðu, mæltu: Eigi mant þú svá gera vilja þegar þú kannt at at hyggja.

En Mírmann svarar: Ekki ætla ek at vár vingan skuli vaxa við þat. Ek ætla, ef ek hefða þvílíkt ríki sem faðir minn, at ekki skyldu margir dagar líða áðr ek skylda brjóta í sundr hverja spík er í þeim er, svá at ekki skyldi þrífask í landinu.

En ǫllum þóttu undarlig orð hans ok þorðu ekki mart um at hafa. En jarl faðir hans rœddi ekki um hvárt sem honum þótti vel eða illa, ok svá lét hann, sem hann vissi ekki hvárt hann var hans son eða eigi.

En er ríkismenn spurðu jarl, þá svarar hann þessu: Ekki sýnisk mér athœfi hans oss nytsamligt, landsmǫnnum.

Nú sumrar ok batnar veðrátta. Þá býr Brigida drótning ferð sonar síns ok fékk honum fjóra menn þá sem eptir skyldu vera með honum undarliga vel búna at hestum ok herklæðum. Sá dagr er nú kominn er Mírmann jarlsson er búinn til ferðar. En svá hagaði jarl til, at Mírmann fann hann ekki áðr hann reið í brott. En móðir hans reið allan dag með honum ok kendi honum mǫrg ráð, ok nú skildusk þau.

Riðu þeir þá upp með Rín til Boslaraborgar; eptir þat til Vívilsborgar ok þaðan í Frakkland, ok fréttu at Hlǫðverr konungr var í Reinsborg, ok sóttu þeir þangat ok fram kómu, ok var konungi sagt, hverr kominn var, ok sendi hann þegar eptir svein, ok fagnaði honum vel ok ǫllu liði hans. En ekki er þat sagt hve lengi þeir riddarar dvǫldusk er honum hǫfðu þangat fylgt. En hinir fjórir váru eptir með honum.

Konungr gerði þat ok svá at hann fékk Mírman þann meistara er beztr var í París, at kenna honum þar allar íþróttir er á þótti skorta. Hlǫðverr konungr lét Mírman sitja í hásæti hjá sér ok veitti honum gott yfirlæti. Mírmann stundaði ok svá konunginum at þjóna, at hann mátti þat ekki framar gera, þótt hann væri til þess settr. En hann var svá fésterkr bæði at því er hann hafði heiman haft ok því er móðir hans sendi honum at hann hafði þess œrna gnótt. Neytti hann þess ok svá at hann gaf á tvær hendr. Við þat varð hann svá vinsæll at hverr vildi svá sitja ok standa sem hann vill.

Hlǫðverr konungr var vitr hǫfðingi ok ágætr. Hann hafði gyðinga trú, elskaði guð, en fór ekki með blót sem Saxar eða Spánverjar vestr ok gerðisk nú hnignandi maðr. Þat er nú því næst tíðenda, at drótning Hlǫðvis konungs fær sótt ok andaðisk, ok þótti honum þat mikill skaði. En þau áttu ekki barn á lífi.

En nú liðu fram nǫkkurar stundir, þá tǫluðu jarlar konungs ok barónar þessum orðum við hann: Vér hǫfum at hugat nauðsynjum lands várs ok sýnisk oss sem yðr sé engi til annarr kostr betri, en leita yðr kvánfangs; fyrir því at mǫnnum er mikil elska á yðr, þá vildi allr lýðr á þat stunda, at efla þat ráð sér til hugganar ok landsstjórnar eptir þína daga.

Konungr svarar þessu: Mér er ekki mikill hugr á at freista þess máls optar með því at ek líð nú á efra aldr ok vant at ráða unga konu, af því at ek veit ekki víst at vér finnim þá er bæði hafi til, náttúru ok vitrleik með því at miseldri er mikit at stilla sitt lunderni hœfilega í alla staði, at bæði væri mér hróplaust ok henni, en þó ekki víst at við sé leitat, at sá verði maðr gǫrr, er alvel sé til fallinn at setjask í mitt sæti eptir minn dag. Nú sé ek annat ráð skjótara ok betra, ef þat mætti fram ganga.

En þeir spurðu hvat þat væri.

Konungr mælti: Gefa Mírman fóstra mínum ríkit eptir minn dag, ef hann vill þiggja ok vili þér honum þjóna, þvíat ek veit øngvan jafnvel til fallinn; ætta ek ok ekki þann son, er ek ynna betr at njóta.

Þeir svara: Vel er fyrir því sét, ef hann vill.

Konungr mælti: Ek vil at þér rœðit þetta mál við hann; ok þeir gerðu svá.

En Mírmann þagði langa stund ok svarar þó þessu: Mikill þokki er mér á góðvilja konungs, er hann hefir við mik sýnt síðan ek kom til hans, ok eykr hann enn með góðu; en þó hefir hann ekki vandliga at hugat hverr vǫxtr á er þessu máli. Mér sýnisk sem konungrinn megi enn vel ok lengi ráða landi sínu, ok er eigi víst þóat hann sé aldri orpinn, hvárr okkar lengr lifir; ok ef hann lifir lengr, þá er sú ván þrotin. Konungr á ok marga dýrliga frændr í landinu þá er einhverr mun til þess vera vel fallinn at taka ríki eptir hann, ok veit ek at þat mundi verða með ǫfund, ef ek tœka þat ríki sem þér ættit. Nú er þat heldr mitt ráð, at konungr leitaði sér kvánfangs ok freista, at honum snerisk þat til gæfu ok hans vinum.

Nú sǫgðu þeir konungi svǫr Mírmans. Nú stóð þetta mál svá um hríð, at þeir minna konung opt á ok svarar hann jafnan hinu sama; eða hvert vili þér vísa mér til konu?

En þeir svara: Vér hǫfum víst at því hugat. Aðalráðr konungr í Englandi á unga dóttur ok fríða.

Konungr mælti: Þér gátut þess at hon væri ung ok fríð, ok þat létu þér eigi fylgja, at hon væri vitr ok staðfǫst.

En þeir svara: Með því at faðir hennar er vitr konungr ok góðr hǫfðingi, væntum vér at þat muni fylgja.

Já, sagði konungr, ek munda til hætta, ef hon væri honum lík; en ef hon er lík móður sinni, vildi ek aldri at hon kœmi í Frakkland.

En Mírmann sat hjá rœðu þeirra ok lagði ekki til. En konungr spurði hví hann var svá fárœðinn um nauðsyn hans.

En hann svarar þessu: Ek þykkjumsk ekki til fœrr, ungr maðr ok fákunnigr, at tala þetta mál, þvíat hér sitja hjá vitrir ok gamlir menn. Mér sýnisk ok svá sem þú munir ekki fá konuna bæði unga ok væna til getnaðar ok þó alreynda til vits ok staðfestu, með því at þat má finnask á fornum bókum at fátt sé vandara at stilla en skap konunnar, af því at þat verðr stundum ofhart, en stundum ofveykt; ok ef þat verðr ofhart, mátt þú heldr marmarasteininn í sundr gnúa en þú fáir þar hóf á gǫrt; svá er ok ef þat verðr ofveykt ok ekki staðfast, þá er ekki hœgt at gera þar réttan tíma, þóat alvitr maðr stilli um. En ek ætla þær þó alfár vera konurnar, at ekki fylgi þvílík lýtin ok sé beint með hófi. Nú er sem mælt er, at skjóta verðr til fugls áðr fái, ok munt þú reyna verða í einhverjum stað, hverja giptu þú berr til þessa máls eða þínir vinir.

Sem konungr heyrir þetta, svarar hann þessu: Vel hefir þú mælt, son minn, ok vitrliga, ok vil ek þetta gera eptir því sem þér legit ráð til, þótt mér þykki vandi fylgja.

Nú er þetta ráðit ok váru búnir jarlar tveir til þessarar ferðar ok þar með barónar ok riddarar þeir sem bezt váru til fallnir eptir konungs ráði, ok er þeirra fǫr búin í alla staði ríkuliga ok síðar ríða þeir af Reinsborg vestr til París ok þaðan til Sendinis ok til Kampaníe ok svá norðr til Dófra ok spurðu at konungrinn var í Lundunum, ok sóttu þeir þangat, ok síðan létu þeir segja konungi, at þeir vildu tala við hann eyrendi Frakkakonungs, þegar honum þœtti tími til. Ok í þann tíma akveðinn bera þeir upp eyrendi sín ok segja orð konungs ok vilja ok þar með ráðagerð allra hinna vitrustu manna í landinu. Konungr svarar þeim vel ok blíðliga ok bað þá bíða sjau nætr orskurðar þess er hann veitti um þetta mál. Þeir gera nú svá.

En konungr berr nú upp þetta mál fyrir jarla sína ok ráðgjafa, segir ørendi ok vilja Hlǫðves konungs; en þar urðu allir á eitt sáttir, at sú ráðagerð þœtti vænlig at samtengja kyn sín Hlǫðvi konungi ok gera samband millum tveggja konunga til styrks ef vanda berr á annathvárt landit. Konungr lætr ok þá þar sinn vilja til falla ok rœðir þetta mál við dóttur sína Katrín, en hon svarar þessu máli vel ok gat þess í sinni rœðu, at maðr væri gamall. En hon þorði þó með øngu móti at brjóta vilja fǫður síns. Lýkr svá því máli at þeir fastna konungs dóttur Hlǫðvi konungi, eptir því sem bæði váru til lǫg ok lands siðr, ok kveða á þann tíma er í móti henni skyldi koma.

Ok nú lypta þeir ferð sinni ok létta ekki fyrr en þeir koma í Frakkland til Hlǫðvis konungs ok segja honum sína ferð. En hann varð fáorðr ok þakkar þeim þó ferðina.

Svá líðr nú fram at þeirri stundu er til var ætlat. Býr þá Hlǫðver konungr ferð þeirra manna er í móti skulu fara konungs-dóttur, gerir þá ferð bæði margmenna ok gǫfugmenna, ok þegar þeir eru búnir, ríða þeir leið sína ok koma á fund Aðalráðs konungs, ok fagnar hann þeim einkar vel ok veitir þeim fagra veizlu, er þeir sǫgðu konungi, at þeir váru heimfúsir. En hann kvað þat skyldu í þeirra valdi. Var þá búin ferð Katrínar konungs dóttur með mikilli sœmd ok konungligum gersimum. En faðir hennar leggr ok fyrir hana mǫrg heilráð ok fagrar fortǫlur, áðr þau skildi; en þat er ekki víst at hon nýti allar vel.

Ok nú lypta þau ferð sinni or borg ok koma í Frakkland ok til Reinsborgar; ok Hlǫðver konungr var þar þá fyrir ok allir hinir œztu menn í landinu. Ok fagnar hann sjálfr ok allir aðrir Katrínu konungs dóttur einkar vel sem ván var. Ok var þar þá dýrlig veizla, er Hlǫðver konungr veitti brullaup sitt ok stóð átta daga. En síðan fór þat folk aptr er til þess var ætlaðr, en konur ok karlar váru eptir þeir er þjóna skyldu konungsdóttur í góðu yfirlæti.