Bókastaðir

Lík Kjartans stóð uppi viku í Hjarðarholti. Þorsteinn Egilsson hafði gera látit kirkju at Borg. Hann flutti lík Kjartans heim með sér, ok var Kjartan at Borg grafinn. Þá var kirkja nývígð ok í hvítaváðum. Síðan leið til Þórsnessþings. Váru þá mál til búin á hendr þeim Ósvífrs sonum, ok urðu þeir allir sekir. Var gefit fé til, at þeir skyldi vera ferjandi, en eiga eigi útkvǽmt, meðan nokkurr Óláfs sona vǽri á dǫgum eða Ásgeirr Kjartansson. En Guðlaugr, systursonr Ósvífrs, skyldi vera ógildr fyrir tilfǫr, ok fyrirsát við Kjartan, ok engar skyldi Þórolfr sǿmðir hafa fyrir áverka þá, er hann hafði fengit. Eigi vildi Óláfr láta sǿkja Bolla ok bað hann koma fé fyrir sik. Þetta glíkaði þeim Halldóri ok Steindóri stórilla, ok svá ǫllum sonum Óláfs, ok kváðu þungt mundu veita, ef Bolli skyldi sitja samheraðs við þá. Óláfr kvað hlýða mundu, meðan hann vǽri á fótum.

Skip stóð uppi í Bjarnarhǫfn, er átti Auðun festargramr.

Hann var á þinginu ok mǽlti: Þat er til kostar, at þessa manna sekð mun eigi minni í Noregi, ef vinir Kjartans lifa. Þá segir Ósvífr:

Þú, festarhundr, munt verða eigi sannspárr, því at synir mínir munu vera virðir mikils af tignum mǫnnum, en þú, festargramr, munt fara í trollhendr í sumar.

Auðun festargramr fór útan þat sumar ok braut skipit við Fǽreyjar. Þar týndisk hvert mannsbarn af skipinu. Þótti þat mjǫk hafa hrinit, er Ósvífr hafði spáit.

Ósvífrs synir fóru útan þat sumar, ok kom engi þeirra út síðan. Lauk þar eftirmáli, at Óláfr þótti hafa vaxit af því, at hann lét þar með beini ganga, er makligast var, þar er þeir váru Ósvífrs synir, en hlífði Bolla fyrir frǽndsemis sakir. Óláfr þakkaði mǫnnum vel liðveizlu. Bolli hafði landkaup í Tungu at ráði Óláfs.

Þat er sagt, at Óláfr lifði 3 vetr, síðan Kjartan var veginn. En síðan, er hann var allr, skiftu þeir synir hans arfi eftir hann. Tók Halldórr bústað í Hjarðarholti. Þorgerðr, móðir þeirra, var með Halldóri. Hon var mjǫk heiftarfengin til Bolla, ok þótti sár fóstrlaunin hans ok ómakliga á koma.

Þau Guðrún ok Bolli gátu son. Þeim sveini var nafn gefit, ok kallaðr Þorleikr. Hann var vǽnn sveinn snemma ok vel fljótligr. Halldórr Óláfsson bjó í Hjarðarholti, sem fyrr var ritat. Hann var mjǫk fyrir þeim brǿðrum.

Þat vár, at Kjartan var veginn, tók Þorgerðr Egilsdóttir vist frǽndsveini sínum með Þorkeli at Hafratindum. Sveinninn gǽtti þar fjár um sumarit. Honum var Kjartan mjǫk harmdauði sem ǫðrum. Hann mátti aldri tala til Kjartans, svá at Þorkell vǽri hjá, því at hann mǽlti jafnan illa til hans ok kvað hann verit hafa hvítan mann ok huglausan, ok hermði hann oft eftir, hvernig hann hafði við orðit áverkann. Sveininum varð at þessu illa getit, ok ferr í Hjarðarholt ok segir til Halldóri ok Þorgerði ok bað þau viðtǫku. Þorgerðr bað hann vera í vist sinni til vetrar.

Sveinninn kvazk eigi hafa þrótt til at vera þar lengr, ok mundir þú mik eigi biðja þessa, ef þú vissir, hversu mikla raun ek hefi af þessu.

Þá gekksk Þorgerði hugi við harmtǫlur hans, ok kvazk mundu láta honum uppi vist fyrir sína hǫnd. Halldórr segir:

Gef ekki gaum sveini þessum, því at hann er ómerkr. Þá segir Þorgerðr:

Lítils er sveinn verðr, segir hon, en Þorkeli hefir alls kostar illa farit þetta mál, því at hann vissi fyrirsát Laugamanna fyrir Kjartani ok vildi eigi segja honum, en gerði sér af gaman ok skemmtun af viðskiftum þeirra, en hefir síðan lagt til mǫrg óvingjarnlig orð. Mun yðr fjarri fara brǿðrum, at þér munið þar til hefnda leita, sem ofrefli er fyrir, er þér getið eigi launat sín tillǫg slíkum mannfýlum, sem Þorkell er.

Halldórr segir fá hér um, en bað Þorgerði ráða vist sveins. Fám dǫgum síðar ríðr Halldórr heiman ok þeir nokkurir menn saman. Hann ferr til Hafratinda ok tók hús á Þorkeli. Var Þorkell leiddr út ok drepinn, ok varð hann ódrengiliga við sitt líflát. Engu lét Halldórr rǽna ok fór heim við svá búit. Vel lét Þorgerðr yfir þessu verki, ok þótti minning sjá betri en engi.

Þetta sumar var kyrrt at kalla, ok var þó it fǽsta með þeim Bolla ok Óláfs sonum. Létu þeir brǿðr it ólinligsta við Bolla, en hann vǽgði í ǫllu fyrir þeim frǽndum, þess er hann minnkaði sik í engu, því at hann var inn mesti kappsmaðr. Bolli hafði fjǫlmennt ok helt sik ríkmannliga, því at eigi skorti fé.

Steindórr Óláfsson bjó á Dǫnustǫðum í Laxárdal. Hann átti Þuríði Ásgeirsdóttur, er átt hafði Þorkell Kuggason. Þeirra sonr hét Steindórr, er kallaðr var Gróslappi.

Inn nǽsta vetr eftir andlát Óláfs Hǫskuldssonar, þá sendir Þorgerðr Egilsdóttir orð Steindóri, syni sínum, at áliðnum vetri, at hann skyldi koma á fund hennar. Ok er þau mǿðgin hittask, segir hon honum skil á, at hon vill fara heiman ok vestr til Saurbǿjar at hitta Auði, vinkonu sína. Hon segir Halldóri, at hann skal fara. Þau váru 5 saman. Halldórr fylgði móður sinni. Fara nú, til þess er þau koma fyrir bǿinn í Sǽlingsdalstungu.

Þá sneri Þorgerðr hestinum upp at bǿnum ok spurði: Hvat heitir bǿr sjá? Halldórr segir:

Þess spyrr þú eigi af því, móðir, at eigi vitir þú áðr. Sjá bǿr heitir í Tungu.

Hverr býr hér? segir hon. Hann segir:

Veiztu þat, móðir.

Þá segir Þorgerðr: ok blés við: Veit ek at vísu, segir hon, at hér býr Bolli, bróðurbani yðvarr, ok furðu óglíkir urðuð þér yðrum frǽndum gǫfgum, er þér vilið eigi hefna þvíglíks bróður, sem Kjartan var, ok eigi mundi svá gera Egill, móðurfaðir yðvarr, ok er illt at eiga dáðlausa sonu. Ok víst ǽtla ek yðr til þess betr fellda, at þér vǽrið dǿtr fǫður yðvars ok vǽrið giftar. Kemr hér at því, Halldórr, sem mǽlt er, at einn er auðkvisi ǽttar hverrar, ok sú er mér auðsǽst ógifta Óláfs, at honum glaptisk svá mjǫk sonaeignin. kveð ek þik at því at þessu, Halldórr, segir hon, at þú þykkisk mest fyrir yðr brǿðrum. Nú munum vér aftr snúa, ok var þetta ørendit mest at minna yðr á þetta, ef þér myndið eigi áðr. Þá segir Halldórr:

Ekki munum vér þér þat kenna, móðir, þó at oss líði ór hug þetta.

Halldórr segir hér fá um, ok þó þrútnaði honum mjǫk móðr til Bolla.

Líðr nú vetr sjá, ok er sumar kemr, þá líðr framan til þings. Halldórr lýsir þingreið sinni ok þeir brǿðr hans. Ríða þeir með mikinn flokk ok tjalda búð þá, er Óláfr hafði átt. Var þingit kyrrt ok tíðendalaust. Þeir váru á þingi Víðdǿlir, synir Guðmundar Sǫlmundarsonar. Barði Guðmundarson var þá 18 vetra gamall. Hann var mikill maðr ok sterkr. Óláfs synir bjóða Barða, frǽnda sínum, heim með sér ok leggja til þess mǫrg orð. Hallr Guðmundarson var þá hér á landi. Barði tók þessu vel, því at ástúðigt var með þeim frǽndum. Ríðr nú Barði vestr af þingi með þeim Óláfs sonum. Koma þeir heim í Hjarðarholt, ok er Barði þar um sumarit, þat sem eftir var.

Nú segir Halldórr Barða í hljóði, at þeir brǿðr ǽtla at fara at Bolla, ok sǫgðusk eigi lengr þola frýju móður sinnar. Er ekki því at leyna, Barði frǽndi, at mjǫk var undir heimboði við þik, at vér vildim hér til hafa þitt liðsinni ok brautargengi. Þá segir Barði:

Illa mun þat fyrirmǽlask, at ganga á sǽttir við frǽndr sína, en í annan stað sýnisk mér Bolli torsóttligr. Hann hefir margt manna um sik, en er sjalfr inn mesti garpr. Þar skortir ok eigi vitrligar ráðagerðir, er þau eru Guðrún ok Ósvífr. Þykki mér við þetta allt saman óauðsóttligt. Halldórr segir:

Hins munum vér þurfa, at torvelda ekki þetta mál fyrir oss. Hefi ek ok þetta eigi fyrri upp kveðit en þat mun framgengt verða, at vér munum til leita hefndanna við Bolla. Vǽnti ek ok, frǽndi, at þú skerisk eigi undan ferð þessi með oss. Barði segir:

Veit ek, at þér mun ósannligt þykkja, at ek víkjumk undan. Mun ek þat ok eigi gera, ef ek sé, at ek fǽ eigi latt.

Þá hefir þú vel af máli, segir Halldórr, sem ván var at.

Barði sagði, at þeir mundu verða at at fara.

Halldórr kvazk spurt hafa, at Bolli hafði sent heim menn sína, en suma norðr til Hrútafjarðar til skips, en suma út á strǫnd. Þat er mér ok sagt, at Bolli sé at seli í Sǽlingsdal, ok sé þar ekki fleira manna en húskarlar þeir, er þar vinna heyverk. Sýnisk mér svá sem eigi muni í annat sinn sýnna at leita til fundar við Bolla en nú.

Ok þetta staðfesta þeir með sér Halldórr ok Barði.

Maðr hét Þorsteinn svarti. Hann bjó í Hundadal í Breiðafjarðardǫlum, vitr maðr ok auðigr. Hann hafði verit langan tíma vinr Óláfs pá. Systir Þorsteins hét Sólveig. Hon var gift þeim manni, er Helgi hét ok var Harðbeins son. Helgi var mikill maðr ok sterkr ok farmaðr mikill. Hann var nýkominn þá út ok var á vist með Þorsteini, mági sínum. Halldórr sendir orð Þorsteini svarta ok Helga, mági hans. En er þeir kómu í Hjarðarholt, segir Halldórr þeim ǽtlun sína ok ráðagerð ok bað þá til ferðar með sér. Þorsteinn lét illa yfir þessi ǽtlun, er þat inn mesti geigr, at þér frǽndr skuluð drepask niðr á leið fram. Eru nú fáir slíkir menn í yðvarri ǽtt, sem Bolli er.

En þó at Þorsteinn mǽlti slíkt, þá kom fyrir ekki.

Halldórr sendir orð Lamba, fǫðurbróður sínum, ok er hann kom á fund Halldórs, þá sagði hann honum ǽtlun sína. Lambi fýsti mjǫk, at þetta skyldi fram ganga. Þorgerðr húsfreyja var ok mikill hvatamaðr, at þessi ferð skyldi takask. Kvazk aldri hefnt þykkja Kjartans, nema Bolli kǿmi fyrir.

Eftir þetta búask þeir til ferðar. Í þessi ferð váru þeir Óláfs synir 4, en 5 var Barði. Þessir váru Óláfs synir: Halldórr ok Steindórr, Helgi ok Hǫskuldr, en Barði var sonr Guðmundar. 6 Lambi, 7 Þorsteinn, 8 Helgi, mágr hans, 9 Án hrísmagi. Þorgerðr rézk ok til ferðar með þeim. Heldr lǫttu þeir þess ok kváðu slíkt ekki kvennaferðir. Hon kvazk at vísu fara skuldu, því at ek veit gǫrst um yðr sonu mína, at þurfið þér brýningina.

Þeir segja hana ráða mundu.

Eftir þat ríða þeir heiman ór Hjarðarholti 9 saman. Þorgerðr var in 10. Þau ríða inn eftir fjǫrum ok svá til Ljárskóga. Þat var ǫndverða nótt. Létta eigi fyrr en þau koma í Sǽlingsdal, þá er nokkut var morgnat. Skógr þykkr var í dalnum í þann tíð. Bolli var þar í seli, sem Halldórr hafði spurt. Selin stóðu við ána, þar sem nú heita Bollatóftir. Holt mikit gengr fyrir ofan selit ok ofan at Stakkagili. Milli hlíðarinnar ok holtsins er engi mikit, er í Barmi heitir. Þar unnu húskarlar Bolla. Þeir Halldórr ok hans fǫrunautar riðu at Øxnagróf, yfir Ránarvǫllu ok svá fyrir ofan Hamarengi. Þat er gegnt selinu. Þeir stíga af baki ok ǽtluðu at bíða þess, er menn fǿri frá selinu til verks.

Smalamaðr Bolla fór at fé snemma um morgininn uppi í hlíðinni. Hann sá mennina í skóginum ok svá hrossin, er bundin váru. Hann grunar, at þetta muni eigi vera friðmenn, er svá leyniliga fóru. Hann stefnir þegar heim it gegnsta til selsins ok ǽtlar at segja Bolla kvámu mannanna. Halldórr var skyggn maðr. Hann sér, at maðrinn hleypr ofan ór hlíðinni ok stefndi til selsins. Hann segir fǫrunautum sínum, at þat mun vera smalamaðr Bolla. Ok mun hafa sét ferð vára. Skulum vér nú gera í móti honum ok láta hann engri njósn koma til selsins.

Þeir gerðu, sem hann mǽlti fyrir. Án hrísmagi varð þeirra skjótastr ok getr farit svein, tekr hann upp ok keyrir niðr. Þat fall varð á þá leið, at hryggrinn brotnaði í sundr í sveininum. Síðan riðu þeir at selinu. Selin váru 2, svefnsel ok búr. Bolli hafði verit snemma á fótum um morgininn ok skipat til vinnu, en lagizk þá til svefns, er húskarlar fóru í brott.

Þau váru 2 í selinu, Bolli ok Guðrún. Þau vǫknuðu við dyninn, er þeir hljópu af baki. Heyrðu þau ok, er þeir rǿddu um, hverr fyrstr skyldi inn ganga í selit at Bolla. Bolli kenndi mál Halldórs ok fleiri þeirra fǫrunauta. Bolli mǽlti við Guðrúnu ok bað hana ganga ór selinu í brott ok segir, at sá einn mundi fundr þeirra verða, er henni mundi ekki gaman at verða. Guðrún kvazk hyggja, at þau ein tíðendi myndi þar verða, at hon mundi sjá mega, ok kvað Bolla ekki mundu mein at sér, þó at hon vǽri nǽr honum stǫdd. Bolli kvazk þessu ráða vilja, ok svá var, at Guðrún gekk út ór selinu. Hon gekk ofan fyrir brekkuna til lǿkjar þess, er þar fell, ok tók at þvá léreft sín.

Bolli var nú einn í selinu. Hann tók vápn sín, setti hjalm á hǫfuð sér ok hafði skjǫld fyrir sér, en sverðit Fótbít í hendi. Enga hafði hann brynju. Þeir Halldórr ráða nú um með sér, hversu at skal orka, því at engi var fúss at ganga inn í selit.

Þá mǽlti Án hrísmagi: Eru þeir menn hér í ferð, er Kjartani eru skyldri at frǽndsemi en ek. En engi mun sá, at minnisamara muni vera um þann atburð, er Kjartan lézk, en mér. Var mér þat þá í hug, at ek var heim fǿrðr í Tungu ódauðr at einu, en Kjartan var veginn, at ek munda feginn vinna Bolla mein, ef ek kǿmumk í fǿri. Mun ek fyrstr inn ganga í selit.

Þá segir Þorsteinn svarti: Hreystimannliga er slíkt mǽlt, en þó er ráðligra at rasa eigi fyrir ráð fram, ok fari menn nú varliga, því at Bolli mun eigi kyrr fyrir standa, er at honum er sótt. Nú þó at hann sé fáliðr fyrir, þá munuð þér þar ván eiga snarprar varnar, því at Bolli er bǽði sterkr ok vígfimr. Hefir hann ok sverð þat, er øruggt er til vápns.

Síðan gengr Án inn í selit hart ok skjótt ok hafði skjǫldinn yfir hǫfði sér ok sneri fram inu mjóra. Bolli hjó til hans með Fótbít ok af skjaldarsporðinn, ok þar með klauf hann Án í herðar niðr. Fekk hann þegar bana, sem ván var. Síðan gekk Lambi inn. Hann hafði hlíf fyrir sér, en sverð brugðit í hendi. Í því bili kippti Bolli Fótbít ór sárinu, ok bar þá af honum skjǫldinn. Þá lagði Lambi í lǽr Bolla, ok varð þat mikit sár. Bolli hjó í móti á ǫxl Lamba, ok renndi sverðit ofan með síðunni. Hann varð þegar óvígr, ok aldri síðan varð honum hǫndin meinlaus, meðan hann lifði. Í þessarri svipun gekk inn Helgi Harðbeinsson ok hafði í hendi spjót þat, er alnar var lǫng fjǫðrin ok járni vafit skaftit. En er Bolli sér þat, þá kastar hann sverðinu, en tók skjǫldinn 2 hǫndum ok gekk fram at selsdyrunum í móti Helga. Helgi lagði til Bolla með spjótinu í gegnum skjǫldinn ok sjalfan hann. Bolli hallaðisk upp at selsvegginum. Nú þustu menn inn í selit, Halldórr ok brǿðr hans. Þorgerðr gekk ok inn í selit.

Þá mǽlti Bolli: Þat er nú ráð, brǿðr, at ganga nǽr en hér til. Kvazk þess vǽnta, at þá mundi skǫmm vǫrn.

Þorgerðr svaraði máli hans ok sagði eigi spara þurfa at vinna øruggliga at við Bolla; bað þá ganga milli bols ok hǫfuðs. Bolli stóð þá enn upp við selsvegginn ok helt at sér kyrtlinum, at eigi hlypi út iðrin. Þá hljóp Steindórr Óláfsson at Bolla ok hjó til hans með øxi á halsinn við herðarnar, ok gekk þegar af hǫfuðit. Þorgerðr bað hann heilan njóta handa, kvað nú Guðrúnu mundu eiga at búa um rauða skǫr Bolla um hríð.

Eftir þetta ganga þeir út ór selinu.

Guðrún gengr þá neðan frá lǿknum ok til tals við þá Halldór ok spurði, hvat til tíðenda hafði gǫrsk í skiftum þeirra Bolla.

Þeir segja slíkt, sem í hafði gǫrsk.

Guðrún var í námkyrtli, ok við vefjarupphlutr þrǫngr, en sveigr mikill á hǫfði. Hon hafði knýtt um sik blǽju, ok váru í mǫrk blá ok trǫf fyrir enda. Helgi Harðbeinsson gekk at Guðrúnu ok tók blǽjuendann ok þerrði blóð af spjótinu því inu sama, er hann lagði Bolla í gegnum með.

Guðrún leit til hans ok brosti við.

Þá mǽlti Halldórr: Þetta er illmannliga gǫrt ok grimmliga.

Helgi bað hann eigi þat harma, því at ek hygg þat, at undir þessu blǽjuhorni búi minn hǫfuðsbani.

Síðan tóku þeir hesta sína ok riðu í brott. Guðrún gekk á veg með þeim ok talaði við þá um hríð. Síðan hvarf hon aftr.