Bókastaðir

Hǫskuldr Dala-Kollssonr tók sótt í elli sinni. Hann sendi eftir sonum sínum ok ǫðrum frǽndum sínum ok vinum.

Ok er þeir kómu, mǽlti Hǫskuldr við þá brǿðr Bárð ok Þorleik: Ek hefi tekit þyngð nokkura. Hefi ek verit ósóttnǽmr maðr. En sá er sonr minn inn þriði, at eigi er eðliborinn. Nú vil ek beiða ykkr brǿðr, at Óláfr sé leiddr til arfs ok taki fé at þriðjungi við ykkr.

Bárðr svaraði fyrri ok sagði, at hann mundi þetta gera eftir því, sem faðir hans vildi, því at ek vǽnti mér sóma af Óláfi í alla staði, því heldr sem hann er féríkari.

Þá mǽlti Þorleikr: Fjarri er þat mínum vilja, at Óláfr sé arfgengr gǫrr. Hefir Óláfr ǿrit fé áðr. Hefir þú, faðir, þar marga þína muni muni til gefna ok lengi mjǫk misjafnat með oss brǿðrum. Mun ek eigi upp gefa þann sóma með sjalfvild, er ek em til borinn. Hǫskuldr mǽlir;

Eigi munuð þit vilja rǽna mik lǫgum, at ek gefa 12 aura syni mínum, svá stórǽttaðum í móðurkyn sem Óláfr er.

Þorleikr játtaði því. Síðan lét Hǫskuldr taka gullhring Hákonarnaut. Hann vá mǫrk ok sverðit konungsnaut, er til kom hǫlf mǫrk gulls, ok gaf Óláfi, syni sínum, ok þar með giftu sína ok þeirra frǽnda. Kvazk eigi fyrir því þetta mǽla, at eigi vissi hann, at hon hafði þar staðar numit. Óláfr tekr við gripunum ok kvazk til mundu hǽtta, hversu Þorleiki glíkaði. Honum gazk illa at þessu, ok þótti Hǫskuldr hafa haft undirmál við sik. Óláfr segir:

Eigi mun ek gripina lausa láta, Þorleikr, því at þú leyfðir þvíglíka fégjǫf við vitni. Mun ek til þess hǽtta. hvárt ek fǽ haldit.

Bárðr kvazk vilja samþykkja ráði feðr síns. Eftir þetta andaðisk Hǫskuldr. Þat þótti mikill skaði, fyrst at upphafi sonum hans ok ǫllum frǽndum hans ok tengðamǫnnum þeirra ok vinum. Synir hans láta verpa haug virðuligan eftir hann. Lítit var fé borit í haug hjá honum. En er því var lokit, þá taka þeir brǿðr tal um þat, at þeir munu efna til erfis eftir fǫður sinn, því at þat var þá tízka í þat mund.

Þá mǽlti Óláfr: Svá lízk mér, sem ekki megi svá skjótt at þessi veizlu snúa, ef hon skal svá virðulig verða, sem oss þǿtti sóma. Er nú mjǫk á liðit haustit, en ekki auðvelt at afla fanga til. Mun ok flestum mǫnnum þykkja torvelt, þeim er langt eigu til at sǿkja, á haustdegi, ok vís ván, at margir komi eigi, þeir er vér vildim helzt at kǿmi. Mun ek ok nú til þess bjóðask í sumar á þingi at bjóða mǫnnum til boðs þessa. Mun ek leggja fram kostnuð at þriðjungi til veizlunnar.

Þessu játta þeir brǿðr, en Óláfr ferr nú heim. Þeir Þorleikr ok Bárðr skifta fé með sér. Hlýtr Bárðr fǫðurleifð þeirra, því at til þess heldu fleiri menn, því at hann var vinsǽlli. Þorleikr hlaut meirr lausafé. Vel var með þeim brǿðrum Óláfi ok Bárði ok blítt, en heldr styggt með þeim Óláfi ok Þorleiki.

Nú líðr svá inn nǽsti vetr, ok kemr sumar, ok líðr at þingi. Búask þeir Hǫskulds synir nú til þings. Var þat brátt auðsǽtt, at Óláfr mundi mjǫk vera fyrir þeim brǿðrum. Ok er þeir koma til þings, tjalda þeir búð sína ok bjuggusk um vel ok kurteisliga.

Þat er sagt einn dag, þá er menn ganga til lǫgbergs, þá stendr Óláfr upp ok hann kvazk sér hljóðs ok segir mǫnnum fyrst fráfall fǫður síns. Eru hér nú margir menn, frǽndr hans ok vinir. Nú er þat vili brǿðra minna, at ek bjóða yðr til erfis eftir Hǫskuld, fǫður várn, ǫllum goðorðsmǫnnum, því at þeir munu flestir inir gildari menn, er í tengðum váru bundnir við hann. Skal ok því lýsa, at engi skal gjafalaust á brott fara inna meiri manna. Þar með viljum vér bjóða bóndum ok hverjum, er þiggja vill, sǽlum ok veslum. Skal sǿkja halfs mánaðar veizlu á Hǫskuldsstǫðum, þá er 10 vikur eru til vetrar.

Ok er Óláfr lauk sínu máli, þá var góðr rómr gǫrr, ok þótti þetta ørendi stórum skǫruligt. Ok er Óláfr kom heim til búðar, sagði hann brǿðrum sínum þessa tilǽtlun. Þeim fannsk fátt um ok þótti ǿrit mikit við haft.

Eftir þingit ríða þeir brǿðr heim. Líðr nú sumarit. Búask þeir brǿðr við veizlunni. Leggr Óláfr til óhneppiliga at þriðjungi, ok er veizlan búin með hinum beztum fǫngum. Var mikit til aflat þessar veizlu, því at þat var ǽtlat, at fjǫlmennt mundi koma.

Ok er at veizlu kemr, er þat sagt, at flestir virðingamenn kómu, þeir sem heitit hǫfðu. Var þat svá mikit fjǫlmenni, at þat er sǫgn manna flestra, at eigi skyrti 900. Þessi hefir ǫnnur veizla fjǫlmennust verit á Íslandi, en sú ǫnnur er Hjalta synir gerðu erfi eftir fǫður sinn. Þar váru 12 100. Þessi veizla var in skǫruligsta at ǫllu, ok fengu þeir brǿðr mikinn sóma, ok var Óláfr mest fyrirmaðr. Óláfr gekk til móts við báða brǿðr sína um fégjafir. Var ok gefit ǫllum virðingamǫnnum.

Ok er flestir menn váru í brottu farnir, þá víkr Óláfr til máls við Þorleik, bróður sinn, ok mǽlti: Svá er, frǽndi, sem þér er kunnigt, at með okkr hefir verit ekki margt. Nú vilda ek til þess mǽla, at vit betraðim frǽndsemi okkra. Veit ek, at þér mislíkar, er ek tók við gripum þeim, er faðir minn gaf mér á deyjanda degi. Nú ef þú þykkisk af þessu vanhaldinn, þá vil ek þat vinna til heils hugar þíns, at fóstra son þinn, ok er sá kallaðr ǽ minni maðr, er ǫðrum fóstrar barn.

Þorleikr tekr honum vel ok sagði, sem satt er, at þetta er sǿmiliga boðit. Tekr nú Óláfr við Bolla, syni Þorleiks. Þá var hann þrévetr. Skiljask þeir nú með inum mesta kǽrleik, ok ferr Bolli heim í Hjarðarholt með Óláfi. Þorgerðr tekr vel við honum. Fǿðisk Bolli þar upp, ok unna þau honum eigi minna en sínum bǫrnum.

Óláfr ok Þorgerðr áttu son. Sá sveinn var vatni ausinn ok nafn gefit, ok var kallaðr eftir Myrkjartani, móðurfǫður sínum. Þeir Bolli ok Kjartan váru mjǫk jafngamlir. Enn áttu þau fleiri bǫrn. Sonr þeirra hét Steinþórr ok Halldórr, Helgi, ok Hǫskuldr hét inn yngsti sonr Óláfs. Bergþóra hét dóttir þeirra Óláfs ok Þorgerðr, ok Þorbjǫrg. Ǫll váru bǫrn þeirra mannvǽn, er þau óxu upp.

Í þenna tíma bjó Holmgǫngu-Bersi í Saurbǿ, á þeim bǿ, er í Tungu heitir. Hann ferr á fund Óláfs ok bauð Halldóri, syni hans, til fóstrs. Þat þiggr Óláfr ok ferr Halldórr heim með honum. Hann var þá vetrgamall.

Þat sumar tekr Bersi sótt ok liggr lengi sumars.

Þat er sagt einn dag, er menn váru at heyverki í Tungu, en þeir 2 inni, Halldórr ok Bersi. Lá Halldórr í vǫggu. Þá fellr vaggan undir sveininum ok hann ór vǫggunni á golfit. Þá mátti Bersi eigi til fara.

Þá kvað Bersi þetta:

Síðan koma menn ok taka Halldór upp af golfinu, en Bersa batnar. Halldórr fǿddisk þar upp ok var mikill maðr ok vaskligr.

Kjartan Óláfsson vex upp heima í Hjarðarholti. Hann var allra manna vǽnstr, þeirra er fǿzk hafa á Íslandi. Hann var mikilleitr ok vel farinn í andliti, manna bezt eygðr ok ljóslitaðr. Mikit hár hafði hann ok fagrt sem silki, ok fell með lokkum, mikill maðr ok sterkr, eftir því sem verit hafði Egill, móðurfaðir hans, eða Þórolfr. Kjartan var hverjum manni betr á sik kominn. svá at allir undruðusk, þeir er sá hann. Betr var hann ok vígr en flestir menn aðrir. Vel var hann hagr ok sýndr manna bezt. Allar íþróttir hafði hann mjǫk umfram aðra menn. Hverjum manni var hann lítillátari ok vinsǽll, svá at hvert barn unni honum. Hann var léttúðigr ok mildr af fé. Óláfr unni mest Kjartani allra barna sinna.

Bolli fóstbróðir hans var mikill maðr. Hann gekk nǽst Kjartani um allar íþróttir ok atgervi. Sterkr var hann ok fríðr sýnum, kurteiss ok inn hermannligsti. Mikill skartsmaðr. Þeir unnusk mikit fóstbrǿðr.

Sitr Óláfr nú at búi sínu, svá at vetrum skifti.

Þat er eitt vár, at Óláfr lýsti því fyrir Þorgerði, at hann ǽtlar útan, vil ek, at þú varðveitir bú ok bǫrn.

Þorgerðr kvað sér lítit um þat, en Óláfr kvazk ráða mundu. Hann kaupir skip, er uppi stóð vestr í Vaðli.

Óláfr fór útan um sumarit ok kemr skipi sínu við Hǫrðaland. Þar bjó sá maðr skammt á land upp, er hét Geirmundr gnýr, ríkr maðr ok auðigr ok víkingr mikill. Ódǽldarmaðr var hann ok hafði nú sezk um kyrrt ok var hirðmaðr Hákonar ríka. Geirmundr ferr til skips ok kannask brátt við Óláf, því at hann hafði heyrt hans getit. Geirmundr býðr Óláfi til sín með svá marga menn, sem hann vildi. Þat þiggr Óláfr ok ferr til vistar með sétta mann. Hásetar Óláfs vistask þar um Hǫrðaland. Geirmundr veitir Óláfi vel. Þar var bǿr risuligr ok margt manna. Var þar gleði mikil um vetrinn.

En er á leið vetrinn, sagði Óláfr Geirmundi deili á um ørendi, at hann vill afla sér húsaviðar. Kvazk þykkja mikit undir, at hann fengi gott viðaval. Geirmundr segir:

Hákon jarl á bezta mǫrk, ok veit ek víst, ef þú kemr á hans fund, at þér mun sú innan handar, því at jarl fagnar vel þeim mǫnnum, er eigi eru jafnvel menntir sem þú, Óláfr, ef hann sǿkja heim.

Um várit byrjar Óláfr ferð sína á fund Hákonar jarls. Tók jarl við honum ágǽta vel ok bauð Óláfi með sér at vera svá lengi, sem hann vildi.

Óláfr segir jarli, hversu af stózk um ferð hans, vil ek þess beiða yðr, herra, at þér létið oss mǫrk yðra at hǫggva húsavið. Jarl segir:

Óspart skal þat, þó at þú fermir skip þitt af þeim viði, er vér munum gefa þér, því at vér hyggjum, at oss sǿki eigi heim hversdagliga slíkir menn af Íslandi.

En at skilnaði gaf jarl honum øxi gullrekna, ok var þat in mesta gǫrsemi. Skilðusk síðan með inum mesta kǽrleik.

Geirmundr skipar jarðir sínar á laun ok ǽtlar út til Íslands um sumarit á skipi Óláfs. Leynt hefir hann þessu alla menn. Eigi vissi Óláfr, fyrr en Geirmundr flutti fé sitt til skips Óláfs, ok var þat mikill auðr. Óláfr mǽlti:

Eigi mundir þú fara á mínu skipi, ef ek hefða fyrr vitat, því at vera ǽtla ek þá munu nokkura á Íslandi, at betr gegndi, at þik sǽi aldri. En nú er þú ert hér kominn við svá mikit fé, þá nenni ek eigi at reka þik aftr sem búrakka. Geirmundr segir:

Eigi skal aftr setjask, þó at þú sér heldr stórorðr, því at ek ǽtla at vera at fá yðvarr farþegi.

Stíga þeir Óláfr á skip ok sigla í haf. Þeim byrjaði vel, ok tóku Breiðafjǫrð. Bera nú bryggjur á á land í Laxarósi. Lǽtr Óláfr bera viðu á land ok setr upp skipit í hróf þat, er faðir hans hafði gera látit. Óláfr bauð Geirmundi til sín.

Þat sumar lét Óláfr gera eldhús í Hjarðarholti, meira ok betra en menn hafi sét. Váru þar markaðar á ágǽtar sǫgur á þiliviðinum ok svá á rǽfrinu. Var þat svá vel smíðat, at þá þótti miklu skrautligra, er eigi váru tjǫldin uppi.

Geirmundr var fáskiftinn hversdagla, óþýðr við flesta. En hann var svá búinn jafnan, at hann hafði skarlatskyrtil rauðan ok grán feld yfir útan ok bjarnskinnshufu á hǫfði, sverð í hendi. Þat var mikit vápn ok ekki var þar borit silfr á, en brandrinn var hvass ok breiðr, hvergi ryð á. Þetta sverð kallaði hann Fótbít ok lét þat aldrigi hendi firr ganga.

Geirmundr hafði litla hríð þar verit, áðr hann felldi hug til Þuríðar, dóttur Óláfs, ok vekr hann bónorð við Óláf, en hann veitti afsvǫr. Síðan bar Geirmundr fé undir Þorgerði, til þess at hann nǽði ráðinu. Hon tók við fénu, því at eigi var smátt á sét.

Síðan vekr Þorgerðr þetta mál við Óláf. Hon segir ok sína ǽtlun, at dóttir þeirra muni eigi betr verða gefin, því at hann er garpr mikill, auðigr ok stórlátr. Þá segir Óláfr:

Eigi skal þetta gera í móti þér, heldr en annat, þó at ek vǽra fúsari, at gifta Þuríði ǫðrum manni.

Þorgerðr gengr í brott ok þykkir gott orðit sitt ørendi, sagði nú svá skapat Geirmundi. Hann þakkaði henni sín orð ok tillǫg ok skǫrungskap. Vekr nú Geirmundr bónorðit í annat sinn við Óláf, ok var þat nú auðsótt. Eftir þat fastnar Geirmundr sér Þuríði, ok skal boð vera at áliðnum vetri í Hjarðarholti. Þat boð var allfjǫlmennt, því at þá var algǫrt eldhúsit. Þar var at boði Ulfr Uggason ok hafði ort kvǽði um Óláf Hǫskuldsson ok um sǫgur þǽr, er skrifaðar váru á eldhúsinu, ok fǿrði hann þar at boðinu. Þetta kvǽði er kallat Húsdrápa ok er vel ort. Óláfr launaði vel kvǽðit. Hann gaf ok stórgjafir ǫllu stórmenni, er hann hafði heim sótt. Þótti Óláfr vaxit hafa af þessi veizlu.

Ekki var margt um í samfǫrum þeirra Geirmundar ok Þuríðar. Var svá af beggja þeirra hendi. 3 vetr var Geirmundr með Óláfi, áðr hann fýstisk í brott ok lýsti því, at Þuríðr mundi eftir vera ok svá dóttir þeirra, er Gróa hét. Sú mǽr var þá vetrgǫmul. En fé vill Geirmundr ekki eftir leggja. Þetta glíkar þeim mǿðgum stórum illa ok segja til Óláfi, en Óláfr mǽlti þá:

Hvat er nú, Þorgerðr, er austmaðrinn eigi jafnstórlátr nú sem um haustit, þá er hann bað þik mǽgðarinnar?

Kómu þǽr engu á leið við Óláf, því at hann var um alla hluti samningarmaðr. Kvað ok mey skuldu eftir vera, þar til er hon kynni nokkurn fǫrnuð. En at skilnaði þeirra Geirmundar gaf Óláfr honum kaupskipit. Síðan býr hann skipit ok þakkar honum vel ok sagði gefit allstórmannliga. Síðan siglir hann út ór Laxarósi léttan landnyrðing, ok fellr veðrit, er þeir koma út at eyjum. Hann liggr út við Øxney halfan mánuð, svá at honum gefr þar eigi í brott.

Í þenna tíma átti Óláfr heimanfǫr at annask um reka sína. Síðan kallar Þuríðr, dóttir hans, til sín húskarla ok bað þá fara með sér. Hon hafði ok með sér meyna. 10 váru þau saman. Hon lǽtr setja fram ferju, er Óláfr átti. Þuríðr bað þá róa eða sigla út eftir Hvammsfirði. Ok er þau koma út at eyjum, bað hon þá skjóta báti útbyrðis, er stóð á ferjunni. Þuríðr sté á bátinn ok 2 menn aðrir, en hon bað þá gǽta skips, er eftir váru, þar til er hon kǿmi aftr. Hon tók meyna í faðm sér ok bað þá róa yfir strauminn, þar til er þau mǽtti ná skipinu. Hon greip upp nafar ór skipinu ok seldi í hendr fǫrunaut sínum. Bað hann ganga á knarrarbatinn ok bora, svá at ófǿrr vǽri, ef þeir þyrfti skjótt til at taka.

Síðan lét hon sik flytja á land ok hafði meyna í faðmi sér. Þat var í sólarupprás. Hon gengr út eftir bryggju. Allir menn váru í svefni. Hon gekk at húðfati, því er Geirmundr svaf í. Sverðit Fótbítr hekk á hnykkistafnum. Þuríðr setr nú meyna Gró í húðfatit, en greip upp Fótbít ok hafði með sér. Síðan gengr hon af skipinu ok til fǫrunauta sinna. Nú tekr mǽrin at gráta. Við þat vaknar Geirmundr ok sezk upp ok kennir barnit ok þykkisk vita, af hverjum rifjum vera mun. Hann sprettr upp ok vill þrífa sverðit ok missir, sem ván var. Gengr út á borð ok sér, at þau róa frá skipinu. Geirmundr kallar á menn sína ok bað þá hlaupa í bátinn ok róa eftir þeim. Þeir gera svá, ok er þeir eru skammt komnir, þá finna þeir, at sjór kolblár fellr at þeim. Snúa nú aftr til skips. Þá kallar Geirmundr á Þuríði ok bað hana aftr snúa ok fá honum sverðit Fótbít, en tak við mey þinni ok haf heðan með henni fé svá mikit, sem þú vill. Þuríðr segir:

Þykki þér betra en eigi at ná sverðinu? Geirmundr segir:

Hon Mikit fé lǽt ek annat, áðr mér þykkir betra at ná sverði. Hon mǽlir:

Þá skaltu aldri fá þat. Hefir þér margt ódrengiliga farit til vár. Mun nú skilja með okkr.

Þá mǽlti Geirmundr: Ekki happ mun þér í verða at hafa með þér sverðit.

Hon kvazk til þess mundu hǽtta.

Þat lǽt ek þá um mǽlt, segir Geirmundr, at þetta sverð verðr þeim manni at bana í yðvarri ǽtt, er mestr er skaði at, ok óskapligast komi við.

Eftir þetta ferr Þuríðr heim í Hjarðarholt. Óláfr var ok þá heim kominn ok lét lítt yfir hennar tiltekju. En þó var kyrrt. Þuríðr gaf Bolla, frǽnda sínum, sverðit Fótbít, því at hon unni honum eigi minna en brǿðrum sínum. Bar Bolli þetta sverð lengi síðan. Eftir þetta byrjaði þeim Geirmundi. Sigla þeir í haf ok koma við Noreg um haustit. Þeir sigla á einni nótt í boða fyrir Staði, Týnisk Geirmundr ok ǫll skipshǫfn hans. Ok lýkr þar frá Geirmundi at segja.