Bókastaðir

Þat rœddu þeir fǫrunautar Halldórs, at Guðrúnu þœtti lítit dráp Bolla, er hon slóz á leiðiorð við þá ok átti allt tal við þá, svá sem þeir hefði ekki at gǫrt, þat er henni væri í móti skapi.

Þá svarar Halldórr: "ekki er þat mín ætlan, at Guðrúnu þykki lítit lát Bolla; hygg ek, at henni gengi þat meir til leiðiorðs við oss, at hon vildi vita sem gǫrst, hverir menn hefði verit í þessi ferð. Er þat ok ekki ofmæli, at Guðrún er mjǫk fyrir ǫðrum konum um allan skǫrungskap. Þat er ok eptir vánum, at Guðrúnu þykki mikit lát Bolla, því at þat er satt at segja, at eptir slíka menn er mestr skaði, sem Bolli var, þó at vér frændr bærim eigi giptu til samþykkis."

Eptir þetta ríða þeir heim í Hjarðarholt.

Þessi tíðendi spyrjaz brátt víða ok þóttu mikil. Var Bolli et mesta harmdauði. Guðrún sendi þegar menn á fund Snorra goða, því at þar þóttuz þau Ósvífr eiga allt traust, er Snorri var. Snorri brá við skjótt orðsending Guðrúnar ok kom í Tungu við sextigi manna. Guðrún varð fegin kvámu hans. Hann bauz at leita um sættir, en Guðrúnu var lítit um þat at játa því fyrir hǫnd Þorleiks at taka fé fyrir víg Bolla.

"Þykki mér þú Snorri þat liðsinni mér mest veita," segir Guðrún, "at þú skiptir bústǫðum við mik, svá at ek sitja eigi samtýnis við þá Hjarðhyltinga."

Í þenna tíma átti Snorri deilur miklar við þá Eyrbyggja. Snorri kvaz þetta mundu gera fyrir vinfengis sakir við Guðrúnu, — "en þó muntu Guðrún þessi missari verða at búa í Tungu."

Býz nú Snorri í brott, ok gaf Guðrún honum virðuligar gjafir. Ríðr nú Snorri heim, ok var kyrt at kalla þau missari.

Enn næsta vetr eptir víg Bolla fœddi Guðrún barn; þat var sveinn. Sá var Bolli nefndr. Hann var snimma mikill ok vænn. Guðrún unni honum mikit.

Ok er vetr sá líðr af ok vár kom, þá ferr fram kaup þat, sem rœtt hafði verit, at þau myndi kaupa um lǫnd, Snorri ok Guðrún. Réz Snorri í Tungu ok bjó þar, meðan hann lifði; Guðrún ferr til Helgafells ok þau Ósvífr ok setja þar bú saman risuligt; vaxa þar upp synir Guðrúnar Þorleikr ok Bolli. Þorleikr var þá fjogurra vetra gamall, er Bolli var veginn, faðir hans.

Maðr hét Þorgils ok var Hǫlluson; en því var hann kendr við móður sína, at hon lifði lengr en faðir hans; hann hét Snorri ok var son Álfs ór Dǫlum. Halla móðir Þorgils var dóttir Gests Oddleifssonar. Þorgils bjó í Hǫrðadal á þeim bœ, er í Tungu heitir. Þorgils var mikill maðr ok vænn ok enn mesti ofláti; engi var hann kallaðr jafnaðarmaðr. Opt var heldr fátt með þeim Snorra goða; þótti Snorra Þorgils hlutgjarn ok áburðarmikill. Þorgils gaf sér mart til erenda út í sveitina, hann kom jafnan til Helgafells ok bauð sik til umsýslu með Guðrúnu. Hon tók á því vel at eins ok lítit af ǫllu. Þorgils bauð heim Þorleiki syni hennar, ok var hann lǫngum í Tungu ok nam lǫg at Þorgísli, því at hann var enn lǫgkœnsti maðr.

Í þenna tíma var í fǫrum Þorkell Eyjólfsson, hann var enn frægsti maðr ok kynstórr, ok var hann mikill vin Snorra goða. Hann var ok jafnan með Þorsteini Kuggasyni, frænda sínum, þá er hann var út hér. Ok eitt sinn, er Þorkell átti skip uppi standanda í Vaðli á Barðastrǫnd, þá varð atburðr sá í Borgarfirði, at son Eiðs ór Ási var veginn af sonum Helgu frá Kroppi. Hét sá Grímr, er vegit hafði, en bróðir hans Njáll; hann druknaði í Hvítá lítlu síðar. En Grímr varð sekr skógarmaðr um vígit, ok lá hann úti á fjǫllum, er hann var í sekðinni; hann var mikill maðr ok sterkr. Eiðr var þá mjǫk gamlaðr, er þetta var tíðenda; varð af því at þessu gǫrr engi reki. Mjǫk lágu menn á hálsi Þorkatli Eyjólfssyni, er hann rak eigi þessa réttar. Um várit eptir, þá er Þorkell hafði búit skip sitt, ferr hann suðr um Breiðafjǫrð suðr til Borgarfjarðar ok fær sér þar hest ok ríðr einn saman ok léttir eigi ferðinni, fyrr en hann kemr í Ás til Eiðs frænda síns. Eiðr tók við honum feginsamliga. Þorkell segir honum sitt erendi, at hann vill leita til fundar við Grím, skógarmann hans; spyrr þá Eið, ef hann vissi nǫkkut til, hvar bœli hans mundi vera.

Eiðr svarar: "ekki em ek þess fúss, þykki mér þú miklu til hætta, hversu ferðin tekz, en at eiga við heljarmann slíkan, sem Grímr er. Ef þú vill fara, þá far þú við marga menn, svá at þú eigir allt undir þér."

"Þat þykki mér engi frami," segir Þorkell, "at draga fjǫlmenni at einum manni, en þat vilda ek, at þú léðir mér sverðit Skǫfnung, ok vænti ek þá, at ek skyla bera af einhleypingi einum, þótt hann sé vel at sér búinn."

"Þú munt þessu ráða," segir Eiðr, "en ekki kemr mér á óvart, þóttu iðriz eitthvert sinn þessa einræðis; en með því at þú þykkiz þetta gera fyrir mínar sakir, þá skal þér eigi þessa varna, er þú beiðir, því at ek ætla Skǫfnung vel niðr kominn, þóttu berir hann. En sú er náttúra sverðsins, at eigi skal sól skína á hjǫltin, ok honum skal eigi bregða, svá at konur sé hjá. Ef maðr fær sár af sverðinu, þá má þat sár eigi grœða, nema lyfsteinn sá sé riðinn við, er þar fylgir."

Þorkell kvaz þessa ætla vandliga at gæta ok tekr við sverðinu, en bað Eið vísa sér leið þangat, sem Grímr ætti bœli. Eiðr kvaz þat helzt ætla, at Grímr ætti bœli norðr á Tvídœgru við Fiskivǫtn. Síðan ríðr Þorkell norðr á heiðina þá leið, er Eiðr vísaði honum, ok er hann sótti á heiðina mjǫk langt, sér hann hjá vatni einu miklu skála ok sœkir þangat til.

Nú kemr Þorkell til skálans, ok sér hann þá, hvar maðr sitr við vatnit við einn lœkjarós ok dró fiska; sá hafði feld á hǫfði. Þorkell stígr af baki ok bindr hestinn undir skálavegginum. Síðan gengr hann fram at vatninu, þar sem maðrinn sat. Grímr sá skuggann mannsins, er bar á vatnit, ok sprettr hann upp skjótt. Þorkell er þá kominn mjǫk svá at honum ok hǫggr til hans; hǫggit kom á hǫndina fyrir ofan úlflið, ok var þat ekki mikit sár. Grímr rann þegar á Þorkel, ok takaz þeir fangbrǫgðum; kendi þar brátt aflsmunar, ok fell Þorkell ok Grímr á hann ofan. Þá spurði Grímr, hverr þessi maðr væri. Þorkell kvað hann engu skipta.

Grímr mælti: "nú hefir ǫðruvís orðit, en þú mundir ætlat hafa, því at nú mun þitt líf vera á mínu valdi."

Þorkell kvaz ekki mundu sér friðar biðja, — "því at mér hefir ógiptuliga tekiz."

Grímr sagði œrin sín óhǫpp, þótt þetta liði undan, — "mun þér annarra forlaga auðit verða, en deyja á okkrum fundi, ok vil ek þér líf gefa, en þú launa því, sem þú vill."

Standa þeir nú upp báðir ok ganga heim til skálans. Þorkell sér, at Grím mœðir blóðrás; tekr þá Skǫfnungs-stein ok ríðr ok bindr við hǫnd Gríms, ok tók þegar allan sviða ok þrota ór sárinu. Þeir váru þar um nóttina. Um morgininn býz Þorkell í brott ok spyrr, ef Grímr vili fara með honum. Hann kvez þat at vísu vilja. Þorkell snýr þegar vestr ok kemr ekki á fund Eiðs, léttir ekki, fyrr en hann kemr í Sælingsdalstungu. Snorri goði fagnar honum með mikilli blíðu. Þorkell sagði honum, at ferð sjá hafði illa tekiz.

Snorri kvað hafa vel orðit, — "líz mér giptusamliga á Grím; vil ek, at þú leysir hann vel af hendi. Væri þat nú mitt ráð, vinr, at þú létir af ferðum ok fengir þér staðfestu ok ráðakost ok geriz hǫfðingi, sem þú átt kyn til."

Þorkell svarar: "opt hafa mér vel gefiz yður ráð," ok spurði, ef hann hefði um hugsat, hverrar konu hann skyldi biðja.

Snorri svarar: "þeirar skaltu konu biðja, er beztr kostr er, en þat er Guðrún Ósvífrsdóttir."

Þorkell kvað þat satt vera, at ráðahagrinn var virðuligr; "en mikit þykki mér á liggja ofstæki hennar," segir hann, "ok stórræði; hon mun vilja hefna láta Bolla bónda síns. Þar þykkiz í ráðum vera með henni Þorgils Hǫlluson, ok má vera, at honum sé eigi allr getnaðr at þessu; en vel er mér Guðrún at skapi."

Snorri mælti: "ek mun í því bindaz, at þér mun ekki mein verða at Þorgísli, en meiri ván þykki mér, at nǫkkur umskipti sé orðin um hefndina Bolla, áðr þessi missari sé liðin."

Þorkell svarar: "vera kann, at þetta sé eigi tóm orð, er þú talar nú; en um hefnd Bolla sé ek ekki líkligra nú en fyrir stundu, nema þar snariz nǫkkurir enir stœrri menn í bragð."

Snorri mælti: "vel líkar mér, at þú farir enn utan í sumar; sjám þá, hvat við berr."

Þorkell kvað svá vera skyldu, ok skiljaz þeir við svá búit. Fór Þorkell vestr yfir Breiðafjǫrð ok til skips. Hann flutti Grím utan með sér. Þeim byrjaði vel um sumarit, ok tóku Nóreg sunnarla.

Þá mælti Þorkell til Gríms: "kunnigr er þér málavǫxtr ok atburðir um félagskap okkarn, þarf þat ekki at tjá, en gjarna vilda ek, at hann seldiz með minnum vandræðum út en áhorfðiz um hríð; en at hraustum manni hefi ek þik reynt, ok fyrir þat vil ek þik svá af hǫndum leysa, sem ek hafa aldri þungan hug á þér haft. Kaupeyri mun ek þér fá svá mikinn, at þú megir vel ganga í hraustra manna lǫg, en þú nem ekki staðar norðr hér í landi, því at frændr Eiðs eru margir í kaupfǫrum, þeir er þungan hug hafa á þér."

Grímr þakkaði honum þessi orð ok kvaz eigi beiða mundu kunna jafnframarla, sem hann bauð. At skilnaði gaf hann Grími góðan kaupeyri. Tǫluðu þat margir, at þetta væri gǫrt allstórmannliga. Síðan fór Grímr í Vík austr ok staðfestiz þar; hann þótti mikill maðr fyrir sér, ok endaz þar frá Grími at segja. Þorkell var í Nóregi um vetrinn ok þótti vera mikils háttar maðr; hann var stórauðigr at fé ok enn mesti ákafamaðr. Nú verðr þar frá at hverfa um stund, en taka til út á Íslandi ok heyra, hvat þar geriz til tíðenda, meðan Þorkell er utan.

Guðrún Ósvífrsdóttir fór heiman þat sumar at tvímánaði ok inn í Dali; hon reið í Þykkvaskóg. Þorleikr var þá ýmist í Þykkvaskógi með þeim Ármóðssonum Halldóri ok Ǫrnólfi, stundum var hann í Tungu með Þorgísli. Sǫmu nótt sendi Guðrún mann Snorra goða, at hon vill finna hann þegar um daginn eptir. Snorri brá skjótt við ok reið þegar við annan mann, þar til at hann kom til Haukadalsár. Hamarr stendr fyrir norðan ána, er Hǫfði heitir; þat er í Lœkjarskógs landi. Í þeim stað hafði Guðrún á kveðit, at þau Snorri skyldu finnaz. Þau kómu þar mjǫk jafnsnemma. Fylgði ok einn maðr Guðrúnu; var þat Bolli Bollason; hann var þá tólf vetra gamall, en fullkominn var hann at afli ok hyggju, svá at þeir váru margir, er eigi biðu meira þroska, þó at alrosknir væri; hann bar þá ok Fótbít. Þau Snorri ok Guðrún tóku þegar tal, en Bolli ok fǫrunautr Snorra sátu á hamrinum ok hugðu at mannaferðum um heraðit. Ok er þau Snorri ok Guðrún hǫfðu spurz tíðenda, þá frétti Snorri at erendum, hvat þá hefði nýliga við borit, er hon sendi svá skyndiliga orð.

Guðrún mælti: "þat er satt, at mér er þessi atburðr spánnýr, er ek mun nú upp bera, en þó varð hann fyrir tólf vetrum, því at um hefndina Bolla mun ek nǫkkut rœða; má þér þat ok ekki at óvǫrum koma, því at ek hefi þik á mint stundum. Mun ek þat ok fram bera, at þú hefir þar til heitit mér nǫkkurum styrk, ef ek bíða með þolinmœði, en nú þykki mér rekin ván, at þú munir gaum at gefa váru máli.

Nú hefi ek beðit þá stund, er ek fæ mér skap til, en þó vilda ek hafa heil ráð af yðr, hvar hefnd þessi skal niðr koma."

Snorri spurði, hvar hon hefði helzt ætlat.

Guðrún mælti: "þat er minn vili, at þeir haldi eigi allir heilu Ólafssynir."

Snorri kvaz þat banna mundu at fara á hendr þeim mǫnnum, er mest váru virðir í heraði, — "en náfrændr þeira, er nær munu ganga hefndunum, ok er allt mál, at ættvíg þessi takiz af."

Guðrún mælti: "þá skal fara at Lamba ok drepa hann; er þá af einn sá, er illfúsastr er."

Snorri svarar: "er sǫk við Lamba, þótt hann væri drepinn; en eigi þykki mér Bolla hefnt at heldr; ok eigi mun þeira Bolla slíkr munr gǫrr í sættum, sem vert er, ef þeim vígum er saman jafnat."

Guðrún mælti: "vera kann, at vér fáim ekki jafnmæli af þeim Laxdœlum; en gjalda skal nú einnhverr afráð, í hverjum dal sem hann býr; skal ok nú þar at snúa, er Þorsteinn svarti er, því at engi hefir sér verra hlut af deilt þessum málum en hann."

Snorri mælti: "slíkt er Þorsteinn í sǫkum við yðr, sem þeir menn, er í tilfǫr váru vígs Bolla ok unnu ekki á honum; en þú lætr þá menn sitja hjá kyrra, er mér þykkir, sem í meira lagi sé hefnd í, en hafi þó borit banorð af Bolla, er Helgi er Harðbeinsson."

Guðrún mælti: "satt er þat, en eigi má ek vita, at þessir menn siti um kyrt allir, er ek hefi áðr þenna fjándskap miklat á hendr."

Snorri svarar: "ek sé þar gott ráð til. Þeir Lambi ok Þorsteinn skulu vera í ferð með sonum þínum, ok er þeim Lamba þat makligt friðkaup; en ef þeir vilja eigi þat, þá mun ek ekki mæla þá undan, at eigi skapi þér þeim slíkt víti, sem yðr líkar." Guðrún mælti: "hverneg skal at fara at koma þessum mǫnnum til ferðar, er þú hefir upp nefnt."

Snorri mælti: "þat verða þeir at annaz, er fyrir skulu vera ferðinni." Guðrún mælti: "þar munu vér hafa þína forsjá á því, hverr ferðinni skal stjórna ok fyrir vera."

Þá brosti Snorri ok mælti: "hér hefir þú kyrit mann til." Guðrún mælti: "þetta muntu tala til Þorgils." Snorri segir svá vera.

Guðrún mælti: "rœtt hefi ek þetta áðr við Þorgils, ok er, sem því sé lokit, því at hann gerði þann einn kost á, er ek vilda ekki á líta; en ekki fór Þorgils undan at hefna Bolla, ef hann næði ráðahag við mik; en þess er borin ván, ok mun ek því ekki biðja hann til þessarrar ferðar."

Snorri mælti: "hér mun ek gefa ráð til, fyrir því at ek fyrirman Þorgísli ekki þessar ferðar. Honum skal at vísu heita ráðahag ok gera þat þó með undirmálum þeim, at þú sér engum manni samlendum gipt ǫðrum en Þorgísli, ok þat skal enda, því at Þorkell Eyjólfsson er nú eigi hér á landi, en ek hefi honum ætlat þenna ráðahag."

Guðrún mælti: "sjá mun hann þenna krók."

Snorri svarar: "sjá mun hann víst eigi, því at Þorgils er meir reyndr at ákafa en vitsmunum. Ger þenna máldaga við fára manna vitni; lát hjá vera Halldór fóstbróður hans, en eigi Ǫrnólf, því at hann er vitrari, ok kenn mér, ef eigi dugir."

Eptir þetta skilja þau Guðrún talit, ok bað hvárt þeira annat vel fara; reið Snorri heim, en Guðrún í Þykkvaskóg. Um myrgininn eptir ríðr Guðrún ór Þykkvaskógi ok synir hennar með henni; ok er þau ríða út eptir Skógarstrǫnd, sjá þau, at menn ríða eptir þeim. Þeir ríða hvatan ok koma skjótt eptir, ok var þar Þorgils Hǫlluson; fagna þar hvárir ǫðrum vel. Ríða nú ǫll saman um daginn út til Helgafells.

Fám nóttum síðar en Guðrún hafði heim komit, heimti hon sonu sína til máls við sik í laukagarð sinn; en er þeir koma þar, sjá þeir, at þar váru breidd niðr línklæði, skyrta ok línbrœkr; þau váru blóðug mjǫk.

Þá mælti Guðrún: "þessi sǫmu klæði, er þit sjáið hér, frýja ykkr fǫðurhefnda. Nú mun ek ekki hafa hér um mǫrg orð, því at ekki er ván, at þit skipiz af framhvǫt orða, ef þit íhugið ekki við slíkar bendingar ok áminningar."

Þeim brœðrum brá mjǫk við þetta, er Guðrún mælti, en svǫruðu þó á þá leið, at þeir hafa verit ungir til hefnda at leita ok forystulausir; kváðuz hvárki kunna ráð gera fyrir sér né ǫðrum, — "ok muna mættim vit, hvat vit hǫfum látit."

Guðrún kvaz ætla, at þeir mundu meir hugsa um hestavíg eða leika. Eptir þetta gengu þeir í brott.

Um nóttina eptir máttu þeir brœðr eigi sofa. Þorgils varð þess varr ok spurði, hvat þeim væri. Þeir segja honum allt tal þeira mœðgina ok þat með, at þeir mega eigi bera lengr harm sinn ok frýju móður sinnar; "viljum vér til hefnda leita," sagði Bolli, "ok hǫfum vit brœðr nú þann þroska, at menn munu mjǫk á leita við okkr, ef vit hefjum eigi handa."

Um daginn eptir taka þau tal með sér Þorgils ok Guðrún, en Guðrún hóf svá mál sitt: "svá þykki mér, Þorgils, sem synir mínir nenni eigi kyrrsetu þessi lengr, svá at þeir leiti eigi til hefnda eptir fǫður sinn; en þat hefir mest dvalit hér til, at mér þóttu þeir Þorleikr ok Bolli of ungir hér til at standa í mannráðum; en œrin hefir nauðsyn til verit at minnaz þess nǫkkuru fyrr."

Þorgils svarar: "því þarftu þetta mál ekki við mik at rœða, at þú hefir þvert tekit at ganga með mér. En allt er mér þat samt í hug ok fyrr, þá er vit hǫfum þetta átt at tala; ef ek nái ráðahag við þik, þá vex mér ekki í augu at stinga af einnhvern þeira eða báða tvá, þá er næst gengu vígi Bolla."

Guðrún mælti: "svá þykki mér, sem Þorleiki virðiz engi jafnvel til fallinn at vera fyrirmaðr, ef þat skal nǫkkut vinna, er til harðræða sé; en þik er ekki því at leyna, at þeir sveinarnir ætla at stefna at Helga Harðbeinssyni, berserkinum, er sitr í Skorradal at búi sínu ok uggir ekki at sér."

Þorgils mælti: "aldregi hirði ek, hvárt hann heitir Helgi eða ǫðru nafni, því at hvárki þykki mér ofrefli at eiga við Helga eða einnhvern annan. Er um þetta mál allt rœtt fyrir mína hǫnd, ef þú heitr með váttum at giptaz mér, ef ek kem hefndum fram með sonum þínum."

Guðrún kvaz þat efna mundu allt, er hon yrði á sátt, þótt þat væri við fára manna vitni gǫrt, ok sagði hon, at þetta mundi at ráði gǫrt. Guðrún bað þangat kalla Halldór fóstbróður hans ok þá sonu sína. Þorgils bað ok Ǫrnólf við vera. Guðrún kvað þess enga þǫrf, — "eru mér meiri grunir á um trúleika Ǫrnólfs við þik, en ek ætla þér vera." Þorgils bað hana ráða. Nú koma þeir brœðr á fund Guðrúnar ok Þorgils; þar var Halldórr í tali með þeim.

Guðrún segir þeim nú skyn á, at "Þorgils hefir heitit at geraz fyrirmaðr ferðar þeirar at veita heimferð at Helga Harðbeinssyni með sonum mínum at hefna Bolla; hefir Þorgils þat til mælt ferðarinnar, at hann næði ráðahag við mik. Nú skírskota ek því við vitni yðru, at ek heit Þorgísli at giptaz engum manni ǫðrum samlendum en honum; en ek ætla ekki at giptaz í ǫnnur lǫnd."

Þorgísli þykkir nú þetta vel mega fyrir bíta, ok sér hann ekki í þetta. Slíta þau nú þessu tali. Þetta ráð er nú fullgǫrt, at Þorgils skal til ferðar ráðaz. Býz hann frá Helgafelli ok með honum synir Guðrúnar; ríða þeir inn í Dali ok fyrst heim í Tungu.