Bókastaðir

Lík Kjartans stóð uppi viku í Hjarðarholti. Þorsteinn Egilsson hafði gera látit kirkju at Borg. Hann flutti lík Kjartans heim með sér, ok var Kjartan at Borg grafinn.

Þá var kirkja nývígð ok í hvítaváðum. Síðan leið til Þórsnessþings. Váru þá mál til búin á hendr þeim Ósvífrssonum, ok urðu þeir allir sekir. Var gefit fé til, at þeir skyldi vera ferjandi, en eiga eigi útkvæmt, meðan nǫkkurr Óláfssona væri á dǫgum eða Ásgeirr Kjartansson; en Guðlaugr, systurson Ósvífrs, skyldi vera ógildr fyrir tilfǫr ok fyrirsát við Kjartan, ok øngvar skyldi Þórólfr sœmðir hafa fyrir áverka þá, er hann hafði fengit. Eigi vildi Óláfr láta sœkja Bolla ok bað hann koma fé fyrir sik. Þetta líkaði þeim Halldóri ok Steinþóri stórilla, ok svá ǫllum sonum Óláfs, ok kváðu þungt mundu veita, ef Bolli skyldi sitja samheraðs við þá. Óláfr kvað hlýða mundu, meðan hann væri á fótum. Skip stóð uppi í Bjarnarhǫfn, er átti Auðun festargarmr. Hann var á þinginu ok mælti: "þat er til kostar, at þessa manna sekð mun eigi minni í Nóregi, ef vinir Kjartans lifa."

Þá segir Ósvífr: "þú, festarhundr, munt verða eigi sannspár, því at synir mínir munu vera virðir mikils af tígnum mǫnnum, en þú, festargarmr, munt fara í trollendr í sumar."

Auðun festargarmr fór utan þat sumar ok braut skipit við Færeyjar. Þar týndiz hvert mannsbarn af skipinu; þótti þat mjǫk hafa á hrinit, er Ósvífr hafði spát. Ósvífrssynir fóru utan þat sumar, ok kom engi þeira út síðan. Lauk þar eptirmáli, at Óláfr þótti hafa vaxit af því, at hann lét þar með beini ganga, er makligast var, þar er þeir váru Ósvífrssynir, en hlífði Bolla fyrir frændsemis sakir. Óláfr þakkaði mǫnnum vel liðveizlu. Bolli hafði landkaup í Tungu at ráði Óláfs. Þat er sagt, at Óláfr lifði þrjá vetr, síðan Kjartan var veginn. En síðan er hann var allr, skiptu þeir synir hans arfi eptir hann. Tók Halldórr bústað í Hjarðarholti. Þorgerðr móðir þeira var með Halldóri. Hon var mjǫk heiptarfengin til Bolla, ok þótti sár fóstrlaunin.

Þau Bolli ok Guðrún settu bú saman um várit í Sælingsdalstungu, ok varð þat brátt risuligt. Þau Bolli ok Guðrún gátu son. Þeim sveini var nafn gefit, ok kallaðr Þorleikr. Hann var vænn sveinn snemma ok vel fljótligr. Halldórr Óláfsson bjó í Hjarðarholti, sem fyrr var ritat; hann var mjǫk fyrir þeim brœðrum. Þat vár, at Kjartan var veginn, tók Þorgerðr Egilsdóttir vist frændsveini sínum með Þorkatli at Hafratindum. Sveinninn gætti þar fjár um sumarit. Honum var Kjartan mjǫk harmdauði sem ǫðrum. Hann mátti aldri tala til Kjartans, svá at Þorkell væri hjá, því at hann mælti jafnan illa til hans ok kvað hann verit hafa hvítan mann ok huglausan, ok hermði hann opt eptir, hverneg hann hafði við orðit áverkann. Sveininum varð at þessu illa getit, ok ferr í Hjarðarholt ok segir til Halldóri ok Þorgerði ok bað þau viðtǫku. Þorgerðr bað hann vera í vist sinni til vetrar. Sveinninn kvaz eigi hafa þrótt til at vera þar lengr, - - "ok mundir þú mik eigi biðja þessa, ef þú vissir, hversu mikla raun ek hefi af þessu."

Þá gekkz Þorgerði hugr við harmtǫlur hans, ok kvaz mundu láta honum uppi vist fyrir sína hǫnd.

Halldórr segir: "gef ekki gaum sveini þessum, því at hann er ómerkr."

Þá svarar Þorgerðr: "lítils er sveinn verðr," segir hon, "en Þorkatli hefir alls kostar illa farit þetta mál, því at hann vissi fyrirsát Laugamanna fyrir Kjartani ok vildi eigi segja honum, en gerði sér af gaman ok skemtan af viðskiptum þeira, en hefir síðan lagt til mǫrg óvingjarnlig orð; mun yðr fjarri fara brœðrum, at þér munið þar til hefnda leita, sem ofrefli er fyrir, en þér getið eigi launat sín tillǫg slíkum mannfýlum, sem Þorkell er."

Halldórr svarar fá hér um, en bað Þorgerði ráða vist sveinsins.

Fám dǫgum síðar ríðr Halldórr heiman ok þeir nǫkkurir menn saman. Hann ferr til Hafratinda ok tók hús á Þorkatli; var Þorkell leiddr út ok drepinn, ok varð hann ódrengiliga við sitt líflát. Engu lét Halldórr ræna ok fór heim við svá búit. Vel lét Þorgerðr yfir þessu verki, ok þótti minning sjá betri en engi. Þetta sumar var kyrt at kalla, ok var þó et fæsta með þeim Bolla ok Óláfssonum. Létu þeir brœðr et ólinligsta við Bolla, en hann vægði í ǫllu fyrir þeim frændum, þess er hann minkaði sik í engu, því at hann var enn mesti kappsmaðr. Bolli hafði fjǫlment ok helt sik ríkmannliga, því at eigi skorti fé. Steinþórr Óláfsson bjó á Dǫnustǫðum í Laxárdal. Hann átti Þuríði Ásgeirsdóttur, er átt hafði Þorkell kuggi. Þeira son hét Steinþórr, er kallaðr var gróslappi.

Enn næsta vetr eptir andlát Óláfs Hǫskuldssonar þá sendir Þorgerðr Egilsdóttir orð Steinþóri syni sínum at áliðnum vetri, at hann skyldi koma á fund hennar. Ok er þau mœðgin hittaz, segir hon honum skil á, at hon vill fara heiman ok vestr til Saurbœjar at hitta Auði vinkonu sína. Hon segir Halldóri, at hann skal fara. Þau váru fimm saman. Halldórr fylgði móður sinni. Fara nú, til þess er þau koma fyrir bœinn í Sælingsdalstungu. Þá sneri Þorgerðr hestinum upp at bœnum ok spurði: "hvat heitir bœr sjá?"

Halldórr svarar: "þess spyrr þú eigi af því, móðir, at eigi vitir þú áðr. Sjá bœr heitir í Tungu."

"Hverr býr hér?" segir hon.

Hann svarar: "veiztu þat, móðir."

Þá segir Þorgerðr ok blés við: "veit ek at vísu," segir hon, "at hér býr Bolli, bróðurbani yðvarr, ok furðu ólíkir urðu þér yðrum frændum gǫfgum, er þér vilið eigi hefna þvílíks bróður, sem Kjartan var; ok eigi mundi svá gera Egill móðurfaðir yðvarr; ok er illt at eiga dáðlausa sonu; ok víst ætla ek yðr til þess betr felda, at þér værið dœtr fǫður yðvars ok værið giptar. Kemr hér at því, Halldórr, sem mælt er, at einn er auðkvisi ættar hverrar, ok sú er mér auðsæst ógipta Óláfs, at honum glapðiz svá mjǫk sona eignin. Kveð ek þik af því at þessu, Halldórr," segir hon, "at þú þykkiz mest fyrir yðr brœðrum. Nú munum vér aptr snúa, ok var þetta erendit mest at minna yðr á þetta, ef þér mynðið eigi áðr."

Þá svarar Halldórr: "ekki munum vér þér þat kenna, móðir, þótt oss líði ór hug þetta."

Halldórr svarar hér fá um, ok þó þrútnaði honum mjǫk móðr til Bolla.

Líðr nú vetr sjá, ok er sumar kemr, þá líðr framan til þings. Halldórr lýsir þingreið sinni ok þeir brœðr hans. Ríða þeir með mikinn flokk ok tjalda búð þá, er Óláfr hafði átt. Var þingit kyrt ok tíðendalaust. Þeir váru á þingi norðan Víðdœlir, synir Guðmundar Sǫlmundarsonar. Barði Guðmundarson var þá átján vetra gamall, hann var mikill maðr ok sterkr. Óláfssynir bjóða Barða frænda sínum heim með sér ok leggja til þess mǫrg orð. Hallr Guðmundarson var þá eigi hér á landi. Barði tók þessu vel, því at ástúðigt var með þeim frændum. Ríðr nú Barði vestr af þingi með þeim Óláfssonum. Koma þeir heim í Hjarðarholt, ok er Barði þar um sumarit, þat sem eptir var.

Nú segir Halldórr Barða í hljóði, at þeir brœðr ætla at fara at Bolla, ok sǫgðuz eigi lengr þola frýju móður sinnar, — "er ekki því at leyna, Barði frændi, at mjǫk var undir heimboði við þik, at vér vildim hér til hafa þitt liðsinni ok brautargengi."

Þá svarar Barði: "illa mun þat fyrir mælaz at ganga á sættir við frændr sína, en í annan stað sýniz mér Bolli torsóttligr. Hann hefir mart manna um sik, en er sjálfr enn mesti garpr; þar skortir ok eigi vitrligar ráðagerðir, er þau eru Guðrún ok Ósvífr. Þykki mér við þetta allt saman óauðsóttligt."

Halldórr segir: "hins munu vér þurfa at torvelda ekki þetta mál fyrir oss. Hefi ek ok þetta eigi fyrri upp kveðit, en þat mun framgengt verða, at vér munum til leita hefndanna við Bolla. Vænti ek ok, frændi, at þú skeriz eigi undan ferð þessi með oss."

Barði svarar: "veit ek, at þér mun ósannligt þykkja, at ek víkjumz undan. Mun ek þat ok eigi gera, ef ek sé, at ek fæ eigi latt."

"Þá hefir þú vel af máli," segir Halldórr, "sem ván var at."

Barði sagði, at þeir mundu verða ráðum at at fara.

Halldórr kvaz spurt hafa, at Bolli hafði sent heiman menn sína, suma norðr til Hrútafjarðar til skips, en suma út á strǫnd, — "þat er mér ok sagt, at Bolli sé at seli í Sælingsdal, ok sé þar ekki fleira manna en húskarlar þeir, er þar vinna heyverk. Sýniz mér svá, sem eigi muni í annat sinn sýnna at leita til fundar við Bolla en nú."

Ok þetta staðfesta þeir með sér, Halldórr ok Barði.

Maðr hét Þorsteinn svarti, hann bjó í Hundadal í Breiðafjarðardǫlum, vitr maðr ok auðigr; hann hafði verit langan tíma vinr Óláfs pá; systir Þorsteins hét Sólveig, hon var gipt þeim manni, er Helgi hét ok var Harðbeinsson. Helgi var mikill maðr ok sterkr ok farmaðr mikill, hann var nýkominn þá út ok var á vist með Þorsteini mági sínum. Halldórr sendir orð Þorsteini svarta ok Helga mági hans; en er þeir kómu í Hjarðarholt, segir Halldórr þeim ætlan sína ok ráðagerð ok bað þá til ferðar með sér. Þorsteinn lét illa yfir þessi ætlan, — "er þat enn mesti geigr, at þér frændr skuluð drepaz niðr á leið fram. Eru nú fáir slíkir menn í yðvarri ætt, sem Bolli er."

En þó at Þorsteinn mælti slíkt, þá kom fyrir ekki. Halldórr sendir orð Lamba fǫðurbróður sínum, ok er hann kom á fund Halldórs, þá sagði hann honum ætlan sína. Lambi fýsti mjǫk, at þetta skyldi fram ganga. Þorgerðr húsfreyja var ok mikill hvatamaðr, at þessi ferð skyldi takaz; kvaz aldri hefnt þykkja Kjartans, nema Bolli kœmi fyrir. Eptir þetta búaz þeir til ferðar. Í þessi ferð váru þeir Óláfssynir fjórir, enn fimti var Barði — þessir váru Óláfssynir: Halldórr ok Steinþórr, Helgi ok Hǫskuldr, en Barði var son Guðmundar —, sétti Lambi, sjaundi Þorsteinn, átti Helgi mágr hans, níundi Án hrísmagi. Þorgerðr réz ok til ferðar með þeim; heldr lǫttu þeir þess ok kváðu slíkt ekki kvennaferðir. Hon kvaz at vísu fara skyldu, — "því at ek veit gǫrst um yðr sonu mína, at þurfi þér brýningina." Þeir segja hana ráða mundu.

Eptir þat ríða þeir heiman ór Hjarðarholti níu saman; Þorgerðr var en tíunda. Þau ríða inn eptir fjǫrum ok svá til Ljárskóga. Þat var ǫndverða nótt. Létta eigi, fyrr en þau koma í Sælingsdal, þá er nǫkkut var mornat. Skógr þykkr var í dalnum í þann tíð. Bolli var þar í seli, sem Halldórr hafði spurt. Selin stóðu við ána, þar sem nú heita Bollatoptir. Holt mikit gengr fyrir ofan selit ok ofan at Stakkagili. Milli hlíðarinnar ok holtsins er engi mikit, er í Barmi heitir; þar unnu húskarlar Bolla. Þeir Halldórr ok hans fǫrunautar riðu at Øxnagróf, yfir Ránarvǫllu ok svá fyrir ofan Hamarengi, þat er gegnt selinu; þeir vissu, at mart manna var at selinu; stíga af baki ok ætluðu at bíða þess, er menn fœri frá selinu til verks. Smalamaðr Bolla fór at fé snemma um morgininn uppi í hlíðinni; hann sá mennina í skóginum ok svá hrossin, er bundin váru; hann grunar, at þetta muni eigi vera friðmenn, er svá leyniliga fóru; hann stefnir þegar heim et gegnsta til selsins ok ætlar at segja Bolla kvámu manna. Halldórr var skygn maðr. Hann sér, at maðrinn hleypr ofan ór hlíðinni ok stefndi til selsins. Hann segir fǫrunautum sínum, at þat mun vera smalamaðr Bolla, — "ok mun hafa sét ferð vára; skulum vér nú gera í móti honum ok láta hann engri njósn koma til selsins."

Þeir gerðu, sem hann mælti fyrir. Án hrísmagi varð þeira skjótastr ok getr farit sveininn, tekr hann upp ok keyrir niðr. Þat fall varð á þá leið, at hryggrinn brotnaði í sundr í sveininum. Síðan riðu þeir at selinu. Selin váru tvau, svefnsel ok búr. Bolli hafði verit snemma á fótum um morgininn ok skipat til vinnu, en lagiz þá til svefns, er húskarlar fóru í brott. Þau váru tvau í selinu, Bolli ok Guðrún. Þau vǫknuðu við dyninn, er þeir hlupu af baki; heyrðu þau ok, er þeir rœddu um, hverr fyrstr skyldi inn ganga í selit at Bolla. Bolli kendi mál Halldórs ok fleiri þeira fǫrunauta. Bolli mælti við Guðrúnu ok bað hana ganga ór selinu í brott ok segir, at sá einn mundi fundr þeira verða, er henni mundi ekki gaman at verða. Guðrún kvaz hyggja, at þau ein tíðendi mundi þar verða, at hon mundi sjá mega, ok kvað Bolla ekki mundu mein at sér, þótt hon væri nær honum stǫdd. Bolli kvaz þessu ráða vilja, ok svá var, at Guðrún gekk út ór selinu. Hon gekk ofan fyrir brekkuna til lœkjar þess, er þar fell, ok tók at þvá lérept sín. Bolli var nú einn í selinu; hann tók vápn sín, setti hjálm á hǫfuð sér ok hafði skjǫld fyrir sér, en sverðit Fótbít í hendi; enga hafði hann brynju. Þeir Halldórr rœða nú um með sér, hversu at skal orka, því at engi var fúss at ganga inn í selit.

Þá mælti Án hrísmagi: "eru þeir menn hér í ferð, er Kjartani eru skyldri at frændsemi en ek, en engi mun sá, at minnisamara muni vera um þann atburð, er Kjartan léz, en mér. Var mér þat þá í hug, at ek var heim fœrðr í Tungu ódauðr at einu, en Kjartan var veginn, at ek munda feginn vinna Bolla mein, ef ek kœmumz í fœri. Mun ek fyrstr inn ganga í selit."

Þá svarar Þorsteinn svarti: "breystimannliga er slíkt mælt, en þó er ráðligra at rasa eigi fyrir ráð fram, ok fari menn nú varliga, því at Bolli mun eigi kyrr fyrir standa, er at honum er sótt. Nú þótt hann sé fáliðr fyrir, þá munu þér þar ván eiga snarprar varnar, því at Bolli er bæði sterkr ok vígfimr. Hefir hann ok sverð þat, er ǫrugt er til vápns."

Síðan gengr Án inn í selit hart ok skjótt ok hafði skjǫldinn yfir hǫfði sér ok sneri fram enu mjóra. Bolli hjó til hans með Fótbít ok af skjaldarsporðinn, ok þar með klauf hann Án í herðar niðr; fekk hann þegar bana. Síðan gekk Lambi inn; hann hafði hlíf fyrir sér, en sverð brugðit í hendi. Í því bili kipði Bolli Fótbít ór sárinu, ok bar þá af honum skjǫldinn. Þá lagði Lambi í lær Bolla, ok varð þat mikit sár. Bolli hjó í móti á ǫxl Lamba, ok rendi sverðit ofan með síðunni; hann varð þegar óvígr, ok aldri síðan varð honum hǫndin meinlaus, meðan hann lifði. Í þessarri svipan gekk inn Helgi Harðbeinsson ok hafði í hendi spjót þat, er alnar var lǫng fjǫðrin ok járni vafit skaptit. En er Bolli sér þat, þá kastar hann sverðinu, en tók skjǫldinn tveim hǫndum ok gekk fram at selsdurunum í móti Helga. Helgi lagði til Bolla með spjótinu í gegnum skjǫldinn ok sjálfan hann. Bolli hallaðiz upp at selsvegginum. Nú þustu menn inn í selit, Halldórr ok brœðr hans. Þorgerðr gekk ok inn í selit.

Þá mælti Bolli: "þat er nú ráð, brœðr, at ganga nær en hér til," kvaz þess vænta, at þá mundi skǫmm vǫrn.

Þorgerðr svarar máli hans ok sagði eigi spara þurfa at vinna ógrunsamliga at við Bolla, bað þá ganga milli bols ok hǫfuðs. Bolli stóð þá enn upp við selsvegginn ok helt at sér kyrtlinum, at eigi hlypi út iðrin. Þá hljóp Steinþórr Óláfsson at Bolla ok hjó til hans með øxi mikilli á hálsinn við herðarnar, ok gekk þegar af hǫfuðit. Þorgerðr bað hann heilan njóta handa, kvað nú Guðrúnu mundu eiga at búa um rauða skǫr Bolla um hríð. Eptir þetta ganga þeir út ór selinu. Guðrún gengr þá neðan frá lœknum ok til tals við þá Halldór ok spurði, hvat til tíðenda hafði gǫrz í skiptum þeira Bolla. Þeir segja slíkt, sem í hafði gǫrz. Guðrún var í námkyrtli, ok við vefjar upphlutr þrǫngr, en sveigr mikill á hǫfði. Hon hafði knýtt um sik blæju, ok váru í mǫrk blá ok trǫf fyrir enda. Helgi Harðbeinsson gekk at Guðrúnu ok tók blæjuendann ok þerði blóð af spjótinu því enu sama, er hann lagði Bolla í gegnum með. Guðrún leit til hans ok brosti við.

Þá mælti Halldórr: "þetta er illmannliga gǫrt ok grimmliga."

Helgi bað hann eigi þat harma; "því at ek hygg þat," segir hann, "at undir þessu blæjuhorni búi minn hǫfuðsbani."

Síðan tóku þeir hesta sína ok riðu í brott. Guðrún gekk á veg með þeim ok talaði við þá um hríð. Síðan hvarf hon aptr.