Bókastaðir

Þessi tíðendi spyrjaz víða ok mælaz illa fyrir; þóttu þat ólífismenn, er slíka fjǫlkyngi frǫmðu, sem þau Kotkell hǫfðu þá lýst. Mikit þótti Guðrúnu at um líflát Þórðar, ok var hon þá eigi heil, ok mjǫk framat. Guðrún fœddi svein; sá var vatni ausinn ok kallaðr Þórðr. Í þenna tíma bjó Snorri goði at Helgafelli; hann var frændi Ósvífrs ok vin; áttu þau Guðrún þar mikit traust. Þangat fór Snorri goði at heimboði. Þá tjáði Guðrún þetta vandkvæði fyrir Snorra, en hann kvaz mundu veita þeim at málum, þá er honum sýndiz, en bauð Guðrúnu barnfóstr til hugganar við hana. Þetta þá Guðrún ok kvaz hans forsjá hlíta mundu. Þessi Þórðr var kallaðr kǫttr, faðir Stúfs skálds. Síðan ferr Gestr Oddleifsson á fund Hallsteins goða ok gerði honum tvá kosti, at hann skyldi reka í brott þessa fjǫlkunnigu menn, ella kvaz hann mundu drepa þá, — "ok er þó ofseinat."

Hallsteinn kaus skjótt ok bað þau heldr í brott fara ok nema hvergi staðar fyrir vestan Dalaheiði, ok kvað réttara, at þau væri drepin. Síðan fóru þau Kotkell í brott ok hǫfðu eigi meira fé en stóðhross fjǫgur; var hestrinn svartr. Hann var bæði mikill ok vænn ok reyndr at vígi. Ekki er getit um ferð þeira, áðr þau koma á Kambsnes til Þorleiks Hǫskuldssonar. Hann falar at þeim hrossin, því at hann sá, at þat váru afreksgripir.

Kotkell svarar: "gera skal þér kost á því. Tak við hrossunum, en fá mér bústað nǫkkurn hér í nánd þér."

Þorleikr mælti: "munu þá eigi heldr dýr hrossin, því at ek hefi þat spurt, at þér munuð eiga heldr sǫkótt hér í heraði?"

Kotkell svarar: "þetta muntu mæla til Laugamanna."

Þorleikr kvað þat satt vera.

Þá mælti Kotkell: "þat horfir þó nǫkkut annan veg við um sakir við Guðrúnu ok brœðr hennar, en þér hefir sagt verit; hafa menn ausit hrópi á oss fyrir enga sǫk; ok þigg stóðhrossin fyrir þessar sakir; ganga ok þær einar sǫgur frá þér, at vér munim eigi uppi orpin fyrir sveitarmǫnnum hér, ef vér hǫfum þitt traust."

Þorleikr slæz nú í málinu, ok þóttu honum fǫgr hrossin, en Kotkell flutti kœnliga málit. Þá tók Þorleikr við hrossunum. Hann fekk þeim bústað á Leiðólfsstǫðum í Laxárdal; hann birgði þau ok um búfé. Þetta spyrja Laugamenn, ok vilja synir Ósvífrs þegar gera til þeira Kotkels ok sona hans.

Ósvífr mælti: "hǫfum vér nú ráð Snorra goða ok spǫrum þetta verk ǫðrum, því at skamt mun líða, áðr búar Kotkels munu eiga spánýjar sakir við þá, ok mun, sem vert er, Þorleiki mest mein at þeim; munu þeir margir hans óvinir af stundu, er hann hefir áðr haft stundan af, en eigi mun ek letja yðr at gera slíkt mein þeim Kotkatli, sem yðr líkar, ef eigi verða aðrir til at elta þau ór heraði eða taka af lífi með ǫllu, um þat er þrír vetr eru liðnir."

Guðrún ok brœðr hennar sǫgðu svá vera skyldu.

Ekki unnuz þau Kotkell mjǫk fyrir, en hvárki þurftu þau um vetrinn at kaupa hey né mat, ok var sú bygð óvinsæl. Eigi treystuz menn at raska kosti þeira fyrir Þorleiki.

Þat var eitt sumar á þingi, er Þorleikr sat í búð sinni, at maðr einn mikill gekk í búðina inn. Sá kvaddi Þorleik, en hann tók kveðju þessa manns ok spurði hann at nafni, eða hvaðan hann væri. Hann kvaz Eldgrímr heita ok búa í Borgarfirði á þeim bœ, er heita Eldgrímsstaðir, — en sá bœr er í dal þeim, er skerz vestr í fjǫll milli Múla ok Grísartungu; sá er nú kallaðr Grímsdalr.

Þorleikr segir: "heyrt hefi ek þín getit at því, at þú sér ekki lítilmenni."

Eldgrímr mælti: "þat er erendi mitt hegat, at ek vil kaupa at þér stóðhrossin þau en dýru, er Kotkell gaf þér í fyrra sumar."

Þorleikr svarar: "eigi eru fǫl hrossin."

Eldgrímr mælti: "ek býð þér jafnmǫrg stóðhross við ok meðalauka nǫkkurn, ok munu margir mæla, at ek bjóða við tvenn verð."

Þorleikr mælti: "engi em ek mangsmaðr, því at þessi hross fær þú aldregi, þóttu bjóðir við þrenn verð."

Eldgrímr mælti: "eigi mun þat logit, at þú munt vera stórr ok einráðr. Munda ek þat ok vilja, at þú hefðir órífligra verðit, en nú hefi ek þér boðit, ok létir þú hrossin eigi at síðr."

Þorleikr roðnaði mjǫk við þessi orð ok mælti: "þurfa muntu, Eldgrímr, at ganga nær, ef þú skalt kúga af mér hrossin."

Eldgrímr mælti: "ólíkligt þykki þér þat, at þú munir verða halloki fyrir mér, en þetta sumar mun ek fara at sjá hrossin, hvárr okkarr sem þá hlýtr þau at eiga þaðan í frá."

Þorleikr segir: "ger, sem þú heitr, ok bjóð mér engan liðsmun."

Síðan skilja þeir talit. Þat mæltu menn, er heyrðu, at hér væri makliga á komit um þeira skipti. Síðan fóru menn heim af þingi, ok var allt tíðendalaust.

Þat var einn morgin snimma, at maðr sá út á Hrútsstǫðum at Hrúts bónda Herjólfssonar. En er hann kom inn, spurði Hrútr tíðenda; sá kvez engi tíðendi kunna at segja ǫnnur, en hann kvez sjá mann ríða handan um vaðla ok þar til, er hross Þorleiks váru, ok sté maðrinn af baki ok hǫndlaði hrossin. Hrútr spurði, hvar hrossin væri þá.

Húskarl mælti: "vel hǫfðu þan enn haldit haganum, þau stóðu jafnt í engjum þínum fyrir neðan garð."

Hrútr svarar: "þat er satt, at Þorleikr frændi er jafnan ómeskinn um beitingar, ok enn þykki mér líkara, at eigi sé at hans ráði hrossin rekin á brott."

Síðan spratt Hrútr upp í skyrtu ok línbrókum ok kastaði yfir sik grám feldi ok hafði í hendi bryntroll gullrekit, er Haraldr konungr gaf honum. Hann gekk út nǫkkut snúðigt ok sá, at maðr reið at hrossum fyrir neðan garð. Hrútr gekk í móti honum ok sá, at Eldgrímr rak hrossin. Hrútr heilsaði honum. Eldgrímr tók kveðju hans ok heldr seint.

Hrútr spurði, hvert hann skyldi reka hrossin.

Eldgrímr svarar: "ekki skal þik því leyna, en veit ek frændsemi með ykkr Þorleiki; en svá em ek eptir hrossunum kominn, at ek ætla honum þau aldri síðan; hefi ek ok þat efnt, sem ek hét honum á þingi, at ek hefi ekki með fjǫlmenni farit eptir hrossunum."

Hrútr segir: "engi er þat frami, þóttu takir hross í brott, en Þorleikr liggi í rekkju sinni ok sofi: efnir þú þat þá bezt, er þit urðuð á sáttir, ef þú hittir hann, áðr þú ríðr ór heraði með hrossin."

Eldgrímr mælti: "ger þú Þorleik varan við, ef þú vill, því at þú mátt sjá, at ek hefi svá heiman búiz, at mér þótti vel, at fund okkarn Þorleiks bæri saman," — ok hristi krókaspjótit, er hann hafði í hendi. Hann hafði ok hjálm á hǫfði ok var gyrðr sverði, skjǫld á hlið; hann var í brynju.

Hrútr mælti: "heldr mun ek annars á leita en fara á Kambsnes, því at mér er fótr þungr, en eigi mun ek láta ræna Þorleik, ef ek hefi fǫng á því, þótt eigi sé mart í frændsemi okkarri."

Eldgrímr mælti: "er eigi þat, at þú ætlir at taka af mér hrossin?"

Hrútr svarar: "gefa vil ek þér ǫnnur stóðhross, til þess at þú látir þessi laus, þótt þau sé eigi jafngóð sem þessi."

Eldgrímr mælti: "bezta talar þú, Hrútr, en með því at ek hefi komit hǫndum á hrossin Þorleiks, þá muntu þau hvárki plokka af mér með mútugjǫfum né heitan."

Þá svarar Hrútr: "þat hygg ek, at þú kjósir þann hlut til handa báðum okkr, er verr muni gegna."

Eldgrímr vill nú skilja ok hrøkkvir hestinn. En er Hrútr sá þat, reiddi hann upp bryntrollit ok setr milli herða Eldgrími, svá at þegar slitnaði brynjan fyrir, en bryntrollit hljóp út um bringuna; fell Eldgrímr dauðr af hestinum, sem ván var. Síðan huldi Hrútr hræ hans; þar heitir Eldgrímsholt suðr frá Kambsnesi. Eptir þetta ríðr Hrútr ofan á Kambsnes ok segir Þorleiki þessi tíðendi. Hann bráz reiðr við ok þóttiz vera mjǫk svívirðr í þessu tilbragði, en Hrútr þóttiz hafa sýnt við hann mikinn vinskap. Þorleikr kvað þat bæði vera, at honum hafði illt til gengit, enda mundi eigi gott í móti koma. Hrútr kvað hann mundu því ráða; skiljaz þeir með engri blíðu. Hrútr var þá áttrœðr, er hann drap Eldgrím, ok þótti hann mikit hafa vaxit af þessu verki. Ekki þótti Þorleiki Hrútr því betra af verðr, at hann væri miklaðr af þessu verki; þóttiz hann glǫgt skilja, at hann mundi hafa borit af Eldgrími, ef þeir hefði reynt með sér, svá lítit sem fyrir hann lagðiz.

Fór Þorleikr nú á fund landseta sinna, Kotkels ok Grímu, ok bað þau gera nǫkkurn hlut, þann er Hrúti væri svívirðing at. Þau tóku undir þetta léttliga ok kváðuz þess vera albúin. Síðan ferr Þorleikr heim. En lítlu síðar gera þau heimanferð sína, Kotkell ok Grima ok synir þeira; þat var um nótt. Þau fóru á bœ Hrúts ok gerðu þar seið mikinn. En er seiðlætin kómu upp, þá þóttuz þeir eigi skilja, er inni váru, hverju gegna mundi; en fǫgr var sú kveðandi at heyra. Hrútr einn kendi þessi læti ok bað engan mann út sjá á þeiri nótt, — "ok haldi hverr vǫku sinni, er má, ok mun oss þá ekki til saka, ef svá er með farit."

En þó sofnuðu allir menn. Hrútr vakði lengst, ok sofnaði þó. Kári hét son Hrúts, er þá var tólf vetra gamall, ok var hann efniligastr sona Hrúts. Hann unni honum mikit. Kári sofnaði nær ekki, því at til hans var leikr gǫrr; honum gerðiz ekki mjǫk vært. Kári spratt upp ok sá út. Hann gekk á seiðinn ok fell þegar dauðr niðr. Hrútr vaknaði um morgininn ok hans heimamenn ok saknaði sonar síns; fannz hann ørendr skamt frá durum. Þetta þótti Hrúti enn mesti skaði, ok lét verpa haug eptir Kára. Síðan ríðr hann á fund Óláfs Hǫskuldssonar ok segir honum þau tíðendi, er þar hǫfðu gǫrz.

Óláfr varð óðr við þessi tíðendi ok segir verit hafa mikla vanhyggju, er þeir hǫfðu látit sitja slík illmenni et næsta sér, sem þau Kotkell váru; sagði ok Þorleik hafa sér illan hlut af deilt af málum við Hrút, en kvað þó meira at orðit, en hann mundi vilja. Óláfr kvað þá þegar skyldu drepa þau Kotkel ok konu hans ok sonu, — "er þó ofseinat nú."

Þeir Óláfr ok Hrútr fara með fimtán menn. En er þau Kotkell sjá mannareið at bœ sínum, þá taka þau undan í fjall upp. Þar varð Hallbjǫrn slíkisteinsauga tekinn ok dreginn belgr á hǫfuð honum. Þegar váru þá fengnir menn til gæzlu við hann, en sumir sóttu eptir þeim Kotkatli ok Grímu ok Stíganda upp á fjallit. Þau Kotkell ok Gríma urðu áhend á hálsinum milli Haukadals ok Laxárdals; váru þau þar barið grjóti í hel, ok var þar gǫr at þeim dys ór grjóti, ok sér þess merki, ok heitir þat Skrattavarði. Stígandi tók undan suðr af hálsinum til Haukadals, ok þar hvarf hann þeim. Hrútr ok synir hans fóru til sjávar með Hallbjǫrn. Þeir settu fram skip ok reru frá landi með hann. Síðan tóku þeir belg af hǫfði honum, en bundu stein við hálsinn. Hallbjǫrn rak þá skygnur á landit, ok var augnalag hans ekki gott.

Þá mælti Hallbjǫrn: "ekki var oss þat tímadagr, er vér frændr kómum á Kambsnes þetta til móts við Þorleik. Þat mæli ek um," segir hann, "at Þorleikr eigi þar fá skemtanardaga heðan í frá ok ǫllum verði þungbýlt, þeim sem í hans rúm setjaz."

Mjǫk þykkir þetta atkvæði á hafa hrinit. Síðan drekðu þeir honum ok reru til lands.

Lítlu síðar ferr Hrútr á fund Oláfs frænda síns ok segir honum, at hann vill eigi hafa svá búit við Þorleik, ok bað hann fá sér menn til at sœkja heim Þorleik.

Óláfr svarar: "þetta samir eigi, at þér frændr leggiz hendr á; hefir þetta tekiz ógiptusamliga Þorleiki til handar; viljum vér heldr leita um sættir með ykkr; hefir þú opt þíns hluta beðit vel ok lengi."

Hrútr segir: "ekki er slíks at leita, aldri mun um heilt með okkr gróa, ok þat munda ek vilja, at eigi byggim vit báðir lengi í Laxárdal heðan í frá."

Óláfr svarar: "eigi mun þér þat verða hlýðisamt at ganga framar á hendr Þorleiki, en mitt leyfi er til; en ef þú gerir þat, þá er eigi ólíkligt, at mœti dalr hóli." Hrútr þykkiz nú skilja, at fast mun fyrir vera, ferr heim ok líkar stórilla, ok er kyrt at kalla. Ok sitja menn um kyrt þau missari.

Nú er at segja frá Stíganda. Hann gerðiz útilegumaðr ok illr viðreignar. Þórðr hét maðr, hann bjó í Hundadal; hann var auðigr maðr ok ekki mikilmenni. Þat varð til nýlundu um sumarit í Hundadal, at fé nytjaðiz illa, en kona gætti fjár þar. Þat fundu menn, at hon varð gripaauðig, ok hon var lǫngum horfin, svá at menn vissu eigi, hvar hon var. Þórðr bóndi lætr henni nauðga til sagna, ok er hon verðr hrædd, þá segir hon, at maðr kemr til fundar við hana; "sá er mikill," segir hon, "ok sýniz mér vænligr." Þá spyrr Þórðr, hversu brátt sá maðr mundi koma til fundar við hana. Hon kvaz vænta, at þat mundi brátt vera. Eptir þetta ferr Þórðr á fund Óláfs ok segir honum, at Stígandi mun eigi langt þaðan í brott, biðr hann til fara með sína menn ok ná honum. Óláfr bregðr við skjótt ok ferr í Hundadal; er þá ambáttin heimt til tals við hann; spyrr þá Óláfr, hvar bœli Stíganda væri; hon kvaz þat eigi vita. Óláfr bauð at kaupa at henni, ef hon kœmi Stíganda í fœri við þá. Þessu kaupa þau saman.

Um daginn ferr hon at fé sínu. Kemr þá Stígandi til móts við hana. Hon fagnar honum vel ok býðr at skoða í hǫfði honum. Hann leggr hǫfuðit í kné henni ok sofnar skjótliga. Þá skreiðiz hon undan hǫfði honum ok ferr til móts við þá Óláf ok segir þeim, hvar þá var komit. Fara þeir til Stíganda ok rœða um með sér, at hann skal eigi fara sem bróðir hans, at hann skyldi þat mart sjá, er þeim yrði mein at; taka nú belg ok draga á hǫfuð honum. vaknaði við þetta ok bregðr nú engum viðbrǫgðum, því at margir menn váru nú um einn. Rauf var á belgnum, ok getr Stígandi sét ǫðrum megin í hlíðina. Þar var fagrt landsleg ok grasloðit; en því var líkast, sem hvirfilvindr komi at; sneri um jǫrðunni, svá at aldregi síðan kom þar gras upp. Þar heitir nú á Brennu. Síðan berja þeir Stíganda grjóti í hel, ok þar var hann dysjaðr. Óláfr efnir vel við ambáttina ok gaf henni frelsi, ok fór hon heim í Hjarðarholt.

Hallbjǫrn slíkisteinsauga rak upp ór brimi, lítlu síðar en honum var drekt. Þar heitir Knarrarnes, sem hann var kasaðr, ok gekk hann aptr mjǫk.

Sá maðr er nefndr, er Þorkell skalli hét. Hann bjó í Þykkvaskógi á fǫðurleifð sinni. Hann var fullhugi mikill ok rammr at afli. Eitt kveld var vant kýr í Þykkvaskógi; fór Þorkell at leita ok húskarl hans með honum. Þat var eptir dagsetr, en tunglskin var á. Þorkell mælti, at þeir mundu skipta með sér leitinni, ok er Þorkell var einn saman staddr, þá þóttiz hann sjá á holtinu fyrir sér kú, ok er hann kemr at, þá var þat Slíkisteinsauga, en eigi kýr. Þeir runnuz á allsterkliga; fór Hallbjǫrn undan, ok er Þorkel varði minst, þá smýgr hann niðr í jǫrðina ór hǫndum honum. Eptir þat fór Þorkell heim. Húskarlinn var heim kominn, ok hafði hann fundit kúna. Ekki varð síðan mein at Hallbirni.

Þorbjǫrn skrjúpr var þá andaðr ok svá Melkorka; þau liggja bæði í kumli í Laxárdal, en Lambi son þeira bjó þar eptir. Hann var garpr mikill ok hafði mikit fé. Meira var Lambi virðr af mǫnnum en faðir hans fyrir sakir móðurfrænda sinna; vel var í frændsemi þeira Óláfs.

Líðr nú enn næsti vetr eptir dráp Kotkels. Um várit eptir hittuz þeir brœðr, Óláfr ok Þorleikr; spurði Óláfr, hvárt Þorleikr ætlaði at halda búi sínu. Þorleikr segir, at svá var. Óláfr mælti: "hins vilda ek beiða yðr, frændi, at þér breytið ráðahag yðrum ok fœrið utan; muntu þar þykkja sómamaðr, sem þú kemr, en ek hygg um Hrút frænda okkarn, at hann þykkiz kulda af kenna af skiptum yðrum. Er mér lítit um at hætta til lengr, at þit sitiz svá nær; er Hrútr aflamikill, en synir hans ofsamenn einir ok garpar; þykkjumz ek vant við kominn fyrir frændsemis sakir, er þér deilið illdeildum, frændr mínir."

Þorleikr mælti: "ekki kvíði ek því, at ek geta eigi haldit mér réttum fyrir Hrúti ok sonum hans, ok mun ek eigi fyrir því af landi fara. En ef þér þykkir miklu máli skipta, frændi, ok þykkiz þú þar um í miklum vanda sitja, þá vil ek gera fyrir þín orð, því at þá unða ek bezt mínu ráði, er ek var utanlendis; veit ek ok, at þú munt ekki at verr gera til Bolla sonar míns, þó at ek sjá hvergi í nánd, ok honum ann ek mest manna."

Óláfr svarar: "þá hefir þú vel af þessu máli, ef þú gerir eptir bœn minni; ætla ek mér þat at gera heðan í frá sem hegat til, er til Bolla kemr, ok vera til hans eigi verr en til minna sona."

Eptir þetta skilja þeir brœðr með mikilli blíðu. Þorleikr selr nú jarðir sínar ok verr fénu til utanferðar. Hann kaupir skip, er uppi stóð í Dǫgurðarnesi. En er hann var búinn með ǫllu, sté hann á skip út ok kona hans ok annat skuldalið. Skip þat verðr vel reiðfara, ok taka Noreg um haustit. Þaðan ferr hann suðr til Danmerkr, því at hann festi ekki yndi í Noregi; váru látnir frændr hans ok vinir, en sumir ór landi reknir. Síðan helt Þorleikr til Gautlands. Þat er flestra manna sǫgn, at Þorleikr ætti lítt við elli at fáz, ok þótti þó mikils verðr, meðan hann var uppi. Ok lúkum vér þar sǫgu frá Þorleiki.

Þat var þá jafnan tíðhjalat í Breiðafjarðardǫlum um skipti þeira Hrúts ok Þorleiks, at Hrútr hefði þungt af fengit Kotkatli ok sonum hans. Þá mælti Ósvífr til Guðrúnar ok brœðra hennar, bað þau á minnaz, hvárt þá væri betr ráðit at hafa þar lagit sjálfa sik í hættu við heljarmenn slíka, sem þau Kotkell váru.

Guðrún mælti: "eigi er sá ráðlauss, faðir, er þinna ráða á kost."

Óláfr sat nú í búi sínu með miklum sóma, ok eru þar allir synir hans heima ok svá Bolli, frændi þeira ok fóstbróðir. Kjartan var mjǫk fyrir sonum Óláfs. Þeir Kjartan ok Bolli unnuz mest; fór Kjartan hvergi þess, er eigi fylgði Bolli honum. Kjartan fór opt til Sælingsdalslaugar. Jafnan bar svá til, at Guðrún var at laugu; þótti Kjartani gott at tala við Guðrúnu, því at hon var bæði vitr ok málsnjǫll. Þat var allra manna mál, at með þeim Kjartani ok Guðrúnu þœtti vera mest jafnræði þeira manna, er þá óxu upp. Vinátta var ok mikil með þeim Óláfi ok Ósvífri ok jafnan heimboð, ok ekki því minnr, at kært gerðiz með enum yngrum mǫnnum.

Eitt sinn rœddi Óláfr við Kjartan: "eigi veit ek," segir hann, "hví mér er jafnan svá hugstœtt, er þú ferr til Lauga ok talar við Guðrúnu; en eigi er þat fyrir því, at eigi þœtti mér Guðrún fyrir ǫllum konum ǫðrum, ok hon ein er svá kvenna, at mér þykki þér fullkosta. Nú er þat hugboð mitt, en eigi vil ek þess spá, at vér frændr ok Laugamenn berim eigi allsendis gæfu til um vár skipti."

Kjartan kvaz eigi vilja gera í mót vilja fǫður síns, þat er hann mætti við gera, en kvaz vænta, at þetta mundi betr takaz, en hann gat til. Heldr Kjartan teknum hætti um ferðir sínar. Fór Bolli jafnan með honum. Líða nú þau missari.

Ásgeirr hét maðr ok var kallaðr œðikollr. Hann bjó at Ásgeirsá í Víðidal. Hann var son Auðunar skǫkuls; hann kom fyrst sinna kynsmanna til Íslands; hann nam Víðidal. Annarr son Auðunar hét Þorgrímr hærukollr; hann var faðir Ásmundar, fǫður Grettis. Ásgeirr œðikollr átti fimm bǫrn; son hans hét Auðun, faðir Ásgeirs, fǫður Auðunar, fǫður Egils, er átti Úlfeiði, dóttur Eyjólfs ens halta; þeira son var Eyjólfr, er veginn var á alþingi. Annarr son Ásgeirs hét Þorvaldr, hans dóttir var Dalla, er átti Ísleifr byskup; þeira son var Gizorr byskup. Enn þriði son Ásgeirs hét Kálfr.

Allir váru synir Ásgeirs vænligir menn. Kálfr Ásgeirsson var þann tíma í fǫrum ok þótti enn nýzti maðr. Dóttir Ásgeirs hét Þuríðr; hon var gipt Þorkatli kugga, syni Þórðar gellis; þeira son var Þorsteinn. Ǫnnur dóttir Ásgeirs hét Hrefna; hon var vænst kvenna norðr þar í sveitum ok vel vinsæl. Ásgeirr var mikill maðr fyrir sér.

Þat er sagt eitt sinni, at Kjartan Óláfsson byrjaði ferð sína suðr til Borgarfjarðar; ekki er getit um ferð hans, fyrr en hann kom til Borgar. Þar bjó þá Þorsteinn Egilsson, móðurbróðir hans. Bolli var í ferð með honum, því at svá var ástúðigt með þeim fóstbrœðrum, at hvárgi þóttiz nýta mega, at þeir væri eigi ásamt. Þorsteinn tók við Kjartani með allri blíðu, kvaz þǫkk kunna, at hann væri þar lengr en skemr. Kjartan dvelz at Borg um hríð. Þetta sumar stóð skip uppi í Gufuárósi; þat skip átti Kálfr Ásgeirsson. Hann hafði verit um vetrinn á vist með Þorsteini Egilssyni. Kjartan segir Þorsteini í hljóði, at þat var mest erendi hans suðr þangat, at hann vildi kaupa skip hálft at Kálfi: "er mér á því hugr at fara utan," — ok spyrr Þorstein, hversu honum virðiz Kálfr.

Þorsteinn kvaz hyggja, at hann væri góðr drengr; "er þat várkunn mikil, frændi," segir Þorsteinn, "at þik fýsi at kanna annarra manna siðu; mun þín ferð verða merkilig með nǫkkuru móti; eigu frændr þínir mikit í hættu, hversu þér tekz ferðin." Kjartan kvað vel takaz munu.

Síðan kaupir Kjartan skip hálft at Kálfi, ok gera helmingarfélag; skal Kjartan koma til skips, þá er tíu vikur eru af sumri. Gjǫfum var Kjartan út leiddr frá Borg. Ríða þeir Bolli heim síðan. En er Óláfr frétti þessa ráðabreytni, þá þótti honum Kjartan þessu hafa skjótt ráðit, ok kvaz þó eigi bregða mundu.

Lítlu síðar ríðr Kjartan til Lauga ok segir Guðrúnu utanferð sína.

Guðrún mælti: "skjótt hefir þú þetta ráðit, Kjartan".

Hefir hon þar um nǫkkur orð, þau er Kjartan mátti skilja, at Guðrún lét sér ógetit at þessu.

Kjartan mælti: "lát þér eigi þetta mislíka, ek skal gera annan hlut, svá at þér þykki vel."

Guðrún mælti: "entu þetta, því at ek mun brátt yfir því lýsa."

Kjartan bað hana svá gera.

Guðrún mælti: "þá vil ek fara utan með þér í sumar, ok hefir þú þá yfir bœtt við mik þetta bráðræði, því at ekki ann ek Islandi."

"Þat má eigi vera," segir Kjartan, "brœðr þínir eru óráðnir, en faðir þinn gamall, ok eru þeir allri forsjá sviptir, ef þú ferr af landi á brott, ok bíð mín þrjá vetr."

Guðrún kvaz um þat mundu engu heita, ok þótti sinn veg hváru þeira, ok skilðu með því. Reið Kjartan heim.

Óláfr reið til þings um sumarit. Kjartan reið með feðr sínum vestan ór Hjarðarholti ok skilðuz í Norðrárdal. Þaðan reið Kjartan til skips, ok Bolli frændi hans var í fǫr með honum. Tíu váru þeir íslenzkir menn saman alls, er í ferð váru með Kjartani, ok engi vildi skiljaz við Kjartan fyrir ástar sakir. Ríðr Kjartan til skips við þetta fǫruneyti. Kálfr Ásgeirsson fagnar þeim vel. Mikit fé hǫfðu þeir utan Kjartan ok Bolli. Halda þeir nú á búnaði sínum, ok þegar er byr gaf, sigla þeir út eptir Borgarfirði léttan byr ok góðan, ok síðan í haf. Þeim byrjaði vel, tóku Noreg norðr við Þrándheim, lǫgðu inn til Agðaness ok hittu þar menn at máli ok spurðu tíðenda. Þeim var sagt, at hǫfðingjaskipti var orðit í landinu, var Hákon jarl frá fallinn, en Óláfr konungr Tryggvason til kominn, ok hafði allr Noregr fallit í hans vald. Óláfr konungr bauð siðaskipti í Noregi; gengu menn allmisjafnt undir þat. Þeir Kjartan lǫgðu inn til Niðaróss skipi sínu.

Í þenna tíma váru margir menn íslenzkir í Noregi, þeir er virðingamenn váru. Lágu þar fyrir bryggjunum þrjú skip, er íslenzkir menn áttu ǫll; eitt skip átti Brandr enn ǫrvi, son Vermundar Þorgrímssonar; annat skip átti Hallfreðr vandræðaskáld; þriðja skip áttu brœðr tveir, hét annarr Bjarni, en annarr Þórhallr, þeir váru synir Breiðár-Skeggja austan ór Fellshverfi. Þessir menn allir hǫfðu ætlat um sumarit út til Íslands, en konungr hafði lagt farbann fyrir skip þessi ǫll, því at þeir vildu eigi taka við sið þeim, er hann bauð.

Allir íslenzkir menn fagna vel Kjartani, en þó Brandr bezt, því at þeir váru mjǫk kunnir áðr. Báru nú Íslendingar saman ráð sín, ok kom þat ásamt með þeim at níta sið þeim, er konungr bauð, ok hǫfðu þessir allir samband, þeir sem fyrr váru nefndir. Þeir Kjartan lǫgðu nú skipinu við bryggjur, ok ruddu skipit ok stofuðu fyrir fé sínu.

Óláfr konungr var í bœnum. Hann spyrr skipkvámu þessa ok þat með, at þar munu þeir menn margir á skipi, er mikilhæfir eru.

Þat var um haustit einn góðan veðrdag, at menn fóru ór bœnum til sunds á ána Nið. Þeir Kjartan sjá þetta. Þá mælti Kjartan til sinna félaga, at þeir mundu fara til sundsins at skemta sér um daginn. Þeir gera svá. Einn maðr lék þar miklu bezt.

Þá spyrr Kjartan Bolla, ef hann vili freista sunds við bœjarmanninn.

Bolli svarar: "ekki ætla ek þat mitt fœri."

"Eigi veit ek, hvar kapp þitt er nú komit," segir Kjartan, "ok skal ek þá til."

Bolli svarar: "þat máttu gera, ef þér líkar."

Kjartan fleygir sér nú út á ána ok at þessum manni, er bezt er sundfœrr, ok fœrir niðr þegar ok heldr niðri um hríð; lætr Kjartan þenna upp. Ok er þeir hafa eigi lengi uppi verit, þá þrífr sá maðr til Kjartans ok keyrir hann niðr; ok eru niðri ekki skemr, en Kjartani þótti hóf at; koma enn upp. Engi hǫfðuz þeir orð við. Et þriðja sinn fara þeir niðr, ok eru þeir þá miklu lengst niðri; þykkiz Kjartan nú eigi skilja, hversu sjá leikr mun fara, ok þykkiz Kjartan aldri komit hafa í jafnrakkan stað fyrr. Þar kemr at lykðum, at þeir koma upp ok leggjaz til lands.

Þá mælti bœjarmaðrinn: "hverr er þessi maðr?"

Kjartan sagði nafn sitt.

Bœjarmaðr mælti: "þú ert sundfœrr vel, eða ertu at ǫðrum íþróttum jafnvel búinn sem at þessi?"

Kjartan svarar ok heldr seint: "þat var orð á, þá er ek var á Íslandi, at þar fœri aðrar eptir, en nú er lítils um þessa vert."

Bœjarmaðr mælti: "þat skiptir nǫkkuru, við hvern þú hefir átt, eða hví spyrr þú mik engis?"

Kjartan mælti: "ekki hirði ek um nafn þitt."

Bœjarmaðr segir: "bæði er, at þú ert gerviligr maðr, enda lætr þú allstórliga; en eigi því síðr skaltu vita nafn mitt, eða við hvern þú hefir sundit þreytt; hér er Óláfr konungr Tryggvason."

Kjartan svarar engu ok snýr þegar í brott skikkjulauss; hann var í skarlatskyrtli rauðum. Konungr var þá mjǫk klæddr; hann kallar á Kjartan ok bað hann eigi svá skjótt fara. Kjartan víkr aptr ok heldr seint. Þá tekr konungr af herðum sér skikkju góða ok gaf Kjartani, kvað hann eigi skikkjulausan skyldu ganga til sinna manna. Kjartan þakkar konungi gjǫfina ok gengr til sinna manna ok sýnir þeim skikkjuna. Ekki létu hans menn vel yfir þessu; þóttu Kjartan mjǫk hafa gengit á konungs vald; ok er nú kyrt.

Veðráttu gerði harða um haustit; váru frost mikil ok kuldar. Heiðnir menn segja þat eigi undarligt, at veðrátta léti illa, — "geldr at nýbreytni konungs ok þessa ens nýja siðar, er goðin hafa reiðz."

Íslendingar váru allir saman um vetrinn í bœnum; var Kjartan mjǫk fyrir þeim. Veðrátta batnar, ok kómu menn fjǫlment þá til bœjarins at orðsending Óláfs konungs. Margir menn hǫfðu við kristni tekit í Þrándheimi, en hinir váru þó miklu fleiri, er í móti váru. Einn hvern dag átti konungr þing í bœnum út á eyrum ok talaði trú fyrir mǫnnum, langt erendi ok snjalt. Þrœndir hǫfðu her manns ok buðu konungi bardaga í mót. Konungr kvað þá vita skyldu, at hann þóttiz átt hafa við meira ofrefli en berjaz þar við þorpara í Þrándheimi. Skaut þá bóndum skelk í bringu ok lǫgðu allt á konungs vald, ok var mart fólk þá skírt. En síðan var slitit þinginu.

Þetta sama kveld sendir konungr menn til herbergis Íslendinga ok bað þá verða vísa, hvat þeir talaði. Þeir gera svá. Var þar inn at heyra glaumr mikill. Þá tók Kjartan til orða ok mælti til Bolla: "hversu fúss ertu, frændi, at taka við trú þeiri, er konungr býðr?"

"Ekki em ek þess fúss," svarar Bolli, "því at mér líz siðr þeira veykligr mjǫk."

Kjartan spyrr: "þótti yðr konungrinn í engum hótum hafa við þá, er eigi vildu undir ganga hans vilja?"

Bolli svarar: "at vísu þótti oss konungr ganga ór skugga um þat, at þeir mundu miklum afarkostum mœta af honum."

"Engis manns nauðungarmaðr vil ek vera," segir Kjartan, "meðan ek má upp standa ok vápnum valda; þykki mér þat ok lítilmannligt at vera tekinn sem lamb ór stekk eða melrakki ór gildru; þykki mér hinn kostr miklu betri, ef maðr skal þó deyja, at vinna þat nǫkkut áðr, er lengi sé uppi haft síðan."

Bolli spyrr: "hvat viltu gera?"

"Ekki mun ek því leyna," segir Kjartan, "brenna konunginn inni."

"Ekki kalla ek þetta lítilmannligt," segir Bolli, "en eigi mun þetta framgengt verða, at því er ek hygg; mun konungr vera giptudrjúgr ok hamingjumikill; hann hefir ok ǫrugg varðhǫld dag ok nótt."

Kjartan kvað áræðit flestum bila, þótt allgóðir karlmenn væri. Bolli kvað þat vant at sjá, hverjum hugar þyrfti at frýja; en margir tóku undir, at þetta væri þarfleysutal. Ok er konungsmenn hǫfðu þessa varir orðit, þá fóru þeir í brott ok segja konungi þetta tal allt.

Um morgininn eptir vill konungr þing hafa; er nú til stefnt ǫllum íslenzkum mǫnnum. Ok er þingit var sett, þá stóð konungr upp ok þakkaði mǫnnum þangatkvámu, þeim er hans vinir vildu vera ok við trú hǫfðu tekit. Hann heimti til tals við sik Íslendinga. Konungr spyrr, ef þeir vildi skírn taka. Þeir rœma þat lítt. Konungr segir, at þeir mundi þann kost velja sér til handa, er þeim gegndi verr, — "eða hverjum yðrum þótti þat ráðligast at brenna mik inni?"

Þá svarar Kjartan: "þat munu þér ætla, at sá muni eigi einurð til hafa við at ganga, er þat hefir mælt, en hér máttu þann sjá."

"Sjá má ek þik," segir konungr, "ok eigi smáráðan; en eigi mun þér þess auðit verða at standa yfir hǫfuðsvǫrðum mínum, ok œrna hefir þú sǫk til þess, þóttu heitaðiz eigi við fleiri konunga inni at brenna, fyrir þá sǫk er þér væri et betra kent; en fyrir þat er ek vissa eigi, hvárt hugr fylgði máli þínu, en drengiliga við gengit, þá skal þik eigi af lífi taka fyrir þessa sǫk; kann ok vera, at þú haldir því betr trúna, sem þú mælir meir í móti henni en aðrir; kann ek ok þat at skilja, at þat mun skipshǫfnum skipta, at þann dag munu við trú taka, er þú lætr ónauðigr skíraz, þykki mér ok á því líkendi, at frændr yðrir ok vinir muni mjǫk á þat hlýða, hvat þér talið fyrir þeim, er þér komið út til Islands; er þat ok nær mínu hugboði, at þú, Kjartan, hafir betra sið, er þú siglir af Noregi, en þá er þú komt hegat. Farið nú í friði ok í griðum, hvert er þér vilið af þessum fundi; skal eigi pynda yðr til kristni at sinni, því at guð mælir svá, at hann vill, at engi komi nauðigr til hans."

Var góðr rómr gǫrr at máli konungs ok þó mest af kristnum mǫnnum; en heiðnir menn mátu við Kjartan, at hann skyldi svara, sem hann vildi.

Þá mælti Kjartan: "þakka viljum vér yðr, konungr, er þér gefið oss góðan frið, ok þanneg máttu oss mest teygja at taka við trúnni at gefa oss upp stórsakir, en mælir til alls í blíðu, þar sem þér hafið þann dag allt ráð várt í hendi, er þér vilið, ok þat ætla ek mér at taka því at eins við trú í Noregi, at ek meta lítils Þór enn næsta vetr, er ek kem til Íslands."

Þá segir konungr ok brosti at: "þat sér á yfirbragði Kjartans, at hann þykkiz eiga meira traust undir afli sínu ok vápnum, heldr en þar sem er Þórr ok Óðinn."

Síðan var slitit þinginu.

Margir menn eggjuðu konung, er stund var í milli, at nauðga þeim Kjartani til trúarinnar, ok þótti óráðligt at hafa svá marga heiðna menn nær sér. Konungr svarar reiðuliga, kvaz þat hyggja, at margir mundi þeir kristnir, er eigi mundu þeir jafnháttagóðir sem Kjartan eða sveit hans, — "ok skal slíkra manna lengi bíða."

Konungr lætr mart nytsamligt vinna þann vetr, lætr hann kirkju gera ok auka mjǫk kaupstaðinn. Sú kirkja var gǫr at jólum. Þá mælti Kjartan, at þeir mundi ganga svá nær kirkju, at þeir mætti sjá atferði siðar þess, er kristnir menn hǫfðu. Tóku margir undir ok sǫgðu þat vera mundu mikla skemtan. Gengr Kjartan nú með sína sveit ok Bolli; þar er ok Hallfreðr í fǫr ok mart manna af Íslendingum.

Konungr talaði trú fyrir mǫnnum, bauði langt erendi ok snjallt, ok gerðu kristnir menn góðan róm at hans máli. En er þeir Kjartan váru gengnir í herbergi sín, tekz umrœða mikil, hverneg þeim hefði á litiz konunginn nú, er kristnir menn kalla næst enni mestu hátíð, — "því at konungr sagði, svá at vér máttum heyra, at sá hǫfðingi hafi í nótt borinn verit, er vér skulum nú á trúa, ef vér gerum eptir því, sem konungr býðr oss."

Kjartan segir: "svá leiz mér vel á konung et fyrsta sinn, er ek sá hann, at ek fekk þat þegar skilt, at hann var enn mesti ágætismaðr, ok þat hefir haldiz jafnan síðan, er ek hefi hann á mannfundum sét; en miklu bezt leiz mér þó í dag á hann, ok ǫll ætla ek oss þar við liggja vár málskipti, at vér trúim þann vera sannan guð, sem konungr býðr, ok fyrir engan mun má konungi nú tíðara til vera, at ek taka við trúnni, en mér er at láta skíraz, ok þat eina dvelr, er ek geng nú eigi þegar á konungs fund, er framorðit er dags, því at nú mun konungr yfir borðum vera, en sá dagr mun dveljaz, er vér sveitungar látum allir skíraz."

Bolli tók vel undir þetta ok bað Kjartan einn ráða þeira máli. Viðrœðu þeira Kjartans hafði konungr fyrri spurt, en borðin væri í brottu, því at hann átti trúnað í hvers þeira herbergi enna heiðnu manna. Konungrinn verðr allglaðr við þetta ok mælti: "sannat hefir Kjartan orðskviðinn, at hátíðir eru til heilla beztar."

Ok þegar um morgininn snimma, er konungr gekk til kirkju, mœtti Kjartan honum á strætinu með mikilli sveit manna. Kjartan kvaddi konung með mikilli blíðu ok kvaz eiga skyld erendi við hann. Konungr tók vel kveðju hans ok kvaz hafa spurt af et ljósasta um hans erendi, — "ok mun þér þetta mál auðsótt."

Kjartan bað þá ekki dvala við at leita at vatninu, ok kvað þó mikils mundu við þurfa. Konungr svarar ok brosti við: "já, Kjartan," segir hann, "eigi mundi okkr hér um harðfœri skilja, þóttu værir nǫkkuru kaupdýrri."

Síðan váru þeir Kjartan ok Bolli skírðir ok ǫll skipshǫfn þeira ok fjǫlði annarra manna. Þetta var annan dag jóla fyrir tíðir. Síðan bauð konungr Kjartani í jólaboð sitt ok svá Bolla, frænda hans. Þat er sǫgn flestra manna, at Kjartan hafi þann dag gǫrz handgenginn Óláfi konungi, er hann var fœrðr ór hvítaváðum, ok þeir Bolli báðir. Hallfreðr var eigi skírðr þann dag, því at hann skilði þat til, at konungr sjálfr skyldi halda honum undir skírn; konungr lagði þat til annan dag eptir. Kjartan ok Bolli váru með Óláfi konungi, þat er eptir var vetrarins. Konungr mat Kjartan um fram alla menn fyrir sakir ættar sinnar ok atgervi, ok er þat alsagt, at Kjartan væri þar svá vinsæll, at hann átti sér engan ǫfundarmann innan hirðar; var þat ok allra manna mál, at engi hefði slíkr maðr komit af Íslandi sem Kjartan. Bolli var ok enn vaskasti maðr ok metinn vel af góðum mǫnnum. Líðr nú vetr sjá. Ok er várar, búaz menn ferða sinna, svá hverr sem ætlaði.