Bókastaðir

Hǫskuldr Dala-Kollsson tók sótt í elli sinni. Hann sendi eptir sonum sínum ok ǫðrum frændum. Ok er þeir kómu, mælti Hǫskuldr við þá brœðr Bárð ok Þorleik: "ek hefi tekit þyngð nǫkkura; hefi ek verit ósóttnæmr maðr; hygg ek, at þessi sótt muni leiða mik til bana, en nú er, svá sem ykkr er kunnigt, at þit eruð menn skilgetnir ok eiguð at taka allan arf eptir mik, en sá er son minn enn þriði, at eigi er eðliborinn. Nú vil ek beiða ykkr brœðr, at Óláfr sé leiddr til arfs ok taki fé at þriðjungi við ykkr."

Bárðr svarar fyrri ok sagði, at hann mundi þetta gera, eptir því sem faðir hans vildi, — "því at ek vænti mér sóma af Óláfi í alla staði, því heldr sem hann er féríkari."

Þá mælti Þorleikr: "fjarri er þat mínum vilja, at Óláfr sé arfgengr gǫrr; hefir Óláfr œrit fé áðr; hefir þú, faðir, þar marga þína muni til gefna ok lengi mjǫk misjafnat með oss brœðrum; mun ek eigi upp gefa þann sóma með sjálfvild, er ek em til borinn."

Hǫskuldr mælti: "eigi munu þit vilja ræna mik lǫgum, at ek gefa tólf aura syni mínum svá stórættaðum í móðurkyn, sem Óláfr er."

Þorleikr játtar því.

Síðan lét Hǫskuldr taka gullhring Hákonarnaut — hann vá mǫrk — ok sverðit konungsnaut, er til kom hálf mǫrk gulls, ok gaf Óláfi syni sínum ok þar með giptu sína ok þeira frænda, kvaz eigi fyrir því þetta mæla, at eigi vissi hann, at hon hafði þar staðar numit. Óláfr tekr við gripunum ok kvaz til mundu hætta, hversu Þorleiki líkaði. Honum gaz illa at þessu ok þótti Hǫskuldr hafa haft undirmál við sik.

Óláfr svarar: "eigi mun ek gripina lausa láta, Þorleikr, því at þú leyfðir þvílíka fégjǫf við vitni; mun ek til þess hætta, hvárt ek fæ haldit." Bárðr kvaz vilja samþykkja ráði fǫður síns.

Eptir þetta andaðiz Hǫskuldr. Þat þótti mikill skaði, fyrst at upphafi sonum hans ok ǫllum tengðamǫnnum þeira ok vinum. Synir hans láta verpa haug virðuligan eptir hann. Lítit var fé borit í haug hjá honum. En er því var lokit, þá taka þeir brœðr tal um þat, at þeir munu efna til erfis eptir fǫður sinn, því at þat var þá tízka í þat mund.

Þa mælti Óláfr: "svá líz mér, sem ekki megi svá skjótt at þessi veizlu snúa, ef hon skal svá virðulig verða, sem oss þœtti sóma; er nú mjǫk á liðit haustit, en ekki auðvelt at afla fanga til; mun ok flestum mǫnnum þykkja torvelt, þeim er langt eigu til at sœkja, á haustdegi, ok vís ván, at margir komi eigi, þeir er vér vildim helzt at kœmi. Mun ek ok nú til þess bjóðaz í sumar á þingi at bjóða mǫnnum til boðs þessa. Mun ek leggja fram kostnað at þriðjungi til veizlunnar."

Þessu játta þeir brœðr, en Óláfr ferr nú heim. Þeir Þorleikr ok Bárðr skipta fé með sér. Hlýtr Bárðr fǫðurleifð þeira, því at til þess heldu fleiri menn, því at hann var vinsælli. Þorleikr hlaut meir lausafé. Vel var með þeim brœðrum Óláfi ok Bárði, en heldr stygt með þeim Óláfi ok Þorleiki. Nú líðr sjá enn næsti vetr, ok kemr sumar, ok líðr at þingi. Búaz þeir Hǫskuldssynir nú til þings. Var þat brátt auðsætt, at Óláfr mundi mjǫk vera fyrir þeim brœðrum. Ok er þeir koma til þings, tjalda þeir búð sína ok bjugguz um vel ok kurteisliga.

Þat er sagt einn dag, þá er menn ganga til lǫgbergs, þá stendr Óláfr upp ok kveðr sér hljóðs ok segir mǫnnum fyrst fráfall fǫður síns; "eru hér nú margir menn, frændr hans ok vinir. Nú er þat vili brœðra minna, at ek bjóða yðr til erfis eptir Hǫskuld fǫður várn ǫllum goðorðsmǫnnum, því at þeir munu flestir enir gildari menn, er í tengðum váru bundnir við hann; skal ok því lýsa, at engi skal gjafalaust á brott fara enna meiri manna. Þar með viljum vér bjóða bœndum ok hverjum, er þiggja vill, sælum ok veslum; skal sœkja hálfs mánaðar veizlu á Hǫskuldsstaði, þá er tíu vikur eru til vetrar."

Ok er Óláfr lauk sínu máli, þá var góðr rómr gǫrr, ok þótti þetta erendi stórum skǫruligt. Ok er Óláfr kom heim til búðar, sagði hann brœðrum sínum þessa tilætlan. Þeim fannz fátt um ok þótti œrit mikit við haft. Eptir þingit ríða þeir brœðr heim. Líðr nú sumarit. Búaz þeir brœðr við veizlunni; leggr Óláfr til óhneppiliga at þriðjungi, ok er veizlan búin með hinum beztu fǫngum; var mikit til aflat þessar veizlu, því at þat var ætlat, at fjǫlmennt mundi koma. Ok er at veizlu kemr, er þat sagt, at flestir virðingamenn koma, þeir sem heitit hǫfðu. Var þat svá mikit fjǫlmenni, at þat er sǫgn manna flestra, at eigi skyrti níu hundruð. Þessi hefir ǫnnur veizla fjǫlmennust verit á Íslandi, en sú ǫnnur, er Hjaltasynir gerðu erfi eptir fǫður sinn; þar váru tólf hundruð. Þessi veizla var en skǫruligsta at ǫllu, ok fengu þeir brœðr mikinn sóma; ok var Óláfr mest fyrirmaðr. Óláfr gekk til móts við báða brœðr sína um fégjafir; var ok gefit ǫllum virðingamǫnnum. Ok er flestir menn váru í brottu farnir, þá víkr Óláfr til máls við Þorleik bróður sinn ok mælti:

"Svá er, frændi, sem þér er kunnigt, at með okkr hefir verit ekki mart. Nú vilda ek til þess mæla, at vit betraðim frændsemi okkra; veit ek, at þér mislíkar, er ek tók við gripum þeim, er faðir minn gaf mér á deyjanda degi. Nú ef þú þykkiz af þessu vanhaldinn, þá vil ek þat vinna til heils hugar þíns at fóstra son þinn, ok er sá kallaðr æ minni maðr, er ǫðrum fóstrar barn."

Þorleikr tekr þessu vel ok sagði, sem satt er, at þetta er sœmiliga boðit. Tekr nú Óláfr við Bolla, syni Þorleiks. Þá var hann þrévetr. Skiljaz þeir nú með enum mesta kærleik, ok ferr Bolli heim í Hjarðarholt með Óláfi. Þorgerðr tekr vel við honum. Fœðiz Bolli þar upp, ok unnu þau honum eigi minna en sínum bǫrnum.

Óláfr ok Þorgerðr áttu son; sá sveinn var vatni ausinn, ok nafn gefit; lét Óláfr kalla hann Kjartan eptir Mýrkjartani móðurfǫður sínum. Þeir Bolli ok Kjartan váru mjǫk jafngamlir. Enn áttu þau fleiri bǫrn. Son þeira hét Steinþórr ok Halldórr, Helgi, ok Hǫskuldr hét enn yngsti son Ólafs. Bergþóra hét dóttir þeira Ólafs ok Þorgerðar ok Þorbjǫrg. Ǫll váru bǫrn þeira mannvæn, er þau óxu upp. Í þenna tíma bjó Hólmgǫngu-Bersi í Saurbœ á þeim bœ, er í Tungu heitir. Hann ferr á fund Ólafs ok bauð Halldóri syni hans til fóstrs. Þat þiggr Óláfr, ok ferr Halldórr heim með honum. Hann var þá vetrgamall. Þat sumar tekr Bersi sótt ok liggr lengi sumars. Þat er sagt einn dag, er menn váru at heyverki í Tungu, en þeir tveir inni Halldórr ok Bersi; lá Halldórr í vǫggu. Þá fellr vaggan undir sveininum ok hann ór vǫggunni á gólfit. Þá mátti Bersi eigi til fara. Þá kvað Bersi þetta:

Síðan koma menn ok taka Halldór upp af gólfinu, en Bersa batnar. Halldórr fœddiz þar upp ok var mikill maðr ok vaskligr. Kjartan Óláfsson vex upp heima í Hjarðarholti. Hann var allra manna fríðastr, þeira er fœz hafa á Íslandi. Hann var mikilleitr ok vel farinn í andliti, manna bezt eygðr ok ljóslitaðr; mikit hár hafði hann ok fagrt sem silki, ok fell með lokkum, mikill maðr ok sterkr, eptir sem verit hafði Egill móðurfaðir hans eða Þórólfr. Kjartan var hverjum manni betr á sik kominn, svá at allir undruðuz, þeir er sá hann; betr var hann ok vígr en flestir menn aðrir; vel var hann hagr ok syndr manna bezt. Allar íþróttir hafði hann mjǫk um fram aðra menn; hverjum manni var hann lítillátari, ok vinsæll, svá at hvert barn unni honum; hann var léttúðigr ok mildr af fé. Óláfr unni mest Kjartani allra barna sinna. Bolli fóstbróðir hans var mikill maðr. Hann gekk næst Kjartani um allar íþróttir ok atgervi; sterkr var hann ok fríðr sýnum, kurteisligr ok enn hermannligsti, mikill skartsmaðr. Þeir unnuz mikit fóstbrœðr. Sitr Óláfr nú at búi sínu, svá at vetrum skipti eigi allfám.

Þat er sagt eitt vár, at Óláfr lýsti því fyrir Þorgerði, at hann ætlar utan, — "vil ek, at þú varðveitir bú okkar ok bǫrn."

Þorgerðr kvað sér lítit vera um þat, en Óláfr kvaz ráða mundu. Hann kaupir skip, er uppi stóð vestr í Vaðli. Óláfr fór utan um sumarit ok kemr skipi sínu við Hǫrðaland. Þar bjó sá maðr skamt á land upp, er hét Geirmundr gnýr, ríkr maðr ok auðigr ok víkingr mikill; ódældarmaðr var hann, ok hafði nú sez um kyrt ok var hirðmaðr Hákonar jarls ens ríka. Geirmundr ferr til skips ok kannaz brátt við Óláf, því at hann hafði heyrt hans getit. Geirmundr býðr Óláfi til sín með svá marga menn, sem hann vildi. Þat þiggr Óláfr ok ferr til vistar með sétta mann. Hásetar Óláfs vistaz þar um Hǫrðaland. Geirmundr veitir Óláfi vel. Þar var bœr risuligr ok mart manna; var þar gleði mikil um vetrinn. En er á leið vetrinn, sagði Óláfr Geirmundi skyn á um erendi sín, at hann vill afla sér húsaviðar; kvaz þykkja mikit undir, at hann fengi gott viðaval.

Geirmundr svarar: "Hákon jarl á bezta mǫrk, ok veit ek víst, ef þú kemr á hans fund, at þér mun sú innan handar, því at jarl fagnar vel þeim mǫnnum, er eigi eru jafnvel mentir sem þú, Óláfr, ef hann sœkja heim."

Um várit byrjar Óláfr ferð sína á fund Hákonar jarls; tók jarl við honum ágæta vel ok bauð Óláfi með sér at vera, svá lengi sem hann vildi. Óláfr segir jarli, hversu af stóðz um ferð hans, — "vil ek þess beiða yðr, herra, at þér létið oss heimila mǫrk yðra at hǫggva húsavið."

Jarl svarar: "ósparat skal þat, þóttu fermir skip þitt af þeim viði, er vér munum gefa þér, því at vér hyggjum, at oss sœki eigi heim hversdagliga slíkir menn af Íslandi."

En at skilnaði gaf jarl honum øxi gullrekna, ok var þat en mesta gersemi. Skilðuz síðan með enum mesta kærleik.

Geirmundr skipar jarðir sínar á laun ok ætlar út til Íslands um sumarit á skipi Óláfs; leynt hefir hann þessu alla menn. Eigi vissi Óláfr, fyrr en Geirmundr flutti fé sitt til skips Óláfs, ok var þat mikill auðr.

Óláfr mælti: "eigi mundir þú fara á mínu skipi, ef ek hefða fyrr vitat, því at vera ætla ek þá munu nǫkkura á Íslandi, at betr gegndi, at þik sæi aldri. En nú er þú ert hér kominn við svá mikit fé, þá nenni ek eigi at reka þik aptr sem búrakka."

Geirmundr segir: "eigi skal aptr setjaz, þóttu sér heldr stóroðr, því at ek ætla at vera at fá yðvarr farþegi."

Stíga þeir Óláfr á skip ok sigla í haf. Þeim byrjaði vel ok tóku Breiðafjǫrð; bera nú bryggjur á land í Laxárósi. Lætr Óláfr bera viðu af skipi ok setr upp skipit í hróf þat, er faðir hans hafði gera látit. Óláfr bauð Geirmundi til vistar með sér. Þat sumar lét Óláfr gera eldhús í Hjarðarholti, meira ok betra en menn hefði fyrr sét. Váru þar markaðar ágætligar sǫgur á þiliviðinum ok svá á ræfrinu; var þat svá vel smíðat, at þá þótti miklu skrautligra, er eigi váru tjǫldin uppi. Geirmundr var fáskiptinn hversdagla, óþýðr við flesta; en hann var svá búinn jafnan, at hann hafði skarlatskyrtil rauðan ok gráfeld yztan ok bjarnskinnshúfu á hǫfði, sverð í hendi; þat var mikit vápn ok gott, tannhjǫlt at; ekki var þar borit silfr á, en brandrinn var hvass, ok beið hvergi ryð á. Þetta sverð kallaði hann Fótbít ok lét þat aldregi hendi firr ganga. Geirmundr hafði skamma hríð þar verit, áðr hann feldi hug til Þuríðar, dóttur Óláfs, ok vekr hann bónorð við Óláf, en hann veitti afsvǫr. Síðan berr Geirmundr fé undir Þorgerði, til þess at hann næði ráðinu. Hon tók við fénu, því at eigi var smám fram lagt. Síðan vekr Þorgerðr þetta mál við Óláf; hon segir ok sína ætlan, at dóttir þeira muni eigi betr verða gefin, — "því at hann er garpr mikill, auðigr ok stórlátr."

Þá svarar Óláfr: "eigi skal þetta gera í móti þér heldr en annat, þótt ek væra fúsari at gipta Þuríði ǫðrum manni."

Þorgerðr gengr í brott ok þykkir gott orðit sitt erendi. Sagði nú svá skapat Geirmundi. Hann þakkaði henni sín tillǫg ok skǫrungsskap; vekr nú Geirmundr bónorðit í annat sinn við Óláf, ok var þat nú auðsótt. Eptir þat fastnar Geirmundr sér Þuríði, ok skal boð vera at áliðnum vetri í Hjarðarholti. Þat boð var allfjǫlment, því at þá var algǫrt eldhúsit. Þar var at boði Úlfr Uggason ok hafði ort kvæði um Óláf Hǫskuldsson ok um sǫgur þær, er skrifaðar váru á eldhúsinu, ok fœrði hann þar at boðinu. Þetta kvæði er kallat Húsdrápa ok er vel ort. Óláfr launaði vel kvæðit. Hann gaf ok stórgjafir ǫllu stórmenni, er hann hafði heim sótt. Þótti Óláfr vaxit hafa af þessi veizlu.

Ekki var mart um í samfǫrum þeira Geirmundar ok Þuríðar; var svá af beggja þeira hendi. Þrjá vetr var Geirmundr með Óláfi, áðr hann fýstiz í brott ok lýsti því, at Þuríðr mundi eptir vera ok svá dóttir þeira, er Gróa hét. Sú mær var þá vetrgǫmul; en fé vill Geirmundr ekki eptir leggja. Þetta líkar þeim mœðgum stórum illa ok segja til Óláfi.

En Óláfr mælti þá: "hvat er nú, Þorgerðr? Er austmaðrinn eigi jafnstórlátr nú sem um haustit, þá er hann bað þik mægðarinnar?"

Kómu þær engu á leið við Óláf, því at hann var um alla hluti samningarmaðr, kvað ok mey skyldu eptir vera, þar til er hon kynni nǫkkurn farnað. En at skilnaði þeira Geirmundar gaf Óláfr honum kaupskipit með ǫllum reiða. Geirmundr þakkar honum vel ok sagði gefit allstórmannliga. Síðan býr hann skipit ok siglir út ór Laxárósi léttan landnyrðing, ok fellr veðrit, er þeir koma út at eyjum. Hann liggr út við Øxney hálfan mánuð, svá at honum gefr eigi í brott. Í þenna tíma átti Óláfr heimanfǫr at annaz um reka sína. Síðan kallar Þuríðr dóttir hans til sín húskarla, bað þá fara með sér. Hon hafði ok með sér meyna; tíu váru þau saman. Hon lætr setja fram ferju, er Óláfr átti. Þuríðr bað þá sigla ok róa út eptir Hvammsfirði, ok er þau koma út at eyjum, bað hon þá skjóta báti útbyrðis, er stóð á ferjunni. Þuríðr sté á bátinn ok tveir menn aðrir, en hon bað þá gæta skips, er eptir váru, þar til er hon kœmi aptr. Hon tók meyna í faðm sér ok bað þá róa yfir strauminn, þar til er þau mætti ná skipinu. Hon greip upp nafar ór stafnlokinu ok seldi í hendr fǫrunaut sínum ǫðrum, bað hann ganga á knarrarbátinn ok bora, svá at ófœrr væri, ef þeir þyrfti skjótt til at taka. Síðan lét hon sik flytja á land ok hafði meyna í faðmi sér. Þat var í sólarupprás. Hon gengr út eptir bryggju ok svá í skipit. Allir menn váru í svefni. Hon gekk at húðfati því, er Geirmundr svaf í. Sverðit Fótbítr hekk á hnykkistafnum. Þuríðr setr nú meyna Gró í húðfatit, en greip upp Fótbít ok hafði með sér. Síðan gengr hon af skipinu ok til fǫrunauta sinna. Nú tekr mærin at gráta. Við þat vaknar Geirmundr ok sez upp ok kennir barnit ok þykkiz vita, af hverjum rifjum vera mun. Hann sprettr upp ok vill þrífa sverðit ok missir, sem ván var; gengr út á borð ok sér, at þau róa frá skipinu. Geirmundr kallar á menn sína ok bað þá hlaupa í bátinn ok róa eptir þeim. Þeir gera svá, ok er þeir eru skamt komnir, þá finna þeir, at sjár kolblár fellr at þeim; snúa nú aptr til skips. Þá kallar Geirmundr á Þuríði ok bað hana aptr snúa ok fá honum sverðit Fótbít, — "en tak við mey þinni ok haf heðan með henni fé svá mikit, sem þú vill."

Þuríðr segir: "þykki þér betra en eigi at ná sverðinu?"

Geirmundr svarar: "mikit fé læt ek annat, áðr mér þykkir betra at missa sverðsins."

Hon mælti: "þá skaltu aldri fá þat; hefir þér mart ódrengiliga farit til vár; mun nú skilja með okkr."

Þá mælti Geirmundr: "ekki happ mun þér í verða at hafa með þér sverðit."

Hon kvaz til þess mundu hætta.

"Þat læt ek þá um mælt," segir Geirmundr, "at þetta sverð verði þeim manni at bana í yðvarri ætt, er mestr er skaði at, ok óskapligast komi við." Eptir þetta ferr Þuríðr heim í Hjarðarholt. Óláfr var ok þá heim kominn ok lét lítt yfir hennar tiltekju: en þó var kyrt. Þuríðr gaf Bolla frænda sínum sverðit Fótbít, því at hon unni honum eigi minna en brœðrum sínum; bar Bolli þetta sverð lengi síðan. Eptir þetta byrjaði þeim Geirmundi; sigla þeir í haf ok koma við Nóreg um haustit. Þeir sigla á einni nótt í boða fyrir Staði. Týniz Geirmundr ok ǫll skipshǫfn hans, ok lýkr þar frá Geirmundi at segja.