Bókastaðir

Laurentius biskup sagðist standa vilja á því sáttmáli, sem hann ok bræðrnir höfðu gjört hit fyrra sumarit; ok svo sem þeir biskuparnir töluðust lengr við, var [ð] herra Jón biskup æ því harðari. Beiddist Laurentius biskup orlofs af stefnunni, at hafa ráðagjörð við presta sína; ok því fengnu af Jóni biskupi, spurði herra Laurentius prestana ok aðra sína trúnaðarmenn, hvat nú væri ráðligast upp at taka í sögðu máli, en allir viku aptr til hans sjálfs, lögðu þó sumir nokkut misjafnt til, ok fann hann þat sjálfr, af hverjum hug til var lagt. Þá talaði Laurentius biskup: "sé ek hversu þetta mál mun til fara: ef Jón biskup ok Þorlákr ábóti fara með orskurði fram, dæmandi öll völd bræðrum yfir veraldligum hlutum á Möðruvöllum, lízt oss óvísara at erkibiskupinn taki þann orskurð aptr, en þó at vér gjörim pro bono pacis, at bræðrnir hafi veraldligt ráð yfir gózi;Þá talaði Laurentius biskup: "sè ek hversu þetta mál mun til fara: ef Jón biskup ok Þorlákr ábóti fara með orskurði fram, dæmandi öll völd bræðrum yfir veraldligum hlutum á Möðruvöllum, lízt oss óvísara at erkibiskupinn taki þann orskurð aptr, en þó at vèr gjörim pro bono pacis, at bræðrnir hafi veraldligt ráð yfir gózi; þykir oss líkara, at erkibiskupinn taki aptr þá gjörð, sem vér gjörum, ef honum þykir eigi skynsamlig, ok væri þá nokkur von, at hann vildi at hit fyrra sáttmál heldist, sem vér gjörðum í fyrra sumar".þykir oss líkara, at erkibiskupinn taki aptr þá gjörð, sem vèr gjörum, ef honum þykir eigi skynsamlig, ok væri þá nokkur von, at hann vildi at hit fyrra sáttmál hèldist, sem vèr gjörðum í fyrra sumar". Ok þat staðfestist í hans ráðagjörðum, at tálma með þessum hætti orskurðinn. Sendir hann fram til þeirra tvo presta sína; kómu þeir aptr með því sendiboði, at þeir mundi at þeim kosti ganga. Gekk Laurentius biskup í stofu; vóru þá kallaðir bræðr; spurði Jón biskup Laurentium, at hverri sætt hann vill ganga við bræðr.

"Þat mun ek upp taka, sem margir munu virða mér til lítilmennsku, at játa því, at bræðr á Möðruvöllum hafi völd yfir veraldarráðum, heldr en vér deilim, ef erkibiskupinn vill þessa gjörð stöðuga halda"."Þat mun ek upp taka, sem margir munu virða mèr til lítilmennsku, at játa því, at bræðr á Möðruvöllum hafi völd yfir veraldarráðum, heldr en vèr deilim, ef erkibiskupinn vill þessa gjörð stöðuga halda". Bræðrnir játuðu at halda sáttmál; var þetta staðfest með handlögum, at herra prior skyldi skipast með bræðrum; skyldi [hann] hafa öll völd yfir staðnum ok öllu gózi, föstu ok lausu, svo utan klaustrs sem innan; var Þorgeirr skipaðr prior; lét biskup Laurentius af [h] enda honum allt góz í föstu ok lausu, en reiknat var í burtu frá Hólastaðar góz, ok at þessu gjörvu reið herra Jón ok Þorlákr ábóti, herra Ketill ok allir sunnanmenn, suðr á fjall;lèt biskup Laurentius af [h] enda honum allt góz í föstu ok lausu, en reiknat var í burtu frá Hólastaðar góz, ok at þessu gjörvu reið herra Jón ok Þorlákr ábóti, herra Ketill ok allir sunnanmenn, suðr á fjall; fell sá orðrómr á af alþýðu, at Laurentius biskup hefði allt látið undir mælast fyrir þeim sunnanmönnum;fèll sá orðrómr á af alþýðu, at Laurentius biskup hefði allt látið undir mælast fyrir þeim sunnanmönnum; skildu biskupar blíðliga, sem þeim stóð opinberliga, en þó ekki með slíkum kærleik ok vináttu sem fyrra sumarit. Visiteraði Laurentius biskup um norðrsveitir til Maríumessu, vóru þá tvö skip á Gáseyri ok ætluðu til Noregis um sumarit.

Nú er frá því at segja, at Laurentius biskup kallaði til sín sira Egil af Grenja [ðar] stað, ok meðal annarra hluta talaði hann svo til hans einsliga: "þat er svo fellt sem allir vita, hverir vegir á fellu Möðruvalla-mál í sumar, at ek varð at vægja fyrir því ofvaldi sem at mér gekk, þó at ek þættist á réttu máli standa;Nú er frá því at segja, at Laurentius biskup kallaði til sín sira Egil af Grenja [ðar] stað, ok meðal annarra hluta talaði hann svo til hans einsliga: "þat er svo fellt sem allir vita, hverir vegir á fellu Möðruvalla-mál í sumar, at ek varð at vægja fyrir því ofvaldi sem at mèr gekk, þó at ek þættist á rèttu máli standa; uni ek illa við, ef svo skal standa þetta mál, at brædr á Möðruvöllum skulu stjórna gózi öllu; munu [þeir] eyða upp með heimsku ok óvizku því gózi, sem herra Jörundr biskup hefir gefit í burt af Hólastaðar gózi, ok undir vald óvitra manna, en sú sættargjörð, sem gjör var it fyrra sumar, er ónýt gjör ok fyrir ekki haldandi. Nú með því, sira Egill, lærisveinn minn, at ek treysti þér bezt ok framast til, at þú fullgjörir minn vilja, því hefi ek þér fyrirhugat ferð fram til Noregis í sumar með bréfum mínum til erkibiskups, um þat erindi, sem til heyrir Möðruvalla-málum."Nú með því, sira Egill, lærisveinn minn, at ek treysti þèr bezt ok framast til, at þú fullgjörir minn vilja, því hefi ek þèr fyrirhugat ferð fram til Noregis í sumar með brèfum mínum til erkibiskups, um þat erindi, sem til heyrir Möðruvalla-málum." Sira Egill svaraði: "kennist ek þat, at ek hefi af yðr margt gott numit, ok ek væri skyldastr til allra manna at gjöra yðvarn vilja; en þó kennir ek mik sjálfr, at ek hefi hvorki klerkdóm, vizku eðr málsnild, til þess at fara fram með þessum erindum, einkanliga mest fyrir þat, at svo mikils háttar menn hafa áðr at verit ok yfir set [ið] sögðu máli, hins annars, at þér hafit nú sjálfir samþykkt ok styrkt með yðru innsigli, at brædr skulu hafa sjálfir veraldarráð;en þó kennir ek mik sjálfr, at ek hefi hvorki klerkdóm, vizku eðr málsnild, til þess at fara fram með þessum erindum, einkanliga mest fyrir þat, at svo mikils háttar menn hafa áðr at verit ok yfir set [ið] sögðu máli, hins annars, at þèr hafit nú sjálfir samþykkt ok styrkt með yðru innsigli, at brædr skulu hafa sjálfir veraldarráð; skil ek, at þat veitir torsótt aptr at taka þá gjörð." "Vissir þú þat," sagði Laurentius biskup, "at þat gjörða ek pro bono pacis, at ek samþykkti síðari gjörð, þvíat ek sá, at óbæriligan skaða mundi Hólastað af leiða, ef þeir Jón biskup ok Þorlákr hefði orskurðat brædrunum fjárhaldit, ok þó mikit góz [á] ofan." At síðustu bað Laurentius biskup ok bauð honum at fara, talaði hann: "dýrt er drottins orð, skal ek svo gjöra sem þér vilit."At síðustu bað Laurentius biskup ok bauð honum at fara, talaði hann: "dýrt er drottins orð, skal ek svo gjöra sem þèr vilit."

Við þessi orð varð biskup harla feginn. Var þá tekit þegar sira Egli far á Gáseyri ok sveini hans. Sendi herra Laurentius biskup erkibiskupinum sæmiligar presentur, skrifandi með honum alla [n] processum, sendandi honum hvorutveggju sættargjörð. Skrifaði hann eina s [ch] edula, hvat hann hafði samansett af kirkjunnar lögum, ok síðan fyrri sættargjörð var gjör, vóru judices delegati endaðir sínu valdi, ok áttu ekki með gjöra sögðu máli. Ok sem skip var búit, tók sira Egill orlof af Laurentio; gaf þeim skjótt byr, ok létu í haf, ok urðu vel reiðfara, tóku Noreg ekki langt frá Þrándheimi.gaf þeim skjótt byr, ok lètu í haf, ok urðu vel reiðfara, tóku Noreg ekki langt frá Þrándheimi. Fór sira Egill sem skjótast á fund erkibiskups, ok afhendi honum bréf, boðskap ok presentur herra Laurentii biskups;Fór sira Egill sem skjótast á fund erkibiskups, ok afhendi honum brèf, boðskap ok presentur herra Laurentii biskups; tók herra erkibiskupinn því öllu vel, bjóðandi honum at vera á hans garði ok kosti um vetrinn með einum sveini. Þá sira Egill þat ok sat á ráðsmannsstól um vetrinn í bezta yfirlæti.

Í annan stað er frá því at segja, at herra Jón fréttir at Laurentius biskup lét sira Egil sigla, ok þótti þat líkligt, at hann mundi fara með Möðruvalla-málum, sendi hann prest þann, sem hann helt fremstan í sínu biskupsdæmi, var þat sira Arngrímr Brandsson, er átti Oddastað.Í annan stað er frá því at segja, at herra Jón frèttir at Laurentius biskup lèt sira Egil sigla, ok þótti þat líkligt, at hann mundi fara með Möðruvalla-málum, sendi hann prest þann, sem hann hèlt fremstan í sínu biskupsdæmi, var þat sira Arngrímr Brandsson, er átti Oddastað. Skrifaði biskup Jón ok ábóti Þorlákr um Möðruvelli, reiknandi hvert sáttmál Laurentii biskups ok bræðra hafði gjörzt síðast, beiðandi erkibiskupinn, at hann mundi þá gjörð styrkja ok confirmera. Fór sira Arngrímr í skip, ok varð vel reiðfara, ok kómu við Noreg; fór hann sem skjótast mátti hann á fund erkibiskups, ok af [h] enti honum bréf herra Jóns biskups ok Þorláks ábóta, tók erkibiskupinn því vel, bjóðandi sira Arngrími upp á sinn garð með einum sveini, hafa þar sinn kost um vetrinn;fór hann sem skjótast mátti hann á fund erkibiskups, ok af [h] enti honum brèf herra Jóns biskups ok Þorláks ábóta, tók erkibiskupinn því vel, bjóðandi sira Arngrími upp á sinn garð með einum sveini, hafa þar sinn kost um vetrinn; skipaði erkibiskupinn sira Arngrími at sitja á ráðsmannsstól; skipaði ráðsmaðr þeim sendiboðum eitt lopt at sofa í; var svo kært með þeim, sem þeir væri kjötligir bræðr. Þat var mi [s] skipt með þeim athöfn um vetrinn: sira Egill kom sér sem optast í kærleika við [erki] biskupinn, flytjandi sín mál ok allegaciones, þær sem Laurentius biskup hafði áðr látið notera upp fyrir honum;Þat var mi [s] skipt með þeim athöfn um vetrinn: sira Egill kom sèr sem optast í kærleika við [erki] biskupinn, flytjandi sín mál ok allegaciones, þær sem Laurentius biskup hafði áðr látið notera upp fyrir honum; undirstóð herra erkibiskupinn skjótt, at sira Egill var hinn bezti klerkr ok jurista; var sira Egill jafnan í studio hjá erkibiskupi, ok flutti um Möðruvalla-mál, sýnandi erkibiskupinum þat sáttmál, sem þeir gjörðu, biskup Laurentius af annarri álfu, [en] bræðr af Möðruvöllum af annarri, svo ok eigi síðr, hversu vel þat sáttmál var haldit: látið smíða þeim klaustr, ok kirkju uppreisa, ok fengit til klukkur ok skrúða ok sæmiligt viðværi; sýndi sira Egill þetta allt erkibiskupinum undir bréfum ok innsiglum sæmiligra presta ok svo eigi síðr leikmanna;sýndi sira Egill þetta allt erkibiskupinum undir brèfum ok innsiglum sæmiligra presta ok svo eigi síðr leikmanna; kom svo innan lítils tíma, at erkibiskupinn trúði þetta allt satt vera sem hann flutti. En sira Arngrímr hafði aðra daga, því hann gekk dagliga til eins organsmeistara, er var í Þrándheimi, ok lét hann svo kenna sér at gjöra organum, en aldri flutti hann fyrir erkibiskupi um Möðruvalla-mál.En sira Arngrímr hafði aðra daga, því hann gekk dagliga til eins organsmeistara, er var í Þrándheimi, ok lèt hann svo kenna sèr at gjöra organum, en aldri flutti hann fyrir erkibiskupi um Möðruvalla-mál. Vóru sendiboðar í enu sæmiligasta haldi af erkibiskupinum um vetrinn.

Nú er frá því at segja, hvat fram fór á Íslandi síðan þeir fóru til Noregs. Svo sem bræðr á Möðruvöllum tóku stjórn yfir gózi, fór fram með lítilli forsjón; fékkst í með prior Þorgeiri Uppsala-Hrólfr, ok margir bændr um Hörgárdal ok Eyjafjörð, ok varð kostnaðarsamt, því at setur vóru miklar á Möðruvöllum af þeim ok þeirra fylgjorum; þóttust bræðr eigi fá af Laurentio biskupi þat góz, sem þeim þótti sem Möðruvöllum hefði fylgt at fornu. Biskup sagði, at þeir hefði ínóg at geyma, ok eigi færi þeir stefnligar með því gózi, sem hann hafði þeim látið í hendr fá; mislíkaði biskupi þat mjök, at leikmenn fengust í með þeim. Um vetrinn eptir jól reið prior Þorgeirr heiman af Möðruvöllum, ok ætlaði suðr í Skálholt; gisti hann á Reykjum í Skagafirði, bjó þar þá sira Þorleifr, er þá var mestr hörpuslagari á Íslandi; bar þat til um nóttina, sem hann var þar, at öll þau bréf, sem hann hafði meðferðar, vóru þau tekin burt fram, hver geymd höfðu verit í einu húsi ok söðlar þeirra.bar þat til um nóttina, sem hann var þar, at öll þau brèf, sem hann hafði meðferðar, vóru þau tekin burt fram, hver geymd höfðu verit í einu húsi ok söðlar þeirra. Höfðu margir bændr af Eyjafirði ok Hörgárdal skrifat með prior suðr til herra Jóns biskups í Skálholt; var þetta kennt sira Birni Ófeigssyni, er þá hafði prófastdæmi um Skagafjörð, at hann hefði sent drengi þá, sem fóru með honum, at komast at bréfunum, ok hefði hann fært biskupi;var þetta kennt sira Birni Ófeigssyni, er þá hafði prófastdæmi um Skagafjörð, at hann hefði sent drengi þá, sem fóru með honum, at komast at brèfunum, ok hefði hann fært biskupi; varð þetta ekki sannprófat hvat kvittað var. Fór prior Þorgeirr suðr í Skálholt, ok hitti herra Jón biskup heima; tók hann meðr honum með sannri blíðu; dvaldist hann þar nokkra [r] nætr. At síðustu, áðr prior Þorgeirr tók orlof, lét herra Jón biskup fram bera kalek gylltan harðla sæmiliga [n], þar með hökla tvo, svo segjandi: "þessa gripi viljum vér gefa til kirkjunnar á Möðruvöllum ok klaustrs hins heilaga Augusti [ni], til æfinligrar eignar, en oss til syndalausnar ok sálubótar;At síðustu, áðr prior Þorgeirr tók orlof, lèt herra Jón biskup fram bera kalek gylltan harðla sæmiliga [n], þar með hökla tvo, svo segjandi: "þessa gripi viljum vèr gefa til kirkjunnar á Möðruvöllum ok klaustrs hins heilaga Augusti [ni], til æfinligrar eignar, en oss til syndalausnar ok sálubótar; viljum vér því svo gjöra, at enginn megi þat með sönnu segja, at vér hafim í nokkru sneytt klaustrið, ok eigi fémútu til tekit at sinna bræðrum i málaferlum við Laurentium biskup, heldr at vér sæim eigi annat sannara fyrir guði, [en] at bræðr hefði öll völd yfir gózi, svo utan klaustrs sem innan, hverjum sem þat er í móti."viljum vèr því svo gjöra, at enginn megi þat með sönnu segja, at vèr hafim í nokkru sneytt klaustrið, ok eigi fèmútu til tekit at sinna bræðrum i málaferlum við Laurentium biskup, heldr at vèr sæim eigi annat sannara fyrir guði, [en] at bræðr hefði öll völd yfir gózi, svo utan klaustrs sem innan, hverjum sem þat er í móti." Skildi prior ok biskup með mestri blíðu. Mega þær gjörðir auðsýnast á Möðruvöllum innan kirkju, sem herra Jón biskup gaf þangat. Kom prior heim af suðrferð; mislíkaði herra Laurentio biskupi, at hann hafði farit í annat biskupsdæmi, ok beðit hann ekki orlofs áðr.

Uppsala-Hrólfr ok hans fylgjarar, bændr af Eyjafirði ok Hörgárdal, styggðust í móti Laurentio biskupi, at bréf þau, sem þeir höfðu sent með prior Þorgeiri til Jóns biskups, höfðu verit burt tekin, ok kenndu þat ráðum biskups;Uppsala-Hrólfr ok hans fylgjarar, bændr af Eyjafirði ok Hörgárdal, styggðust í móti Laurentio biskupi, at brèf þau, sem þeir höfðu sent með prior Þorgeiri til Jóns biskups, höfðu verit burt tekin, ok kenndu þat ráðum biskups; en með sannindi mátti þat eigi segja, þvíat hann vissi eigi fyrir suðfrerð priors, fyr en sira Björn sagði honum.

Um vorit eptir páska kallaði Laurentius biskup vini sína til sín, presta ok leikmenn; birti hann fyrir þeim, at hann vildi ríða norðr til Möðruvalla, ok sjá hversu bræðrum hefðist í höndum meðferð á Möðruvöllum, þvíat þat var þangat flutt, at bæði væri skortr á Möðruvöllum matar ok heyja. Reið Laurentius biskup norðr Heljardalsheiði; kom hann þann dag til Möðruvalla, sem hann hafði fyrir sagt með bréfi sínu;kom hann þann dag til Möðruvalla, sem hann hafði fyrir sagt með brèfi sínu; vóru þar fyrir eigi færri en fjöretigir manns, Uppsala-Hrólfr ok bændr af Hörgárdal ok Eyjafirði. Engin processia var gjör í móti biskupi, en bændr fyrsagðir stóðu þar með vopnum. Biskup ok hans menn gengu fyrst til kirkju; varð ekki af kveðjum bræðra við biskup. Sat biskup at máltíð í miklustofu; var svo skipat, at bændr sátu á annan pall, en biskup ok hans menn á annan; var bændum gefinn af bræðrum allr friðari kostr en biskupi ok hans mönnum. Sat biskupinn þar eina nátt; talaði hann ekki við bræðr, ok eigi þeir við hann. Reið Laurentius biskup þaðan til Múnka-Þverár, ok var þar tvær nætr; var þar hin sæmiligasta veizla, er Bergr ábóti veitti honum. Var þat orð, þá er hann reið af Möðruvöllum, at hann mundi ríða vestr aptr Öxnadalsheiði, ok koma ekki á Möðruvöllu. Sneri biskup eigi svo stafnhafinu. Af Múnka-Þverá reið hann aptr til Möðruvalla; höfðu bræðr látið burt fjölmennit; var Benedikt Kolbeinsson með biskupi ok sveinar hans. Var um kveldit gefinn biskupi matr ok hans mönnum. Um morgininn eptir gekk Laurentius á capitula ok bræðr, ok krafði prior at sýna sér kost ok hey ok fénað.Um morgininn eptir gekk Laurentius á capitula ok bræðr, ok krafði prior at sýna sèr kost ok hey ok fènað. Prior ok bræðr sögðust mundu hvorki sýna honum kost né hey eðr nokkurn annan hlut.Prior ok bræðr sögðust mundu hvorki sýna honum kost nè hey eðr nokkurn annan hlut. Biskup krafði lykla ok fekk eigi.Biskup krafði lykla ok fèkk eigi. Biskup sagðist eigi vilja því svara fyrir guði, at þeir eyði upp góz staðarins, en staðrinn á Hólum væri í ábyrgð um at bæta þeim aptr, ef auðn kæmi í gózit. Lét hann þá lærða menn taka lykla burt af þeim nauðgum.Lèt hann þá lærða menn taka lykla burt af þeim nauðgum. Lét biskup þá álíta gózit, ok sýndist hvorttveggja óbyrgt um mat ok hey.Lèt biskup þá álíta gózit, ok sýndist hvorttveggja óbyrgt um mat ok hey. Skipaði biskup ráðsmann at stýra gózinu; svo ok skipaði hann ok prior, Steindór bróður Bergs ábóta. Prior Þorgeir hafði hann með sér nauðigan;Prior Þorgeir hafði hann með sèr nauðigan; tók nú undir sitt vald öll klaustrsins ráð, áðr hann fór heim vestr til Hóla. Töluðu nú margir, at Laurentius biskup þótti snarpt til ráða, at hann tæki undir sitt vald veraldarráð af bræðrum, fyr en nokkut fréttist af erkibiskupinum, hversu hann vildi vera láta, eðr hvort hann sinnaði meir þeim erindum, sem sira Egill fór með, eðr sira Arngrími, vegna Jóns biskups. Laurentius biskup sagðist með fullu vita, at erkibiskupinn mundi vilja þat sáttmál haldast láta, sem gjört var it fyrra sumarit; sagðist hann þat vita af draumum sínum, ok svo eigi síðr af hugboði sínu. Svo er mælt, at, spá er spaks geta ', ok varð hér svo at því.Svo er mælt, at, spá er spaks geta ', ok varð hèr svo at því. Töluðu þá margir, at hann þótti mikit voga, svo sem óvíst var hversu erkibiskupinn mundi dæma þetta mál.