Bókastaðir

Laurentius biskup sagðisk standa vilja á því sáttmáli, sem hann ok brœðrnir hǫfðu gǫrt hit fyrra sumarit; ok svá sem þeir biskuparnir tǫluðusk lengr við, varð herra Jón biskup æ því harðari.

Beiddisk Laurentius biskup orlofs af stefnunni, at hafa ráðagerð við presta sína; ok því fengnu af Jóni biskupi, spurði herra Laurentius prestana ok aðra sína trúnaðarmenn, hvat nú væri ráðligast upp at taka í sǫgðu máli, en allir viku aptr til hans sjálfs, lǫgðu þó sumir nokkut misjafnt til, ok fann hann þat sjálfr, af hverjum hug til var lagt.

Þá talaði Laurentius biskup: "sé ek hversu þetta mál mun til fara: ef Jón biskup ok Þorlákr ábóti fara með orskurði fram, dœmandi ǫll vǫld brœðrum yfir veraldligum hlutum á Mǫðruvǫllum, lízk oss óvísara at erkibiskupinn taki þann orskurð aptr, en þó at vér gerim pro bono pacis, at brœðrnir hafi veraldligt ráð yfir gózi; þykir oss líkara, at erkibiskupinn taki aptr þá gerð, sem vér gerum, ef honum þykir eigi skynsamlig, ok væri þá nokkur von, at hann vildi at hit fyrra sáttmál heldisk, sem vér gerðum í fyrra sumar".

Ok þat staðfestisk í hans ráðagerðum, at tálma með þessum hætti orskurðinn. Sendir hann fram til þeirra tvá presta sína; kómu þeir aptr með því sendiboði, at þeir mundi at þeim kosti ganga. Gekk Laurentius biskup í stofu; vóru þá kallaðir brœðr; spurði Jón biskup Laurentium, at hverri sætt hann vill ganga við brœðr.

"Þat mun ek upp taka, sem margir munu virða mér til lítilmennsku, at játa því, at brœðr á Mǫðruvǫllum hafi vǫld yfir veraldarráðum, heldr en vér deilim, ef erkibiskupinn vill þessa gerð stǫðuga halda".

Brœðrnir játuðu at halda sáttmál; var þetta staðfest með handlǫgum, at herra prior skyldi skipask með brœðrum; skyldi [hann] hafa ǫll vǫld yfir staðnum ok ǫllu gózi, fǫstu ok lausu, svá utan klaustrs sem innan; var Þorgeirr skipaðr prior; lét biskup Laurentius afhenda honum allt góz í fǫstu ok lausu, en reiknat var í brottu frá Hólastaðar góz, ok at þessu gǫrvu reið herra Jón ok Þorlákr ábóti, herra Ketill ok allir sunnanmenn, suðr á fjall; fell sá orðrómr á af alþýðu, at Laurentius biskup hefði allt látit undir mælask fyrir þeim sunnanmǫnnum; skildu biskupar blíðliga, sem þeim stóð opinberliga, en þó ekki með slíkum kærleik ok vináttu sem fyrra sumarit.

Visiteraði Laurentius biskup um norðrsveitir til Maríumessu, vóru þá tvau skip á Gáseyri ok ætluðu til Noregis um sumarit.

Nú er frá því at segja, at Laurentius biskup kallaði til sín sira Egil af Grenjaðarstað, ok meðal annarra hluta talaði hann svá til hans einsliga: "þat er svá fellt sem allir vita, hverir vegir á fellu Mǫðruvalla-mál í sumar, at ek varð at vægja fyrir því ofvaldi sem at mér gekk, þó at ek þœttisk á réttu máli standa; uni ek illa við, ef svá skal standa þetta mál, at brœðr á Mǫðruvǫllum skulu stjórna gózi ǫllu; munu [þeir] eyða upp með heimsku ok óvizku því gózi, sem herra Jǫrundr biskup hefir gefit í brott af Hólastaðar gózi, ok undir vald óvitra manna, en sú sættargerð, sem gǫr var it fyrra sumar, er ónýt gǫr ok fyrir ekki haldandi. Nú með því, sira Egill, lærisveinn minn, at ek treysti þér bezt ok framast til, at þú fullgerir minn vilja, því hefi ek þér fyrirhugat ferð fram til Noregis í sumar með bréfum mínum til erkibiskups, um þat erindi, sem til heyrir Mǫðruvalla-málum."

Sira Egill svaraði: "kennisk ek þat, at ek hefi af yðr margt gott numit, ok ek væri skyldastr til allra manna at gera yðvarn vilja; en þó kennir ek mik sjálfr, at ek hefi hvárki klerkdóm, vizku eða málsnild, til þess at fara fram með þessum erindum, einkanliga mest fyrir þat, at svá mikils háttar menn hafa áðr at verit ok yfir setit sǫgðu máli, hins annars, at þér hafit nú sjálfir samþykkt ok styrkt með yðru innsigli, at brœðr skulu hafa sjálfir veraldarráð; skil ek, at þat veitir torsótt aptr at taka þá gerð."

"Vissir þú þat," sagði Laurentius biskup, "at þat gerða ek pro bono pacis, at ek samþykkti síðari gerð, þvíat ek sá, at óbæriligan skaða mundi Hólastað af leiða, ef þeir Jón biskup ok Þorlákr hefði orskurðat brœðrunum fjárhaldit, ok þó mikit góz [á] ofan." At síðustu bað Laurentius biskup ok bauð honum at fara, talaði hann: "dýrt er dróttins orð, skal ek svá gera sem þér vilit."

Við þessi orð varð biskup harla feginn. Var þá tekit þegar sira Egli far á Gáseyri ok sveini hans. Sendi herra Laurentius biskup erkibiskupinum sœmiligar presentur, skrifandi með honum allan processum, sendandi honum hvárutveggju sættargerð. Skrifaði hann eina schedula, hvat hann hafði samansett af kirkjunnar lǫgum, ok síðan fyrri sættargerð var gǫr, vóru judices delegati endaðir sínu valdi, ok áttu ekki með gera sǫgðu máli.

Ok sem skip var búit, tók sira Egill orlof af Laurentio; gaf þeim skjótt byr, ok létu í haf, ok urðu vel reiðfara, tóku Noreg ekki langt frá Þrándheimi. Fór sira Egill sem skjótast á fund erkibiskups, ok afhendi honum bréf, boðskap ok presentur herra Laurentii biskups; tók herra erkibiskupinn því ǫllu vel, bjóðandi honum at vera á hans garði ok kosti um vetrinn með einum sveini. Þá sira Egill þat ok sat á ráðsmannsstól um vetrinn í bezta yfirlæti.

Í annan stað er frá því at segja, at herra Jón fréttir at Laurentius biskup lét sira Egil sigla, ok þótti þat líkligt, at hann mundi fara með Mǫðruvalla-málum, sendi hann prest þann, sem hann helt fremstan í sínu biskupsdœmi, var þat sira Arngrímr Brandsson, er átti Oddastað. Skrifaði biskup Jón ok ábóti Þorlákr um Mǫðruvelli, reiknandi hvert sáttmál Laurentii biskups ok brœðra hafði gǫrzk síðast, beiðandi erkibiskupinn, at hann mundi þá gerð styrkja ok confirmera.

Fór sira Arngrímr í skip, ok varð vel reiðfara, ok kómu við Noreg; fór hann sem skjótast mátti hann á fund erkibiskups, ok afhenti honum bréf herra Jóns biskups ok Þorláks ábóta, tók erkibiskupinn því vel, bjóðandi sira Arngrími upp á sinn garð með einum sveini, hafa þar sinn kost um vetrinn; skipaði erkibiskupinn sira Arngrími at sitja á ráðsmannsstól; skipaði ráðsmaðr þeim sendiboðum eitt lopt at sofa í; var svá kært með þeim, sem þeir væri kjǫtligir brœðr.

Þat var misskipt með þeim athǫfn um vetrinn: sira Egill kom sér sem optast í kærleika við erkibiskupinn, flytjandi sín mál ok allegaciones, þær sem Laurentius biskup hafði áðr látit notera upp fyrir honum; undirstóð herra erkibiskupinn skjótt, at sira Egill var hinn bezti klerkr ok jurista; var sira Egill jafnan í studio hjá erkibiskupi, ok flutti um Mǫðruvalla-mál, sýnandi erkibiskupinum þat sáttmál, sem þeir gerðu, biskup Laurentius af annarri álfu, [en] brœðr af Mǫðruvǫllum af annarri, svá ok eigi síðr, hversu vel þat sáttmál var haldit: látit smíða þeim klaustr, ok kirkju uppreisa, ok fengit til klukkur ok skrúða ok sœmiligt viðværi; sýndi sira Egill þetta allt erkibiskupinum undir bréfum ok innsiglum sœmiligra presta ok svá eigi síðr leikmanna; kom svá innan lítils tíma, at erkibiskupinn trúði þetta allt satt vera sem hann flutti. En sira Arngrímr hafði aðra daga, því hann gekk dagliga til eins organsmeistara, er var í Þrándheimi, ok lét hann svá kenna sér at gera organum, en aldri flutti hann fyrir erkibiskupi um Mǫðruvalla-mál. Vóru sendiboðar í enu sœmiligasta haldi af erkibiskupinum um vetrinn.

Nú er frá því at segja, hvat fram fór á Íslandi síðan þeir fóru til Noregs. Svá sem brœðr á Mǫðruvǫllum tóku stjórn yfir gózi, fór fram með lítilli forsjón; fékksk í með prior Þorgeiri Uppsala-Hrólfr, ok margir bœndr um Hǫrgárdal ok Eyjafjǫrð, ok varð kostnaðarsamt, því at setur vóru miklar á Mǫðruvǫllum af þeim ok þeirra fylgjorum; þóttusk brœðr eigi fá af Laurentio biskupi þat góz, sem þeim þótti sem Mǫðruvǫllum hefði fylgt at fornu. Biskup sagði, at þeir hefði ínóg at geyma, ok eigi fœri þeir stefnligar með því gózi, sem hann hafði þeim látit í hendr fá; mislíkaði biskupi þat mjǫk, at leikmenn fengusk í með þeim.

Um vetrinn eptir jól reið prior Þorgeirr heiman af Mǫðruvǫllum, ok ætlaði suðr í Skálholt; gisti hann á Reykjum í Skagafirði, bjó þar þá sira Þorleifr, er þá var mestr hǫrpuslagari á Íslandi; bar þat til um nóttina, sem hann var þar, at ǫll þau bréf, sem hann hafði meðferðar, vóru þau tekin brott fram, hver geymd hǫfðu verit í einu húsi ok sǫðlar þeirra. Hǫfðu margir bœndr af Eyjafirði ok Hǫrgárdal skrifat með prior suðr til herra Jóns biskups í Skálholt; var þetta kennt sira Birni Ófeigssyni, er þá hafði prófastdœmi um Skagafjǫrð, at hann hefði sent drengi þá, sem fóru með honum, at komask at bréfunum, ok hefði hann fœrt biskupi; varð þetta ekki sannprófat hvat kvittat var.

Fór prior Þorgeirr suðr í Skálholt, ok hitti herra Jón biskup heima; tók hann meðr honum með sannri blíðu; dvaldisk hann þar nokkrar nætr.

At síðustu, áðr prior Þorgeirr tók orlof, lét herra Jón biskup fram bera kalek gylltan harðla sœmiligan, þar með hǫkla tvá, svá segjandi: "þessa gripi viljum vér gefa til kirkjunnar á Mǫðruvǫllum ok klaustrs hins heilaga Augustini, til æfinligrar eignar, en oss til syndalausnar ok sálubótar; viljum vér því svá gera, at enginn megi þat með sǫnnu segja, at vér hafim í nokkru sneytt klaustrit, ok eigi fémútu til tekit at sinna brœðrum í málaferlum við Laurentium biskup, heldr at vér sæim eigi annat sannara fyrir guði, [en] at brœðr hefði ǫll vǫld yfir gózi, svá utan klaustrs sem innan, hverjum sem þat er í móti."

Skildi prior ok biskup með mestri blíðu. Mega þær gerðir auðsýnask á Mǫðruvǫllum innan kirkju, sem herra Jón biskup gaf þangat. Kom prior heim af suðrferð; mislíkaði herra Laurentio biskupi, at hann hafði farit í annat biskupsdœmi, ok beðit hann ekki orlofs áðr.

Uppsala-Hrólfr ok hans fylgjarar, bœndr af Eyjafirði ok Hǫrgárdal, styggðusk í móti Laurentio biskupi, at bréf þau, sem þeir hǫfðu sent með prior Þorgeiri til Jóns biskups, hǫfðu verit brott tekin, ok kenndu þat ráðum biskups; en með sannindi mátti þat eigi segja, þvíat hann vissi eigi fyrir suðrferð priors, fyr en sira Bjǫrn sagði honum.

Um várit eptir páska kallaði Laurentius biskup vini sína til sín, presta ok leikmenn; birti hann fyrir þeim, at hann vildi ríða norðr til Mǫðruvalla, ok sjá hversu brœðrum hefðisk í hǫndum meðferð á Mǫðruvǫllum, þvíat þat var þangat flutt, at bæði væri skortr á Mǫðruvǫllum matar ok heyja.

Reið Laurentius biskup norðr Heljardalsheiði; kom hann þann dag til Mǫðruvalla, sem hann hafði fyrir sagt með bréfi sínu; vóru þar fyrir eigi færri en fjǫrutigir manns, Uppsala-Hrólfr ok bœndr af Hǫrgárdal ok Eyjafirði. Engin processia var gǫr í móti biskupi, en bœndr fyrsagðir stóðu þar með vápnum. Biskup ok hans menn gengu fyrst til kirkju; varð ekki af kveðjum brœðra við biskup.

Sat biskup at máltíð í miklustofu; var svá skipat, at bœndr sátu á annan pall, en biskup ok hans menn á annan; var bœndum gefinn af brœðrum allr fríðari kostr en biskupi ok hans mǫnnum. Sat biskupinn þar eina nátt; talaði hann ekki við brœðr, ok eigi þeir við hann.

Reið Laurentius biskup þaðan til Munka-Þverár, ok var þar tvær nætr; var þar hin sœmiligasta veizla, er Bergr ábóti veitti honum. Var þat orð, þá er hann reið af Mǫðruvǫllum, at hann mundi ríða vestr aptr Øxnadalsheiði, ok koma ekki á Mǫðruvǫllu. Sneri biskup eigi svá stafnhafinu.

Af Munka-Þverá reið hann aptr til Mǫðruvalla; hǫfðu brœðr látit brott fjǫlmennit; var Benedikt Kolbeinsson með biskupi ok sveinar hans. Var um kveldit gefinn biskupi matr ok hans mǫnnum.

Um morgininn eptir gekk Laurentius á capitula ok brœðr, ok krafði prior at sýna sér kost ok hey ok fénað. Prior ok brœðr sǫgðusk mundu hvárki sýna honum kost né hey eða nokkurn annan hlut. Biskup krafði lykla ok fekk eigi. Biskup sagðisk eigi vilja því svara fyrir guði, at þeir eyði upp góz staðarins, en staðrinn á Hólum væri í ábyrgð um at bœta þeim aptr, ef auðn kœmi í gózit. Lét hann þá lærða menn taka lykla brott af þeim nauðgum. Lét biskup þá álíta gózit, ok sýndisk hvárttveggja óbyrgt um mat ok hey. Skipaði biskup ráðsmann at stýra gózinu; svá ok skipaði hann ok prior, Steindór bróður Bergs ábóta. Prior Þorgeir hafði hann með sér nauðigan; tók nú undir sitt vald ǫll klaustrsins ráð, áðr hann fór heim vestr til Hóla.

Tǫluðu nú margir, at Laurentius biskup þótti snarpt til ráða, at hann tœki undir sitt vald veraldarráð af brœðrum, fyr en nokkut fréttisk af erkibiskupinum, hversu hann vildi vera láta, eða hvárt hann sinnaði meir þeim erindum, sem sira Egill fór með, eða sira Arngrími, vegna Jóns biskups. Laurentius biskup sagðisk með fullu vita, at erkibiskupinn mundi vilja þat sáttmál haldask láta, sem gǫrt var it fyrra sumarit; sagðisk hann þat vita af draumum sínum, ok svá eigi síðr af hugboði sínu. Svá er mælt, at ‚spá er spaks geta’, ok varð hér svá at því. Tǫluðu þá margir, at hann þótti mikit voga, svá sem óvíst var hversu erkibiskupinn mundi dœma þetta mál.