Bókastaðir

Haldit.

Allir mesthátar menn á Íslandi þann tíma, sem herra Laurentius var, áttu góða vináttu við hann, svo leikir sem lærðir. Tóku þeir vörulán af staðnum, á þann máta, at biskupinn vildi at þeir legði í pant gull eðr brennt silfr, en ef eigi kæmi vara fram, skyldi staðrinn eignast þat, sem niðr var lagt; komst biskupinn svo með eign at mörgum dýrgripum, at þeir gátu eigi leyst pantinn. Herra Eireki Sveinbjarnarsyni bygðu þeir biskup ok Skúli Flugumýri um fjögr ár, þvíat hann hafði þá sýslu í Norðlendíngafjórðúngi hit vestra. Leigði hann fyrir xije árliga, lúkandi sumt í húsabótum, en þat meira, sem biskupinum ok staðnum þarfnaðist. Við ríka menn vandaði biskup um tíundargjörð, var þat einkanliga við Gizur bónda galla í Víðidalstúngu; nefndi biskup til þrjá presta ok þrjá leikmenn, at virða fé Gizur [ar] sem hann var á biskupsgistíngu.nefndi biskup til þrjá presta ok þrjá leikmenn, at virða fè Gizur [ar] sem hann var á biskupsgistíngu. Var Gizurr harðr á móti í fyrstu; ok þá er hann sá, at forboð var fyrir höndum, ef [biskup] réð eigi, þvíat biskup vildi, at Gizurr nefndi til aðra þrjá menn at virða: gjörðist ok þat, ok virðu þeir gózit lxc meira en Gizurr hafði áðr gjört tíund af.ok þá er hann sá, at forboð var fyrir höndum, ef [biskup] rèð eigi, þvíat biskup vildi, at Gizurr nefndi til aðra þrjá menn at virða: gjörðist ok þat, ok virðu þeir gózit lxc meira en Gizurr hafði áðr gjört tíund af. Var þat ekki margra, at vanda um við Gizur.

Herra Laurentius gjörði engan mannamun at hirta, ok umvandaði þá hluti, sem hann sá móti guðs lögum, hvort sem þat gjörðu ríkir menn eðr fátækir. Var þat ok merkjanda, at þá er Benedikt bóndi eðr Rafn bóndi urðu opinberir í hórdómsspellum eðr aðrir mikilsháttar menn, skyldu þeir koma at skírdegi til Hóla, ok vera leiddir til á bjarnfeld, sem aðrir skriptamenn, svo at öskudegi stundum þeir sem stærra fellu.Var þat ok merkjanda, at þá er Benedikt bóndi eðr Rafn bóndi urðu opinberir í hórdómsspellum eðr aðrir mikilsháttar menn, skyldu þeir koma at skírdegi til Hóla, ok vera leiddir til á bjarnfeld, sem aðrir skriptamenn, svo at öskudegi stundum þeir sem stærra fèllu. Bauð hann þeim at sitja um páskana hjá sér í veizlu ok fagnaði.Bauð hann þeim at sitja um páskana hjá sèr í veizlu ok fagnaði. Skipaði hann því svo, at honum þótti þeim kinnroði í vera, at taka slíka hneykíng opinberliga fyrir sín brot, ok þeir skyldu við varast, at falla eigi aptr í annan tíma, þvíat gjarnara vildu þeir út lúka nokkra peninga, en lægja sik svo sem aðrir lítilsháttar menn.

Á þriðja ári biskupsdóms herra Laurentii kom bróðir Íngimundr Skútuson af Noregi með bréfum herra Eilífs erkibiskups, þat sem til heyrði um Möðruvalla mál;Á þriðja ári biskupsdóms herra Laurentii kom bróðir Íngimundr Skútuson af Noregi með brèfum herra Eilífs erkibiskups, þat sem til heyrði um Möðruvalla mál; var sá boðskapr svo látandi, at þeir herra [Jón] biskup af Skálholti, ok herra Þorlákr ábóti af Veri, vóru skipaðir judices delegati af erkibiskupi [num pró] fi at taka, ok með dómi úrskurð eðr sama niðr at setja, svo at sáttmál gjörðist um sagt mál, ok svo hvorritveggi álfunni firir stefna, þat er at skilja Laurentio [biskupi Il] ólastaðar vegna, ok bræðrum sag [ð] s klaustrs til ákæru. Ok svo sem þessi boðskapr kom fyrsögðum dómundum, kölluðu þeir fyrir hvoratveggja álfuna, Laurentium biskup ok bræðr sagðs klaustrs, [setja] ndi þeim stefnudag á Möðruvöllum næsta dag eptir Ólafsmessu fyrri. Ok þeim öllum [sam] t þar komundum, byrjuðu bræðr ákæru á Laurentium biskup, bróðir Íngimundr, bróðir Þorgeirr ok bróðir Þórðr, sem þá lifðu af þeim lifnaði. Í fyrstu þeir kröfðu klaustrs síns, sem þeir vóru til vígðir; þar næst, at Hóla biskupar, Auðunn ok Laurentius biskup, höfðu tekit allar innrentur klaustrsins undir Hólastað síðan klaustrið brann, en þeir vóru skipaðir á vistir sem aðrir veraldarmenn; ok af þessum hlutum fyrnefndum kröfðu þeir dómendr gjöra sér rétt af.ok af þessum hlutum fyrnefndum kröfðu þeir dómendr gjöra sèr rètt af. Til þessara hluta svaraði Laurentius biskup: "þat er öllum mönnum kunnigt, at klaustrið hér á Möðruvöllum hefir orðit áðr fyrir eldsbruna en vér vórum kosnir til biskups;Til þessara hluta svaraði Laurentius biskup: "þat er öllum mönnum kunnigt, at klaustrið hèr á Möðruvöllum hefir orðit áðr fyrir eldsbruna en vèr vórum kosnir til biskups; svo et sama vóru bræðr skipaðir á prestsvistir; var ok þetta mál talat ok kært af bróður Íngimundi fyrir erkibiskupinum í Noregi þá er [vér] vórum í Noregi næst;var ok þetta mál talat ok kært af bróður Íngimundi fyrir erkibiskupinum í Noregi þá er [vèr] vórum í Noregi næst; eigum vér eigi fyrir vora persónu at svara, sem vér höfum eigi gjört.eigum vèr eigi fyrir vora persónu at svara, sem vèr höfum eigi gjört. Er þat upphaf vorra svara, at vér viljum í öllum hlutum svara ok hlýðni veita erkibiskupinum, ok hans boð standi.Er þat upphaf vorra svara, at vèr viljum í öllum hlutum svara ok hlýðni veita erkibiskupinum, ok hans boð standi. Er þat vort boð, at láta gjöra hér upp klaustrið á Möðruvöllum með þeim framasta kosti, er vér til fáum, sem skjótast megum [vér], svo sé svo margir bræðr inn teknir, sem þá herra Jörundr biskup sáluðist, ok fá þeim skipat í kost ok klæði, sem þeir höfðu um daga Jörundar biskups;Er þat vort boð, at láta gjöra hèr upp klaustrið á Möðruvöllum með þeim framasta kosti, er vèr til fáum, sem skjótast megum [vèr], svo sè svo margir bræðr inn teknir, sem þá herra Jörundr biskup sáluðist, ok fá þeim skipat í kost ok klæði, sem þeir höfðu um daga Jörundar biskups; viljum vér skipa prior yfir lifnaðinu, en vera sjálfr þeirra ábóti, ok skipa ráðsmann yfir staðinn ok hans fé.viljum vèr skipa prior yfir lifnaðinu, en vera sjálfr þeirra ábóti, ok skipa ráðsmann yfir staðinn ok hans fè. Í stærrum ráðum gjörist allt með ráði priors ok bræðra. Þetta klaustr sé í öllum hlutum, andligum ok veraldligum, eptir því sem Jörundr biskup góðrar minníngar funderaði þat."Þetta klaustr sè í öllum hlutum, andligum ok veraldligum, eptir því sem Jörundr biskup góðrar minníngar funderaði þat." At þessum orðum Laurentii biskups varð góðr rómr. Talaði þá fyrst Jón biskup: "Nú hafi þér, bræðr, heyrt boð herra biskups;Talaði þá fyrst Jón biskup: "Nú hafi þèr, bræðr, heyrt boð herra biskups; megi þér nú sjálfir kjósa, hvort þér vilit heldr framfylgja kæru uppbyrjaðri, eðr vili þér gjöra sáttmál, sem hann hefir boðit."megi þèr nú sjálfir kjósa, hvort þèr vilit heldr framfylgja kæru uppbyrjaðri, eðr vili þèr gjöra sáttmál, sem hann hefir boðit." Þeir bræðrnir sögðust þat upp taka, sem hann ráðlegði þeim. [Jón biskup svarar]: "vér viljum hér til kalla með oss fleiri dugandi menn."Þeir bræðrnir sögðust þat upp taka, sem hann ráðlegði þeim. [Jón biskup svarar]: "vèr viljum hèr til kalla með oss fleiri dugandi menn." Gekk herra Laurentius biskup þá í burt ok hans fylgjarar. Vóru þar til kallaðir áðr af honum allir fremstu kennimenn í Hóla biskupsdæmi, ok svo eigi síðr leikmenn.

Eptir tíma liðinn var Laurentius biskup inn kallaðr með sínum fylgjorum; talaði herra Jón biskup þá vegna bræðra: "Meðr því at þér, herra biskup, hafit boðit bræðrum, í alla staði án nokkurri tilskyldan eðr þrúgan laganna, því vilja þeir kjósa, at þér látið gjöra upp klaustrit, sem skjótast megi þér, með sæmiligan kost, sem þér hafit framast föng á, at tilfengnum skrúða ok klokkum, ok öllum þeim hlutum, sem heilagrar kirkju embætti ok þjónustu þarfast: prior ok ráðsmaðr sé settir firir klaustrit, kost ok klæði hafi þeir sæmiliga, ok allan hátt sé klaustrit ok bræðrnir í þann stétt, sem var um daga Jörundar biskups, ok hann funderaði í fyrstu, ok hér viljum vit, judices delegati, tilskipaðir af herra erkibiskupinum samþykkja, t [rygg] ja ok styrkja með okkrum innsiglum".talaði herra Jón biskup þá vegna bræðra: "Meðr því at þèr, herra biskup, hafit boðit bræðrum, í alla staði án nokkurri tilskyldan eðr þrúgan laganna, því vilja þeir kjósa, at þèr látið gjöra upp klaustrit, sem skjótast megi þèr, með sæmiligan kost, sem þèr hafit framast föng á, at tilfengnum skrúða ok klokkum, ok öllum þeim hlutum, sem heilagrar kirkju embætti ok þjónustu þarfast: prior ok ráðsmaðr sè settir firir klaustrit, kost ok klæði hafi þeir sæmiliga, ok allan hátt sè klaustrit ok bræðrnir í þann stètt, sem var um daga Jörundar biskups, ok hann funderaði í fyrstu, ok hèr viljum vit, judices delegati, tilskipaðir af herra erkibiskupinum samþykkja, t [rygg] ja ok styrkja með okkrum innsiglum". Fór þetta sáttmál fram, öllum þessum fyrnefndum samþykkjundum með [kær] leik ok vinskap, án nokkuri þrúgan eðr tillokkan. Gjörðist þetta pactum með handlögum herra Jóns biskups, vejrandi styrkt síðan með bréfum ok innsigli [af] hvorutveggju álfunni.Gjörðist þetta pactum með handlögum herra Jóns biskups, vejrandi styrkt síðan með brèfum ok innsigli [af] hvorutveggju álfunni. Var á Möðruvöllum gjör hin sæmiligasta veizla biskupunum báðum, þorláki ábóta, ok öllum prestum ok leikmönnum tilkomundum. Þaðan ríða þeir á burt allir samt, biskuparnir ok allir fyrnefndir, þvíat herra Laurentius bauð þeim öllum heim til Hóla, Jóni biskupi, þorláki ábóta ok öllum þeim þeirra fylgjorum, til veizlu; var þat at Ólafsmessu fyrri. Gaf Laurentius biskup Jóni biskupi hinar sæmiligustu gjafir ok svo Þorláki ábóta. Skildu þeir þá svo at sinni með mestri blíðu. Riðu þeir þaðan til Glaumbæjar, ok gaf Rafn bóndi biskup Jóni miklar gjafir. Reið hann þá til Þíngeyra; vóru þeir Guðmundr ábóti miklir vinir, var hann þar ok gæddr sæmiligustu gjöfum; var hann á Breiðabólstað in festo Laurentii, söng hann þar messu ok predikaði, ok gaf sira Þorsteinn honum sæmiligar gjafir.var hann á Breiðabólstað in festo Laurentii, söng hann þar messu ok prèdikaði, ok gaf sira Þorsteinn honum sæmiligar gjafir. Reið hann svo it vestra í biskupsdæmi sitt, ok varð þessi norðrreið Jóns biskups hin vinsælasta.

Nú er frá því at segja, at Laurentius biskup lætr saman safna trésmiðum, ok lætr gjöra upp klaustrit á Möðruvöllum, fáandi þar til skrúða ok klokkur.Nú er frá því at segja, at Laurentius biskup lætr saman safna trèsmiðum, ok lætr gjöra upp klaustrit á Möðruvöllum, fáandi þar til skrúða ok klokkur. Postula klokkur vóru norðr fluttar fra Hólum [ok] enn söngmeyjar fimm; var innan lítils tíma þetta gjört með svo góðum kostum, sem enn má auðsýnast í dag; fór svo fram allt í kyrleika ok náðum um sumarit ok allt fram í langaföstu inu eptirfarandi. Reið bróðir Íngimundr á föstu suðr í Skálholt, vissu menn eigi erindi í fyrstu. Var bróðir Þorgeirr skipaðr prior á Möðruvöllum, en Þorkell Grímsson ráðsmaðr. Nærri passionem domini kom sendimaðr frá Jóni biskupi með eina inclusam; var þat bréf stutt ok fáort;var þat brèf stutt ok fáort; næst salutacione stóð svo: at "bróðir Íngimundr af Möðruvöllum kom svo at oss óvörum, at vér vissum eigi heldr en himin mundi bresta;næst salutacione stóð svo: at "bróðir Íngimundr af Möðruvöllum kom svo at oss óvörum, at vèr vissum eigi heldr en himin mundi bresta; flutti hann, at þér, herra Laurentius biskup, hefði [t] eigi haldit þat sáttmál, sem vér sömdum á Möðruvöllum í sumar;flutti hann, at þèr, herra Laurentius biskup, hefði [t] eigi haldit þat sáttmál, sem vèr sömdum á Möðruvöllum í sumar; því sjám vér eigi oss annat standa, en ríða norðr at sumri, ok leggja endiligan úrskurð á sagt mál."því sjám vèr eigi oss annat standa, en ríða norðr at sumri, ok leggja endiligan úrskurð á sagt mál." Við þetta bréf varð Laurentius biskup bæði styggr ok reiðr, segjandi fyrir sínum trúnaðarmanni, at hann kvezt annars vænta af Jóni biskupi þá er þeir skildu næst á Hólum, [en at hann] mundi svo skjótt um venda sinni vináttu viðr hann, ok trúa því, at öllu óprófuðu, sem óvinir hans fluttu, at hann ryfi þá sættargjörð, sem þeir bræðr gjörðu sín á meðal;Við þetta brèf varð Laurentius biskup bæði styggr ok reiðr, segjandi fyrir sínum trúnaðarmanni, at hann kvezt annars vænta af Jóni biskupi þá er þeir skildu næst á Hólum, [en at hann] mundi svo skjótt um venda sinni vináttu viðr hann, ok trúa því, at öllu óprófuðu, sem óvinir hans fluttu, at hann ryfi þá sættargjörð, sem þeir bræðr gjörðu sín á meðal; sagðist hana vilja í öllum greinum halda. Þat annat, at firir þat sama sáttmál, sem þeir bræðrnir gjörðu sín á meðal, var ent ok úti þeirra vald, Jóns biskups ok Þorláks ábóta, yfir at dæma sögðum málum, ok sýndi þar til kirkjunnar lög. Kallaði hann at sér presta sína fremstu, sýnandi þeim kirkjunnar lög hér til.Kallaði hann at sèr presta sína fremstu, sýnandi þeim kirkjunnar lög hèr til. Um vorit eptir páska, á Jóns dag Hólabiskups, sendi hann sira Pál Þorsteinsson í Skálholt með bréfum;Um vorit eptir páska, á Jóns dag Hólabiskups, sendi hann sira Pál Þorsteinsson í Skálholt með brèfum; hafði hann saman sett stórt bréf, í hvert hann setti allegationes juris, at þeir Þorlákr ábóti hefði ekki vald síðar meir yfir at dæma sögðu máli, fyrir þat sáttmál, sem þeir bræðr höfðu gjört sín á meðal.hafði hann saman sett stórt brèf, í hvert hann setti allegationes juris, at þeir Þorlákr ábóti hefði ekki vald síðar meir yfir at dæma sögðu máli, fyrir þat sáttmál, sem þeir bræðr höfðu gjört sín á meðal.

Bréf fyrirsagt Laurentii biskups fekk sira Páll herra Jóni biskupi, ok svo sem hann hafði þat yfirlesit, varð biskup mjök styggr, segjandi, at fyrir þetta bréf mundi hann einnig fram fara sem áðr.Brèf fyrirsagt Laurentii biskups fèkk sira Páll herra Jóni biskupi, ok svo sem hann hafði þat yfirlesit, varð biskup mjök styggr, segjandi, at fyrir þetta brèf mundi hann einnig fram fara sem áðr.

Jón biskup spurði þá sira Pál, hvort hann skyldi nokkut aptr skrifa það sem hann hafði áðr fyrstr skrifat, at hann mundi norðr riða enn um sumarit, yfir at dæma Möðruvalla-málum, en sira Páll sagðist ekki hirða at fara með þeim bréfum.Jón biskup spurði þá sira Pál, hvort hann skyldi nokkut aptr skrifa það sem hann hafði áðr fyrstr skrifat, at hann mundi norðr riða enn um sumarit, yfir at dæma Möðruvalla-málum, en sira Páll sagðist ekki hirða at fara með þeim brèfum. Biskupinn sagðist ekki mundu skrifa annat. Fór sira Páll aptr til Hóla, ok sagði Laurentio biskupi [svo] gjört. Leið nú fram yfir hvítadaga.

Á trinitatis messudag kómu tveir djáknar af Skálholti ok maðr með þeim til Hóla; var þat Þórðr djákni, sonr Guðmundar lögmanns, hverjum Laurentius hafði kennt, ok tekit hann úngt barn á Þíngeyrum, ok lagði alla ástundan at kenna honum, svo at hann var framasti latínuklerkr ok góðr versificator; stóð honum illa at fara með nokkurn þann boðskap, sem honum var í móti, sem Laurentius biskup sagði honum. Annarr djákni hét Gregorius.Annarr djákni hèt Gregorius. Þessir djáknar kómu í skrúðhús, sem biskupinn var af skrýddr; kvaddi Þórðr biskupinn, segjandi honum, at hann hafði bréf ok boðskap biskups Jóns at lesa fyrir honum.kvaddi Þórðr biskupinn, segjandi honum, at hann hafði brèf ok boðskap biskups Jóns at lesa fyrir honum. Biskupinn svaraði, at hann mundi þann einn boðskap hafa, sem honum ok heilagri kirkju mundi engi bati í vera, "þarftú, Þórðr, ekki þik til at bera at lesa nokkur stefnubréf fyrir mér hér á staðnum, þvíat ek vil þau engin heyra".Biskupinn svaraði, at hann mundi þann einn boðskap hafa, sem honum ok heilagri kirkju mundi engi bati í vera, "þarftú, Þórðr, ekki þik til at bera at lesa nokkur stefnubrèf fyrir mèr hèr á staðnum, þvíat ek vil þau engin heyra". Ok svo sem Þórðr ætlaði upp at lesa bréfit, stökk biskup upp ok burt af skrúðhúsinu, ok allir klerkar með honum.Ok svo sem Þórðr ætlaði upp at lesa brèfit, stökk biskup upp ok burt af skrúðhúsinu, ok allir klerkar með honum. Ok sem Þórðr sá þetta, talaði hann: "ekki gjörir mér þetta, sé ek nú at biskup vill ekki heyra boðskap Jóns biskups".Ok sem Þórðr sá þetta, talaði hann: "ekki gjörir mèr þetta, sè ek nú at biskup vill ekki heyra boðskap Jóns biskups". Laurentius [biskup] sagðist ekki vilja lífga vald þeirra Jóns biskups ok Þorláks [með því], at heyra nokkurt stefnubréf þeirra.Laurentius [biskup] sagðist ekki vilja lífga vald þeirra Jóns biskups ok Þorláks [með því], at heyra nokkurt stefnubrèf þeirra.

Gekk biskupinn þá til borðs ok bauð djáknum til borðs með sér;Gekk biskupinn þá til borðs ok bauð djáknum til borðs með sèr; sátu þeir sunnudaginn vel plagaðir í mat ok drukk. Um morgininn eptir fóru þeir til borðs eptir formessu, ok sögðust ætla at ríða síðan skyndiliga, ok tóku hesta sína ok lögðu á, ok svo sem hámessa söngst ok eptir offertorium í messunni var Þórðr djákni kominn fyrir Maríu altari, ok byrjaði upp bréfit;Um morgininn eptir fóru þeir til borðs eptir formessu, ok sögðust ætla at ríða síðan skyndiliga, ok tóku hesta sína ok lögðu á, ok svo sem hámessa söngst ok eptir offertorium í messunni var Þórðr djákni kominn fyrir Maríu altari, ok byrjaði upp brèfit; sat Laurentius biskup í sæti sínu. Ok sem Laurentius biskup heyrði Þórð uppbyrja bréfit, sagði biskupinn: "fyrirbýð ek þér, Þórðr, at lesa nokkut bréf, ok at gjöra rugl eðr háreysti í heilögu messuembætti".Ok sem Laurentius biskup heyrði Þórð uppbyrja brèfit, sagði biskupinn: "fyrirbýð ek þèr, Þórðr, at lesa nokkut brèf, ok at gjöra rugl eðr háreysti í heilögu messuembætti". Í því bili hljóp sira Valþjófr or sæti sínu, ok greip báðum höndum um bréfit, ætlandi at hnykkja af honum;Í því bili hljóp sira Valþjófr or sæti sínu, ok greip báðum höndum um brèfit, ætlandi at hnykkja af honum; ok sem biskup sá þat, kallaði hann: "tak ekki af honum bréfit, en færit þá út með bréfit af kirkjunni, svo at þeir gjöri ekki rugl í heilagri messu".ok sem biskup sá þat, kallaði hann: "tak ekki af honum brèfit, en færit þá út með brèfit af kirkjunni, svo at þeir gjöri ekki rugl í heilagri messu". Hlupu þá klerkarnir at alla vega, ok stökuðu þeim út af kirkjunni með olbogum, ok læstu síðan aptr kirkjudyrum. Tók þá Þórðr at lesa bréf út fyrir kyrkjudyrum í stöplinum.Tók þá Þórðr at lesa brèf út fyrir kyrkjudyrum í stöplinum. Síðan negldi hann bréfit með járnnöglum í kirkjuhurðina;Síðan negldi hann brèfit með járnnöglum í kirkjuhurðina; hlupu þeir síðan út á hesta sína, er þeir höfðu bundit fyrir ofan garð. Síðan léttu þeir eigi sinni ferð fyr en þeir kómu í Skálholt, ok sögðu Jóni biskupi hvat gjörzt hafði í þeirra ferð, ok báru ekki á vægð söguna, at þeir hefði reknir verit nauðigir út af kirkjunni, leynandi því öllu, at biskupinn hafði þá vel tekit.Síðan lèttu þeir eigi sinni ferð fyr en þeir kómu í Skálholt, ok sögðu Jóni biskupi hvat gjörzt hafði í þeirra ferð, ok báru ekki á vægð söguna, at þeir hefði reknir verit nauðigir út af kirkjunni, leynandi því öllu, at biskupinn hafði þá vel tekit. Lét biskup Jón sér fátt um finnast, en prestar ok lærðir menn sáu bréfit fest á kirkjuhurðina á Hólum ok [tóku] ok lásu.Lèt biskup Jón sèr fátt um finnast, en prestar ok lærðir menn sáu brèfit fest á kirkjuhurðina á Hólum ok [tóku] ok lásu. Var þetta latínubréf, heiðarliga diktað, sem auðsýnast mátti fráberligr klerkdómr Jóns biskups.Var þetta latínubrèf, heiðarliga diktað, sem auðsýnast mátti fráberligr klerkdómr Jóns biskups. Var þat efni í sögðu bréfi, at herra Jón ok Þorlákr, dómarar skipaðir af Eilífi erkibiskupi, stefndu Laurentio biskupi á Möðruvöllu í Hörgárdal fyrir ákæru bræðra, at heyra þann dóm sem þeir sögðu á millum Hólakirkju ok Möðruvallaklaustrs;Var þat efni í sögðu brèfi, at herra Jón ok Þorlákr, dómarar skipaðir af Eilífi erkibiskupi, stefndu Laurentio biskupi á Möðruvöllu í Hörgárdal fyrir ákæru bræðra, at heyra þann dóm sem þeir sögðu á millum Hólakirkju ok Möðruvallaklaustrs; var stefnudagr nærri translatione sancti Benedicti.

Nú er frá því at segja, at þeir herra Jón ok Þorlákr ábóti búa ferð sína norðr um land, var í þeirri ferð ok herra Ketill ok margir mikilsháttar menn, bæði lærðir ok leikir, ok kómu til Möðruvalla fyrir sagðan stefnudag, berandi með sér kost ok drukk;Nú er frá því at segja, at þeir herra Jón ok Þorlákr ábóti búa ferð sína norðr um land, var í þeirri ferð ok herra Ketill ok margir mikilsháttar menn, bæði lærðir ok leikir, ok kómu til Möðruvalla fyrir sagðan stefnudag, berandi með sèr kost ok drukk; þó hafði herra Laurentius svo ráð fyrir gjört, at þar væri fyrir búizt sæmiliga. Kallaði Laurentius biskup at sér fremstu presta: sira Þorstein skarðstein, sira Egil, sira Jón, sira Eirík bolla;Kallaði Laurentius biskup at sèr fremstu presta: sira Þorstein skarðstein, sira Egil, sira Jón, sira Eirík bolla; hafði hann ætlað at visitera um norðrsveitir, en sat í Laufási þá er at leið stefnudeginum. Trakteraði hann þá, ok hafði ráðgjörð við presta sína, hvat ráðligast væri; kom þat ásamt með þeim, at hann skyldi koma til Möðruvalla í stefnudaginn, þætti eigi ólíkligt, at þeir dómar mundu fram fara einshverir með orskurð, at skaða kirkjunnar á Hólum, ef eigi væri þar svaramaðr hennar, en þætti eigi ólíkligt, at þeir kallaði hann óhlýðinn erkibiskupi, ok setti forboð eða stefnu til erkibiskups. Hann sýndi þeim lög kirkjunnar, at þeir áttu ekki vald yfir at dæma, síðan sáttmál kom á meðal þeirra bræðra, en sagði sik í öngu þat rofit hafa. Þar kom, at hann lét presta sína ráða, ok fór Laurentius biskup ok prestarnir á skipum yfir til Möðruvalla;Þar kom, at hann lèt presta sína ráða, ok fór Laurentius biskup ok prestarnir á skipum yfir til Möðruvalla; fundust þeir biskuparnir úti í kirkjunni; vildi herra Laurentius víkja til at minnast við biskup Jón, en hann veik sér undan, svo talandi: "hvort er þat satt, at þér hafit boðit at leggja hendr á djákna mína í Hólakirkju, ok reka út?" — "Eigi kennist ek þat, at ek hafi boðit at leggja hendr á þá, en ek kennist þat, at ek fyrirbauð at gjöra nokkut rugl í heilagri kirkju, ok þat var mér ok viljugt at heyra ekki bréf [it]".vildi herra Laurentius víkja til at minnast við biskup Jón, en hann veik sèr undan, svo talandi: "hvort er þat satt, at þèr hafit boðit at leggja hendr á djákna mína í Hólakirkju, ok reka út?" — "Eigi kennist ek þat, at ek hafi boðit at leggja hendr á þá, en ek kennist þat, at ek fyrirbauð at gjöra nokkut rugl í heilagri kirkju, ok þat var mèr ok viljugt at heyra ekki brèf [it]". "Svo er mér flutt", sagði Jón biskup, "at tveir menn muni hafa þat gjört, at leggja hendr á þá, er þat prestr yðar Valþjófr, ok skrifari yðar, er Sigurðr sniðill heitir, reikna ek þá í banni, ok þeim vil ek ekki samneyta, fyr en þeir eru leystir, en meðr því, at þér kennist eigi at þér hafit þat boðit, mun ek eigi þat fram fara mót yðr"."Svo er mèr flutt", sagði Jón biskup, "at tveir menn muni hafa þat gjört, at leggja hendr á þá, er þat prestr yðar Valþjófr, ok skrifari yðar, er Sigurðr sniðill heitir, reikna ek þá í banni, ok þeim vil ek ekki samneyta, fyr en þeir eru leystir, en meðr því, at þèr kennist eigi at þèr hafit þat boðit, mun ek eigi þat fram fara mót yðr". Lögðu þá margir góðir menn til, at hvorutveggju vægði við aðra. Vildi Jón biskup borða ok sitja hjá sínum mönnum um kveldit, en Laurentius biskup ok hans menn sátu í annarri stofu. Um morguninn eptir kómu biskupar báðir í biskups-stofu, ok allir fremstu menn vóru þangat kallaðir; höfðu sunnanmennirnir mikla byrði af kirkjunnar lagabókum, hverjar þangat vóru bornar; byrjaði Jón biskup sitt mál með latínu, segjandi þeim sem skildu, hvat fram hafði farit í Möðruvalla-málum, þar bjóðandi herra Laurentio til annsvara. Herra Laurentius talaði á norrænu: "vita menn þat, herra Jón, at yðr er svo mjúkt latínu at tala sem móður-túngu yðra, en þó skilr þat ekki alþýða, ok því tölum svo ljóst, at allir megi skilja, ok er þat mín tala ljósliga, at ek vil standa ok halda þá sáttargjörð, sem gjör var í fyrra sumar; prófist þat í nokkru, at ek hafi af brugðit eðr mínir ráðsmenn, þá vil ek gjarnan um bæta". At þessu hans máli varð góðr rómr.

[Jón biskup svaraði]: "þat bréf sem gjört var í fyrra sumar köllum vér klókskapar-bréf yðart, ok þat þykir oss [ekki] svo mega standa, þvíat regla hins heilaga Augustini ákveðr, at ábóti eðr prior, sá sem settr er yfirboði klaustrsins, skal hafa vald bæði í veraldligum hlutum ok andligum, ok því viljum vér, sem dóm [ar] ar erum settir ok skipaðir yfir þessu máli, á því standa, sem reglan býðr, at bræðr hér á Möðruvöllum hafi vald yfir veraldligum hlutum sem innanklaustrs yfir andligum, ok svo gengr víðast um klaustr í heiminum, þvíat þat byrjar eigi, at bræðr sé ölmusumenn veraldarmanna, þeir [er] þjóna guði nátt ok dag.[Jón biskup svaraði]: "þat brèf sem gjört var í fyrra sumar köllum vèr klókskapar-brèf yðart, ok þat þykir oss [ekki] svo mega standa, þvíat regla hins heilaga Augustini ákveðr, at ábóti eðr prior, sá sem settr er yfirboði klaustrsins, skal hafa vald bæði í veraldligum hlutum ok andligum, ok því viljum vèr, sem dóm [ar] ar erum settir ok skipaðir yfir þessu máli, á því standa, sem reglan býðr, at bræðr hèr á Möðruvöllum hafi vald yfir veraldligum hlutum sem innanklaustrs yfir andligum, ok svo gengr víðast um klaustr í heiminum, þvíat þat byrjar eigi, at bræðr sè ölmusumenn veraldarmanna, þeir [er] þjóna guði nátt ok dag. Munu vit með guðs vilja þat átækjast, dóm á [at] leggja með orskurði, ef bræðrnir skulu eigi ná at hafa þá rentu ok viðværi, sem reglan býðr, en formennirnir eru því skipaðir, at þeir skulu stjórna mega of því gózi, sem staðirnir eiga. En ef prior er hér skipaðr á Möðruvöllum yfir reglubræðr, ok skal hann engu ráða yfir veraldar-gózi, en bræðr krefði af honum þarfligra hluta til kostar ok klæða, vísar hann bræðrunum til biskups á Hólum, sem ábóti þeirra er, en biskup vísar til ráðsmanns síns, ok er stór dagleið í milli biskupsstólsins á Hólum ok klaustrs á Möðruvöllum;En ef prior er hèr skipaðr á Möðruvöllum yfir reglubræðr, ok skal hann engu ráða yfir veraldar-gózi, en bræðr krefði af honum þarfligra hluta til kostar ok klæða, vísar hann bræðrunum til biskups á Hólum, sem ábóti þeirra er, en biskup vísar til ráðsmanns síns, ok er stór dagleið í milli biskupsstólsins á Hólum ok klaustrs á Möðruvöllum; bíða þá eigi bræðrnir langa þörf; hins annars, at priorinn heimtir fram vandlæti reglunnar; eru sumir bræðr hlýðnari en aðrir óhlýðnari, því stendr priornum, at hyggja hlýðna bræðr með einshverju eptirlæti tilheyriligu þeim sjálfum til hyggjanar, ok geyma betr sinnar reglu; nú hefir hann ekki til, en ráðsmaðr biskups á Hólum ræðr öllu gózi, ok vill eigi til láta, hvat sem prior skipar: verða eigi hlýðnir bræðr þá hugganarlausir, ok kann henda, at þeir hlaupi í samlag óhlýðinna bræðra. Skulu vit, sem dóm [ar] ar erum settir af erkibiskupinum, aldri samþykkja, at prior ok bræðr hafa eigi öll völd yfir veraldligum hlutum, hversu sem Jörundr biskup hefi [r set] t, ok þó at hann hafi fagrliga gjört ok skipat í grundvallan klaustrsins, má vel standa um [at] bæta, ef nokkut hefir áfátt orðit í hans gjörð". Talaði herra Jón biskup með sinni snild svo fagrliga, at þat leizt mörgum lö [g], er við vóru, at prior [ok] bræðr hefði öll völd í veraldligum hlutum.