Bókastaðir

Allir mestháttar menn á Íslandi þann tíma, sem herra Laurentius var, áttu góða vináttu við hann, svá leikir sem lærðir. Tóku þeir vǫrulán af staðnum, á þann máta, at biskupinn vildi at þeir legði í pant gull eða brennt silfr, en ef eigi kœmi vara fram, skyldi staðrinn eignask þat, sem niðr var lagt; komsk biskupinn svá með eign at mǫrgum dýrgripum, at þeir gátu eigi leyst pantinn.

Herra Eireki Sveinbjarnarsyni bygðu þeir biskup ok Skúli Flugumýri um fjǫgr ár, þvíat hann hafði þá sýslu í Norðlendingafjórðungi hit vestra. Leigði hann fyrir tólf hundruð árliga, lúkandi sumt í húsabótum, en þat meira, sem biskupinum ok staðnum þarfnaðisk.

Við ríka menn vandaði biskup um tíundargerð, var þat einkanliga við Gizur bónda galla í Víðidalstungu; nefndi biskup til þrjá presta ok þrjá leikmenn, at virða fé Gizurar sem hann var á biskupsgistingu. Var Gizurr harðr á móti í fyrstu; ok þá er hann sá, at forboð var fyrir hǫndum, ef [biskup] réð eigi, þvíat biskup vildi, at Gizurr nefndi til aðra þrjá menn at virða: gerðisk ok þat, ok virðu þeir gózit sex tigum hundraða meira en Gizurr hafði áðr gǫrt tíund af. Var þat ekki margra, at vanda um við Gizur.

Herra Laurentius gerði engan mannamun at hirta, ok umvandaði þá hluti, sem hann sá móti guðs lǫgum, hvárt sem þat gerðu ríkir menn eða fátækir. Var þat ok merkjanda, at þá er Benedikt bóndi eða Rafn bóndi urðu opinberir í hórdómsspellum eða aðrir mikilsháttar menn, skyldu þeir koma at skírdegi til Hóla, ok vera leiddir til á bjarnfeld, sem aðrir skriptamenn, svá at ǫskudegi stundum þeir sem stœrra fellu. Bauð hann þeim at sitja um páskana hjá sér í veizlu ok fagnaði. Skipaði hann því svá, at honum þótti þeim kinnroði í vera, at taka slíka hneyking opinberliga fyrir sín brot, ok þeir skyldu við varask, at falla eigi aptr í annan tíma, þvíat gjarnara vildu þeir út lúka nokkra peninga, en lægja sik svá sem aðrir lítilsháttar menn.

Á þriðja ári biskupsdóms herra Laurentii kom bróðir Ingimundr Skútuson af Noregi með bréfum herra Eilífs erkibiskups, þat sem til heyrði um Mǫðruvalla mál; var sá boðskapr svá látandi, at þeir herra [Jón] biskup af Skálholti, ok herra Þorlákr ábóti af Veri, vóru skipaðir judices delegati af erkibiskupinum prófi at taka, ok með dómi úrskurð eða sama niðr at setja, svá at sáttmál gerðisk um sagt mál, ok svá hvárritveggi álfunni fyrir stefna, þat er at skilja Laurentio biskupi Hólastaðar vegna, ok brœðrum sagðs klaustrs til ákæru. Ok svá sem þessi boðskapr kom fyrsǫgðum dómundum, kǫlluðu þeir fyrir hváratveggja álfuna, Laurentium biskup ok brœðr sagðs klaustrs, setjandi þeim stefnudag á Mǫðruvǫllum næsta dag eptir Ólafsmessu fyrri.

Ok þeim ǫllum samt þar komundum, byrjuðu brœðr ákæru á Laurentium biskup, bróðir Ingimundr, bróðir Þorgeirr ok bróðir Þórðr, sem þá lifðu af þeim lifnaði. Í fyrstu þeir krǫfðu klaustrs síns, sem þeir vóru til vígðir; þar næst, at Hóla biskupar, Auðunn ok Laurentius biskup, hǫfðu tekit allar innrentur klaustrsins undir Hólastað síðan klaustrit brann, en þeir vóru skipaðir á vistir sem aðrir veraldarmenn; ok af þessum hlutum fyrnefndum krǫfðu þeir dómendr gera sér rétt af.

Til þessara hluta svaraði Laurentius biskup: "þat er ǫllum mǫnnum kunnigt, at klaustrit hér á Mǫðruvǫllum hefir orðit áðr fyrir eldsbruna en vér vórum kosnir til biskups; svá et sama vóru brœðr skipaðir á prestsvistir; var ok þetta mál talat ok kært af bróður Ingimundi fyrir erkibiskupinum í Noregi þá er [vér] vórum í Noregi næst; eigum vér eigi fyrir vára persónu at svara, sem vér hǫfum eigi gǫrt. Er þat upphaf várra svara, at vér viljum í ǫllum hlutum svara ok hlýðni veita erkibiskupinum, ok hans boð standi. Er þat várt boð, at láta gera hér upp klaustrit á Mǫðruvǫllum með þeim framasta kosti, er vér til fáum, sem skjótast megum [vér], svá sé svá margir brœðr inn teknir, sem þá herra Jǫrundr biskup sálaðisk, ok fá þeim skipat í kost ok klæði, sem þeir hǫfðu um daga Jǫrundar biskups; viljum vér skipa prior yfir lifnaðinu, en vera sjálfr þeirra ábóti, ok skipa ráðsmann yfir staðinn ok hans fé. Í stœrrum ráðum gerisk allt með ráði priors ok brœðra. Þetta klaustr sé í ǫllum hlutum, andligum ok veraldligum, eptir því sem Jǫrundr biskup góðrar minningar funderaði þat."

At þessum orðum Laurentii biskups varð góðr rómr. Talaði þá fyrst Jón biskup: "Nú hafi þér, brœðr, heyrt boð herra biskups; megi þér nú sjálfir kjósa, hvárt þér vilit heldr framfylgja kæru uppbyrjaðri, eða vili þér gera sáttmál, sem hann hefir boðit." Þeir brœðrnir sǫgðusk þat upp taka, sem hann ráðlegði þeim. [Jón biskup svarar]: "vér viljum hér til kalla með oss fleiri dugandi menn."

Gekk herra Laurentius biskup þá í brott ok hans fylgjarar. Vóru þar til kallaðir áðr af honum allir fremstu kennimenn í Hóla biskupsdœmi, ok svá eigi síðr leikmenn.

Eptir tíma liðinn var Laurentius biskup inn kallaðr með sínum fylgjorum; talaði herra Jón biskup þá vegna brœðra: "Meðr því at þér, herra biskup, hafit boðit brœðrum, í alla staði án nokkurri tilskyldan eða þrúgan laganna, því vilja þeir kjósa, at þér látið gera upp klaustrit, sem skjótast megi þér, með sœmiligan kost, sem þér hafit framast fǫng á, at tilfengnum skrúða ok klokkum, ok ǫllum þeim hlutum, sem heilagrar kirkju embætti ok þjónustu þarfast: prior ok ráðsmaðr sé settir fyrir klaustrit, kost ok klæði hafi þeir sœmiliga, ok allan hátt sé klaustrit ok brœðrnir í þann stétt, sem var um daga Jǫrundar biskups, ok hann funderaði í fyrstu, ok hér viljum vit, judices delegati, tilskipaðir af herra erkibiskupinum samþykkja, tryggja ok styrkja með okkrum innsiglum".

Fór þetta sáttmál fram, ǫllum þessum fyrnefndum samþykkjundum með kærleik ok vinskap, án nokkuri þrúgan eða tillokkan. Gerðisk þetta pactum með handlǫgum herra Jóns biskups, verandi styrkt síðan með bréfum ok innsigli [af] hvárutveggju álfunni. Var á Mǫðruvǫllum gǫr hin sœmiligasta veizla biskupunum báðum, Þorláki ábóta, ok ǫllum prestum ok leikmǫnnum tilkomundum. Þaðan ríða þeir á brott allir samt, biskuparnir ok allir fyrnefndir, þvíat herra Laurentius bauð þeim ǫllum heim til Hóla, Jóni biskupi, Þorláki ábóta ok ǫllum þeim þeirra fylgjorum, til veizlu; var þat at Ólafsmessu fyrri. Gaf Laurentius biskup Jóni biskupi hinar sœmiligustu gjafir ok svá Þorláki ábóta. Skildu þeir þá svá at sinni með mestri blíðu.

Riðu þeir þaðan til Glaumbœjar, ok gaf Rafn bóndi biskup Jóni miklar gjafir. Reið hann þá til Þingeyra; vóru þeir Guðmundr ábóti miklir vinir, var hann þar ok gœddr sœmiligustu gjǫfum; var hann á Breiðabólstað in festo Laurentii, sǫng hann þar messu ok predikaði, ok gaf sira Þorsteinn honum sœmiligar gjafir. Reið hann svá it vestra í biskupsdœmi sitt, ok varð þessi norðrreið Jóns biskups hin vinsælasta.

Nú er frá því at segja, at Laurentius biskup lætr saman safna trésmiðum, ok lætr gera upp klaustrit á Mǫðruvǫllum, fáandi þar til skrúða ok klokkur. Postula klokkur vóru norðr fluttar fra Hólum [ok] enn sǫngmeyjar fimm; var innan lítils tíma þetta gǫrt með svá góðum kostum, sem enn má auðsýnask í dag; fór svá fram allt í kyrleika ok náðum um sumarit ok allt fram í langafǫstu inu eptirfarandi.

Reið bróðir Ingimundr á fǫstu suðr í Skálholt, vissu menn eigi erindi í fyrstu. Var bróðir Þorgeirr skipaðr prior á Mǫðruvǫllum, en Þorkell Grímsson ráðsmaðr.

Nærri passionem domini kom sendimaðr frá Jóni biskupi með eina inclusam; var þat bréf stutt ok fáort.

Næst salutacione stóð svá: at "bróðir Ingimundr af Mǫðruvǫllum kom svá at oss óvǫrum, at vér vissum eigi heldr en himin mundi bresta; flutti hann, at þér, herra Laurentius biskup, hefðit eigi haldit þat sáttmál, sem vér sǫmdum á Mǫðruvǫllum í sumar; því sjám vér eigi oss annat standa, en ríða norðr at sumri, ok leggja endiligan úrskurð á sagt mál."

Við þetta bréf varð Laurentius biskup bæði styggr ok reiðr, segjandi fyrir sínum trúnaðarmanni, at hann kvezk annars vænta af Jóni biskupi þá er þeir skildu næst á Hólum, [en at hann] mundi svá skjótt um venda sinni vináttu viðr hann, ok trúa því, at ǫllu óprófuðu, sem óvinir hans fluttu, at hann ryfi þá sættargerð, sem þeir brœðr gerðu sín á meðal; sagðisk hana vilja í ǫllum greinum halda. Þat annat, at fyrir þat sama sáttmál, sem þeir brœðrnir gerðu sín á meðal, var ent ok úti þeirra vald, Jóns biskups ok Þorláks ábóta, yfir at dœma sǫgðum málum, ok sýndi þar til kirkjunnar lǫg. Kallaði hann at sér presta sína fremstu, sýnandi þeim kirkjunnar lǫg hér til.

Um várit eptir páska, á Jóns dag Hólabiskups, sendi hann sira Pál Þorsteinsson í Skálholt með bréfum; hafði hann saman sett stórt bréf, í hvert hann setti allegationes juris, at þeir Þorlákr ábóti hefði ekki vald síðar meir yfir at dœma sǫgðu máli, fyrir þat sáttmál, sem þeir brœðr hǫfðu gǫrt sín á meðal.

Bréf fyrirsagt Laurentii biskups fekk sira Páll herra Jóni biskupi, ok svá sem hann hafði þat yfirlesit, varð biskup mjǫk styggr, segjandi, at fyrir þetta bréf mundi hann einnig fram fara sem áðr. Jón biskup spurði þá sira Pál, hvárt hann skyldi nokkut aptr skrifa [þat] sem hann hafði áðr fyrstr skrifat, at hann mundi norðr ríða enn um sumarit, yfir at dœma Mǫðruvalla-málum, en sira Páll sagðisk ekki hirða at fara með þeim bréfum. Biskupinn sagðisk ekki mundu skrifa annat. Fór sira Páll aptr til Hóla, ok sagði Laurentio biskupi [svá] gǫrt. Leið nú fram yfir hvítadaga.

Á trinitatis messudag kómu tveir djáknar af Skálholti ok maðr með þeim til Hóla; var þat Þórðr djákni, sonr Guðmundar lǫgmanns, hverjum Laurentius hafði kennt, ok tekit hann ungt barn á Þingeyrum, ok lagði alla ástundan at kenna honum, svá at hann var framasti latínuklerkr ok góðr versificator; stóð honum illa at fara með nokkurn þann boðskap, sem honum var í móti, sem Laurentius biskup sagði honum. Annarr djákni hét Gregorius.

Þessir djáknar kómu í skrúðhús, sem biskupinn var af skrýddr; kvaddi Þórðr biskupinn, segjandi honum, at hann hafði bréf ok boðskap biskups Jóns at lesa fyrir honum. Biskupinn svaraði, at hann mundi þann einn boðskap hafa, sem honum ok heilagri kirkju mundi engi bati í vera, "þarftú, Þórðr, ekki þik til at bera at lesa nokkur stefnubréf fyrir mér hér á staðnum, þvíat ek vil þau engin heyra". Ok svá sem Þórðr ætlaði upp at lesa bréfit, stǫkk biskup upp ok brott af skrúðhúsinu, ok allir klerkar með honum.

Ok sem Þórðr sá þetta, talaði hann: "ekki gerir mér þetta, sé ek nú at biskup vill ekki heyra boðskap Jóns biskups". Laurentius [biskup] sagðisk ekki vilja lífga vald þeirra Jóns biskups ok Þorláks [með því], at heyra nokkurt stefnubréf þeirra.

Gekk biskupinn þá til borðs ok bauð djáknum til borðs með sér; sátu þeir sunnudaginn vel plagaðir í mat ok drukk.

Um morgininn eptir fóru þeir til borðs eptir formessu, ok sǫgðusk ætla at ríða síðan skyndiliga, ok tóku hesta sína ok lǫgðu á, ok svá sem hámessa sǫngsk ok eptir offertorium í messunni var Þórðr djákni kominn fyrir Maríu altari, ok byrjaði upp bréfit; sat Laurentius biskup í sæti sínu.

Ok sem Laurentius biskup heyrði Þórð uppbyrja bréfit, sagði biskupinn: "fyrirbýð ek þér, Þórðr, at lesa nokkut bréf, ok at gera rugl eða háreysti í heilǫgu messuembætti". Í því bili hljóp sira Valþjófr or sæti sínu, ok greip báðum hǫndum um bréfit, ætlandi at hnykkja af honum; ok sem biskup sá þat, kallaði hann: "tak ekki af honum bréfit, en færit þá út með bréfit af kirkjunni, svá at þeir geri ekki rugl í heilagri messu". Hlupu þá klerkarnir at alla vega, ok støkuðu þeim út af kirkjunni með olbogum, ok læstu síðan aptr kirkjudyrum. Tók þá Þórðr at lesa bréf út fyrir kyrkjudyrum í stǫplinum. Síðan negldi hann bréfit með járnnǫglum í kirkjuhurðina; hlupu þeir síðan út á hesta sína, er þeir hǫfðu bundit fyrir ofan garð.

Síðan léttu þeir eigi sinni ferð fyr en þeir kómu í Skálholt, ok sǫgðu Jóni biskupi hvat gǫrzk hafði í þeirra ferð, ok báru ekki á vægð sǫguna, at þeir hefði reknir verit nauðigir út af kirkjunni, leynandi því ǫllu, at biskupinn hafði þá vel tekit. Lét biskup Jón sér fátt um finnask, en prestar ok lærðir menn sáu bréfit fest á kirkjuhurðina á Hólum ok [tóku] ok lásu.

Var þetta latínubréf, heiðarliga diktat, sem auðsýnask mátti fráberligr klerkdómr Jóns biskups. Var þat efni í sǫgðu bréfi, at herra Jón ok Þorlákr, dómarar skipaðir af Eilífi erkibiskupi, stefndu Laurentio biskupi á Mǫðruvǫllu í Hǫrgárdal fyrir ákæru brœðra, at heyra þann dóm sem þeir sǫgðu á millum Hólakirkju ok Mǫðruvallaklaustrs; var stefnudagr nærri translatione sancti Benedicti.

Nú er frá því at segja, at þeir herra Jón ok Þorlákr ábóti búa ferð sína norðr um land, var í þeirri ferð ok herra Ketill ok margir mikilsháttar menn, bæði lærðir ok leikir, ok kómu til Mǫðruvalla fyrir sagðan stefnudag, berandi með sér kost ok drukk; þó hafði herra Laurentius svá ráð fyrir gǫrt, at þar væri fyrir búizk sœmiliga.

Kallaði Laurentius biskup at sér fremstu presta: sira Þorstein skarðstein, sira Egil, sira Jón, sira Eirík bolla; hafði hann ætlat at visitera um norðrsveitir, en sat í Laufási þá er at leið stefnudeginum. Trakteraði hann þá, ok hafði ráðgerð við presta sína, hvat ráðligast væri; kom þat ásamt með þeim, at hann skyldi koma til Mǫðruvalla í stefnudaginn, þœtti eigi ólíkligt, at þeir dómar mundu fram fara einshverir með orskurð, at skaða kirkjunnar á Hólum, ef eigi væri þar svaramaðr hennar, en þœtti eigi ólíkligt, at þeir kallaði hann óhlýðinn erkibiskupi, ok setti forboð eða stefnu til erkibiskups. Hann sýndi þeim lǫg kirkjunnar, at þeir áttu ekki vald yfir at dœma, síðan sáttmál kom á meðal þeirra brœðra, en sagði sik í øngu þat rofit hafa.

Þar kom, at hann lét presta sína ráða, ok fór Laurentius biskup ok prestarnir á skipum yfir til Mǫðruvalla; fundusk þeir biskuparnir úti í kirkjunni; vildi herra Laurentius víkja til at minnask við biskup Jón, en hann veik sér undan, svá talandi: "hvárt er þat satt, at þér hafit boðit at leggja hendr á djákna mína í Hólakirkju, ok reka út?" — "Eigi kennisk ek þat, at ek hafi boðit at leggja hendr á þá, en ek kennisk þat, at ek fyrirbauð at gera nokkut rugl í heilagri kirkju, ok þat var mér ok viljugt at heyra ekki bréfit".

"Svá er mér flutt", sagði Jón biskup, "at tveir menn muni hafa þat gǫrt, at leggja hendr á þá, er þat prestr yðar Valþjófr, ok skrifari yðar, er Sigurðr sniðill heitir, reikna ek þá í banni, ok þeim vil ek ekki samneyta, fyr en þeir eru leystir, en meðr því, at þér kennisk eigi at þér hafit þat boðit, mun ek eigi þat fram fara mót yðr". Lǫgðu þá margir góðir menn til, at hvárutveggju vægði við aðra. Vildi Jón biskup borða ok sitja hjá sínum mǫnnum um kveldit, en Laurentius biskup ok hans menn sátu í annarri stofu.

Um morguninn eptir kómu biskupar báðir í biskups-stofu, ok allir fremstu menn vóru þangat kallaðir; hǫfðu sunnanmennirnir mikla byrði af kirkjunnar lagabókum, hverjar þangat vóru bornar; byrjaði Jón biskup sitt mál með latínu, segjandi þeim sem skildu, hvat fram hafði farit í Mǫðruvalla-málum, þar bjóðandi herra Laurentio til annsvara.

Herra Laurentius talaði á norrœnu: "vita menn þat, herra Jón, at yðr er svá mjúkt latínu at tala sem móður-tungu yðra, en þó skilr þat ekki alþýða, ok því tǫlum svá ljóst, at allir megi skilja, ok er þat mín tala ljósliga, at ek vil standa ok halda þá sáttargerð, sem gǫr var í fyrra sumar; prófisk þat í nokkru, at ek hafi af brugðit eða mínir ráðsmenn, þá vil ek gjarnan um bœta". At þessu hans máli varð góðr rómr.

[Jón biskup svaraði]: "þat bréf sem gǫrt var í fyrra sumar kǫllum vér klókskapar-bréf yðart, ok þat þykir oss [ekki] svá mega standa, þvíat regla hins heilaga Augustini ákveðr, at ábóti eða prior, sá sem settr er yfirboði klaustrsins, skal hafa vald bæði í veraldligum hlutum ok andligum, ok því viljum vér, sem dómarar erum settir ok skipaðir yfir þessu máli, á því standa, sem reglan býðr, at brœðr hér á Mǫðruvǫllum hafi vald yfir veraldligum hlutum sem innanklaustrs yfir andligum, ok svá gengr víðast um klaustr í heiminum, þvíat þat byrjar eigi, at brœðr sé ǫlmusumenn veraldarmanna, þeir [er] þjóna guði nátt ok dag. Munu vit með guðs vilja þat átœkjask, dóm á [at] leggja með orskurði, ef brœðrnir skulu eigi ná at hafa þá rentu ok viðværi, sem reglan býðr, en formennirnir eru því skipaðir, at þeir skulu stjórna mega of því gózi, sem staðirnir eiga. En ef prior er hér skipaðr á Mǫðruvǫllum yfir reglubrœðr, ok skal hann engu ráða yfir veraldar-gózi, en brœðr krefði af honum þarfligra hluta til kostar ok klæða, vísar hann brœðrunum til biskups á Hólum, sem ábóti þeirra er, en biskup vísar til ráðsmanns síns, ok er stór dagleið í milli biskupsstólsins á Hólum ok klaustrs á Mǫðruvǫllum; bíða þá eigi brœðrnir langa þǫrf; hins annars, at priorinn heimtir fram vandlæti reglunnar; eru sumir brœðr hlýðnari en aðrir óhlýðnari, því stendr priornum, at hygga hlýðna brœðr með einshverju eptirlæti tilheyriligu þeim sjálfum til hygganar, ok geyma betr sinnar reglu; nú hefir hann ekki til, en ráðsmaðr biskups á Hólum ræðr ǫllu gózi, ok vill eigi til láta, hvat sem prior skipar: verða eigi hlýðnir brœðr þá hugganarlausir, ok kann henda, at þeir hlaupi í samlag óhlýðinna brœðra. Skulu vit, sem dómarar erum settir af erkibiskupinum, aldri samþykkja, at prior ok brœðr hafa eigi ǫll vǫld yfir veraldligum hlutum, hversu sem Jǫrundr biskup hefir sett, ok þó at hann hafi fagrliga gǫrt ok skipat í grundvallan klaustrsins, má vel standa um [at] bœta, ef nokkut hefir áfátt orðit í hans gerð".

Talaði herra Jón biskup með sinni snild svá fagrliga, at þat leizk mǫrgum lǫg, er við vóru, at prior [ok] brœðr hefði ǫll vǫld í veraldligum hlutum.