Bókastaðir

At er eigi gleymanda, heldr góðum mönnum birtanda, hversu margar ok fagrar ölmosur hann lét gjöra af staðarins gózi á Hólum sem hann var biskup.At er eigi gleymanda, heldr góðum mönnum birtanda, hversu margar ok fagrar ölmosur hann lèt gjöra af staðarins gózi á Hólum sem hann var biskup. Allt prófastsdæmi, þat sem fell í sakeyri ok öðrum sektum, gaf hann fátækum, þeim sem mest vóru þurfandi, einkanliga þeim sem áðr höfðu í búi verit, líkþrám, blindum, eðr þeim sem mestan krankdóm höfðu. Þar til skipaði hann presta at láta reka prófastsdæmi, hafði þat fyrst sira Páll Þorsteinsson, en síðan sira Björn Ófeigsson, skipaði biskupinn þeim slíkt af, sem honum líkaði, fyrir armæðu sína, ok þetta helzt um hans daga.Þar til skipaði hann presta at láta reka prófastsdæmi, hafði þat fyrst sira Páll Þorsteinsson, en síðan sira Björn Ófeigsson, skipaði biskupinn þeim slíkt af, sem honum líkaði, fyrir armæðu sína, ok þetta hèlzt um hans daga. Var þetta mörgum þurfundum mikil hjálp, en allir létu úti með góðum [hug]. xij ölmosumenn skipaði hann at vera skyldi heima á Hólum ok útbúum staðarins;Var þetta mörgum þurfundum mikil hjálp, en allir lètu úti með góðum [hug]. xij ölmosumenn skipaði hann at vera skyldi heima á Hólum ok útbúum staðarins; vóru þessir báðir fæddir ok klæddir. Á langaföstu vóru inntekníir fimm fátækir, ok vóru þeir fram yfir páskaviku. Á Mikaelsmessu á haustið skyldi ráðsmaðr stika niðr xxc vöru í vaðmálum, þetta skyldi gefa fátækum mönnum í vald um vetrinn ok fram yfir hvítadaga. Skyldi gestamaðr þetta út gefa, ok skipta með fátækum mönnum, þeim sem honum þótti mest þurftugir, eðr biskupinn vísaði til hans, fyrir stærstu hátíðir, ok var þar til valdr dyggr maðr, góðfúss ok skynsamr, var þat Þorsteinn Þorleifsson. Allt þat góz, sem gefit var í vaðmálum árliga til staðarins, lét hann bera heim í herbergi sín, ok lét hann allt gefa fátækum mönnum.Allt þat góz, sem gefit var í vaðmálum árliga til staðarins, lèt hann bera heim í herbergi sín, ok lèt hann allt gefa fátækum mönnum.

Þat er ok merkjanda, at hann hafði þann klæðabúnað, sem múnkar hafa, kufl með skrúð yztan, því at hann sagði þat reglu, þó at biskupar væri af svartmúnkalifnaði, þá ætti þeir at halda þann habitum, sem þeir vóru af reglulifnað [i] num kosnir. Stami [n] am með ull hafði hann næst sér.Stami [n] am með ull hafði hann næst sèr.

Skóla setti hann á staðnum, ok lét kenna latínu;Skóla setti hann á staðnum, ok lèt kenna latínu; helt þann skóla sira Ólafr Hjaltason;hèlt þann skóla sira Ólafr Hjaltason; gaf hann honum Valla stað í Svarfaðardal, segjandi, at þann stað skyldi æ sá hafa ok halda, sem skólameistari væri á Hólum. Kenndi sira Valþjófr söngnám.

Þann vetr sem Laurentius biskup var fyrstan á Hólum, var tíðindalaust víðast á Íslandi. Bróðir Bergr Sokkason var kosinn af herra Laurentio ábóti at Múnka-Þverá, var hann vígðr einu ári síðar af honum heima á Hólum, var hann formentr maðr, umfram flesta menn þá á Íslandi, [um] klerkdóm, letr, söng ok málsnild; samansetti hann margar heilagra manna sögur í norrænu, sem birtast mun ok auðsýnast meðan þetta land er bygt. Hér yfir fram hafði sá góði mann ágætt siðferði með klaustrligum lifnaði, vóru þeir Bergr ábóti ok Laurentius biskup í kærligri vináttu, þvíat Laurentius biskup var lærifaðir hans.Hèr yfir fram hafði sá góði mann ágætt siðferði með klaustrligum lifnaði, vóru þeir Bergr ábóti ok Laurentius biskup í kærligri vináttu, þvíat Laurentius biskup var lærifaðir hans. Um vetrinn fyrir langaföstu sendi herra Laurentius bróður Árna, son sinn, suðr í Skálholt til herra Jóns biskups, biðjandi hann at hann vígði hann öllum vígslum ok til prests. Kom bróðir Árni norðr eptir hvítadaga, þá vígðr prestr. Sýndist herra Laurentio biskupi þat fegra, at faðir legði eigi vígsluhendr yfir son sinn holdligan; stóð ok bróðir Árni aldreigi hjá föður sínum, nema þá hann fermdi börn. Var bróðir Árni hinn bezti klerkr ok versificator, ok kenndi mörgum klerkum; fór hann hvern tíma í visitacionem með herra Laurentio föður sínum, ok svaf í einu herbergi ok hann; hafði hann ok innsigli biskupsins ok bréfagjörðir, ok Einarrhafði hann ok innsigli biskupsins ok brèfagjörðir, ok Einarr

Djákni.

Þann sama vetr, sem Laurentius biskup kom út um haustið, var kyrt á Íslandi ok engi merkilig tíðindi gjörðust; stýrðu þá biskupar fyrnefndir, herra Jón Skálholti, en herra Laurentius Hólastað; var þat mál manna, at á Íslandi mundi varla verit hafa meiri latínuklerkar en þeir vóru; var ok harðla kært þann tíma í meðal þeirra. Á öðru ári biskupsdóms Laurentii bauð hann með ráði allra lærðra manna í Hóla biskupsdæmi, at festum corporis Christi skyldi sýngja hátíðliga sem summum festum, þvíat þat var nýliga flutt út af herra Jóni biskupi; var sú hátíð lögtekin á alþíngi um sumarit. Um haustið eptir gjörði Laurentius biskup vígslur heima á Hólum; var þat sem annat merkiligt um stjórn hans, at hann prófaði sjálfr klerkana, ok hann sjálfr talaði fyrir þeim, hversu þeim hæfði fram fara með þeirri vígslu, sem þeir tóku, rannsakandi smásmugliga þeirra lifnað ok kunnáttu, áðr hann vildi þá fram vígja; fór hann mest at því, hversu þeir súngu ok lásu í heilagri kirkju. Þá sagði hann.... taka heilagar vígslur, sem börn áttu í vonum, ok vildu eigi til segja; ok sem þat varð opinbert, setti hann á þá stórar skriptir, ok lét þá langan tíma missa síns embættis.ok sem þat varð opinbert, setti hann á þá stórar skriptir, ok lèt þá langan tíma missa síns embættis.

Á eptirfaranda ári, sem herra Laurentius kom út, kom ekki skip til Íslands. Um vorit epir riðu þeir Guðmundr ábóti ok Benedikt bóndi Kolbeinsson til Hóla. Eptirleitaði Guðmundr ábóti hversu hann vildi skipa um tíundir, sem langan tíma höfðu hrærð verit í meðal Þíngeyra ok Hóla kirkju; talaði herra Laurentius biskup svo til Guðmundar ábóta: "tveir eru kostir, sá at kæra fyrir mínum herra erkibiskupinum eptir tíundunum, en sá er annarr, at leggja öll þessi mál undir vort vald ok umdæmi", ok með ráði góðra manna kaus ábóti, at biskup skyldi einn skapa ok skera þat sem hann vill vera láta, ok hann vildi fyrir guði svara, at Þíngeyra klaustr væri skaðlaust af. Sagði biskup þá upp, at hann lagði Hvamm í Vatnsdal klaustrinu á Þíngeyrum til æfinligrar eignar. "Vitum [vér] vel", sagði Laurentius biskup, "at svo mikit [vald] ok dominium hefir hverr sem einn Hólabiskup yfir Þíngeyra klaustri, at aldrei fá ábótar af Þíngeyrum kært af Hólabiskupum biskupstíundir fyrir vestan."Vitum [vèr] vel", sagði Laurentius biskup, "at svo mikit [vald] ok dominium hefir hverr sem einn Hólabiskup yfir Þíngeyra klaustri, at aldrei fá ábótar af Þíngeyrum kært af Hólabiskupum biskupstíundir fyrir vestan. Vazdalsá; en sakir þess, at vorir eptirkomendr sýni ekki vald á klaustrinu at Þíngeyrum, því viljum vér með þessari gjöf ok tillagi alla deilu ok ákæru niðr setja meðan vor er til kostr;en sakir þess, at vorir eptirkomendr sýni ekki vald á klaustrinu at Þíngeyrum, því viljum vèr með þessari gjöf ok tillagi alla deilu ok ákæru niðr setja meðan vor er til kostr; skulum vér ok skrifa til erkibiskups, at hann styrki þetta vort sáttmál".skulum vèr ok skrifa til erkibiskups, at hann styrki þetta vort sáttmál". Var þetta pactum gjört með handlögum ok bréfum.Var þetta pactum gjört með handlögum ok brèfum. Gaf herra Laurentius þá ok próventu Kálfs bróður síns til Þíngeyra, vóru þat fjörutigir hundraða; hafði herra Laurentius biskup af þessari gjöf heiðr ok sæmd, en klaustrið á Þíngeyrum æfinligt gagn ok hlunnindi sem Hvammr er.

Í þann tíma bjó Þorsteinn Kolbeinsson, bróðir Benedikts, á Holtastöðum í Langadal; var frú Guðrún Þorsteinsdóttir móðir hans ok þeirra bræðra. Þorsteinn var þá ókvæntr, fylgði hann þá óheimulu ráði, takandi sér til lags Guðrúnu Illugadóttur;Þorsteinn var þá ókvæntr, fylgði hann þá óheimulu ráði, takandi sèr til lags Guðrúnu Illugadóttur; vóru þeir Þorsteinn ok Þórðr Loptsson, er kallaðr var, fermenningar at frændsemi, var þetta samlag þeirra opinbert með barngetnaði; fóru þau svo opinberliga með sínu ráði, at hann lagði hana í sæng hjá sér sem sína eiginkonu.fóru þau svo opinberliga með sínu ráði, at hann lagði hana í sæng hjá sèr sem sína eiginkonu. Herra Laurentius áminnti í fyrstu blíðliga, at hann skyldi við hana skilja, en hann var baldinn í sinni þrjózku, ok skipaðist ekki við biskupsins áminníngar. Svo kom, at biskup Laurentius fór fram með lagaprófi í móti Þorsteini, látandi sverja frændsemi á meðal fyrnefndra manna, Þorsteins ok Þórðar; hann var sá er Guðrún átti áðr. Síðan gjörði biskup Þorsteini þrjár áminníngar, stefnandi honum til Hóla ok síðustu peremptorie; ef hann kæmi eigi í sagðan stað, skyldi hann bannsetja þau Maríumessu fyrri heima á Hólum með steyptum kertum ok hríngdum klokkum; ok með því at þau kómu eigi í stefnuna ok þrjózkuðust, haldandi sik sem áðr, fór þat fram, at Laurentius biskup bannsetti þau á Maríumessu á kór á Hólum, með því formi, sem lög heilagrar [kirkju] bjóða framast við þrjózka frammi hafa. Auðsýndist í þessu einorð biskups ok réttlæti: þau frú Guðrún ok Benedikt vóru hinir mestu vinir hans, ok svo Hallbera abbadís á Stað, er var systir frú Guðrúnar;Auðsýndist í þessu einorð biskups ok rèttlæti: þau frú Guðrún ok Benedikt vóru hinir mestu vinir hans, ok svo Hallbera abbadís á Stað, er var systir frú Guðrúnar; hafði ok Þorsteinn mikit eptirgengi, þvíat hann var þá forríkr maðr at auðæfum. Nú er at segja frá því, hversu Þorstein [i] brá við þessar framferði [r] ok bannsetníngu, sem fram fór á Hólum at Maríumessu. Svo sem hann var kominn undir borð á Holtastöðum, leit hann niðr í gaupnir sér, ok sem hann leit upp, talaði hann: "vita þykkjumst ek nú, Guðrún", sagði hann, "at biskup á Hólum hefir harða yfirsöngva yfir okkr í dag, vil ek ekki aðra menn vefja í vandræðum með mér, ok skulu þér allir", sagði hann, talandi til fólksins, "eta hér inni, en ek mun rýma".Svo sem hann var kominn undir borð á Holtastöðum, leit hann niðr í gaupnir sèr, ok sem hann leit upp, talaði hann: "vita þykkjumst ek nú, Guðrún", sagði hann, "at biskup á Hólum hefir harða yfirsöngva yfir okkr í dag, vil ek ekki aðra menn vefja í vandræðum með mèr, ok skulu þèr allir", sagði hann, talandi til fólksins, "eta hèr inni, en ek mun rýma". Gekk hann þá undan borði, etandi einn saman, ok svo svaf hann. Í burt hafði biskupinn skipat áðr prestunum báðum; hafði hann þó gjört þeim ónáðuligt. Skjótliga eptir þessa framferð riðu þau frú Guðrún ok Benedikt til Holtastaða, ok eggjuðu hann at ganga til sættar við heilaga kirkju ok biskup; kómu þau til móts við biskupinn á Völlum í Svarfaðardal, ok var Þorsteinn leystr af biskupi af banni, en Guðrún degi síðar í Árskógi. Sóru þau bæði skilnað sín á milli, ok svo gjörðist með guðs vilja, at þau skildu. Lagði biskupinn alla ástundan [á], at hirta sitt undirfólk af vondum framferðum, en eigi bannsetti hann opinberliga fleiri menn í Hóla biskupsdæmi.

Einkanliga er þat merkjanda ok frá því segjanda, at herra Laurentius talaði þat jafnan á prestastefnu, at þat væri osetligt, at prestar þeir, sem ófærir kynni verða, sakir elli eðr annarra sótta, væri reknir út á húsgang, eðr lítil hjálp þeim veitt af kirkjunni ok hennar gózi; þar [fyrir] setti hann ok skipaði prestaspítal at Kvíabekk í Ólafsfirði, ok keypti landit hálft at Arnoddi presti, en hálft átti kirkjan. Lagði hann þar til í jörðum ok kvikfjám ok bús búhlutum yfrit góz; skipaði hann ok, at hverr prestr í biskupsdæminu skyldi tilleggja um næstu þrjú ár, hálf [a] mörk hverr; varð þetta stórgóz. Lambseldi bað hann ok um allan Ólafsfjörð, ok víða um Fljót, svo at brott var alit til fimtige, ok játuðu æfinliga biskupinum upp í jarðir sínar. Svo ok eigi síðr skipaði herra Laurentius vanhaga-fé því, sem fell í stærrum málum, til prestaspítalans, sem var af Benedikt Kolbeinssyni ok Þorsteini bróður hans, ok öðrum ríkismönnum, sem brotligir urðu í þúngum skriptum.Svo ok eigi síðr skipaði herra Laurentius vanhaga-fè því, sem fèll í stærrum málum, til prestaspítalans, sem var af Benedikt Kolbeinssyni ok Þorsteini bróður hans, ok öðrum ríkismönnum, sem brotligir urðu í þúngum skriptum. Vildi hann því skipa prestaspítal at Kvíabekk í Ólafsfirði, at honum þótti þar gott til blautfi [s] ks ok búðarverðar, ok þótti þat vel henta gömlum mönnum til fæðu. Úngan prest skipaði hann þar til ráðsmanns, er verit hafði áðr lærisveinn hans at Múnkaþverá þá er hann var þar; sagðist hann þat hyggja, at hann mundi verða roskinn maðr til fjárhaga, en þat var Björn prestr Önundarson; var hann þar ráðsmaðr meðan Laurentius biskup lifði, ok kómust þar undir nægtir alls kvikfjár ok kostar, svo at þar skorti ekki þá Laurentius biskup sálaðist. Vóru þar þá margir prestar.

Sá sami Björn prestr var lengi ráðsmaðr á Möðruvöllum í Hörgárdal, ok var roskinn maðr til ráða, ok fulldist þau orð, sem Laurentius biskup spáði honum. Sira Snjólfr kom út fyrir sunnan land ok reið til Hóla; hafði hann fengit bréf af nokkrum kórsbræðrum, ok þeir báðu Laurentium biskup skipa vel með hann.hafði hann fengit brèf af nokkrum kórsbræðrum, ok þeir báðu Laurentium biskup skipa vel með hann. Vildi hann enga lotníng gjöra Laurentio biskupi; anzaði biskupinn ekki hans erindum; fór hann þaðan at finna Jón biskup í Skálholt, ok bauðst at þjóna í hans biskupsdæmi; ráðlagði hann Snjólfi at fara norðr aptr til Laurentii biskups; "eigi þér," sagði biskup Jón, "at auðmýkja yðr við hann, þvíat hann er skipaðr af guði yðarr yfirmaðr;"eigi þèr," sagði biskup Jón, "at auðmýkja yðr við hann, þvíat hann er skipaðr af guði yðarr yfirmaðr; munum vér ok skrifa norðr með yðr til vors bróðr, ef þér vilit játa oss þessu."munum vèr ok skrifa norðr með yðr til vors bróðr, ef þèr vilit játa oss þessu." Kom Snjólfr norðr til Laurentii biskups, ok laut honum, fallandi á kné.Kom Snjólfr norðr til Laurentii biskups, ok laut honum, fallandi á knè. Biskupinn spurði: "hví ertú nú svo ólíkr sjálfum þér, Snjólfr, hjá því sem þú vart hér næst?"Biskupinn spurði: "hví ertú nú svo ólíkr sjálfum þèr, Snjólfr, hjá því sem þú vart hèr næst?" "Þvíat," sagði hann, "at nú er jár [n] teinninn burt or hálsinum á mér;"Þvíat," sagði hann, "at nú er jár [n] teinninn burt or hálsinum á mèr; lagði ok herra Jón biskup þat til með mér, at ek skyldi vægja fyrir yðr."lagði ok herra Jón biskup þat til með mèr, at ek skyldi vægja fyrir yðr." Biskup stóð þá upp, ok setti hann niðr hjá sér;Biskup stóð þá upp, ok setti hann niðr hjá sèr; var hann í boði hans þann dag; samdist svo með þeim, at hann gaf honum Háls stað í Fnjóskadal, þvíat þá var eigi annat beneficium laust. Mátti hann sannliga tala til sira Snjólfs, at engi prestr helt sik svo sæmiliga at mat ok klæðum sem sira Snjólfr, ok tíundaði hann þó aldri meir en xl hundruð;Mátti hann sannliga tala til sira Snjólfs, at engi prestr hèlt sik svo sæmiliga at mat ok klæðum sem sira Snjólfr, ok tíundaði hann þó aldri meir en xl hundruð; kom jafnan hart í meðal þeirra, þó svo, at hann leitaði á biskupinn meðr o [f] metnaðarsamligum orðum. Bar þat til einn tíma at Múnka-Þverá, sem biskup var þar kominn í visitacionem; kom sira Snjólfr sem biskup var yfir borðum, ok var honum skipat framan at bríkinni. Spratt þá þegar upp brixli ok meinyrði við biskup, sem Snjólfr gjörðist drukkinn. Hafði Laurentius biskup mikit þolinmæði, svo at hann svaraði engu orði, látandi eptir Maríuminni upp borðin. Fekkst sira Snjólfr nógu mjök um náttina [við] at drekka;Fèkkst sira Snjólfr nógu mjök um náttina [við] at drekka; bólgnaði hann þá svo upp, at búit var við voða, var hann þá gyrðr með líndúki; þótti þeim sem hjá vóru staddir syrgiligt uppá [at] sjá hans harmkvæli; bað hann þá herra Laurentium biskup at koma til sín; hvat hann gjörði. Bað hann sira Snjólfr þá fyrirlátníngar fyrir þau orð, sem hann hafði talat um kveldit; en hann sagðist þat feginn vilja; las biskupinn þá yfir honum. Batnaði honum þá með guðs vilja litlu síðar. Meinyrti aldri síðan sira Snjólfr Laurentium biskup meðan hann lifði. Sira Jón Koðransson helt herra Laurentius í góðri blíðu;Sira Jón Koðransson hèlt herra Laurentius í góðri blíðu; gaf hann honum staðar-hluta at Hrafnagili, ok þar með prófastsdæmi um Eyjafjörð ok Dali til Var [ð] gjár; var hann hinn sæmiligasti klerkr. Lét hann upp smíða kirkjuna at Hrafnagili með dýrum kost, sem lengi mátti auðsýnast, ef henni væriLèt hann upp smíða kirkjuna at Hrafnagili með dýrum kost, sem lengi mátti auðsýnast, ef henni væri