Bókastaðir

Þat er eigi gleymanda, heldr góðum mǫnnum birtanda, hversu margar ok fagrar ǫlmosur hann lét gera af staðarins gózi á Hólum sem hann var biskup. Allt prófastsdœmi, þat sem fell í sakeyri ok ǫðrum sektum, gaf hann fátækum, þeim sem mest vóru þurfandi, einkanliga þeim sem áðr hǫfðu í búi verit, líkþrám, blindum, eða þeim sem mestan krankdóm hǫfðu. Þar til skipaði hann presta at láta reka prófastsdœmi, hafði þat fyrst sira Páll Þorsteinsson, en síðan sira Bjǫrn Ófeigsson, skipaði biskupinn þeim slíkt af, sem honum líkaði, fyrir armæðu sína, ok þetta helzk um hans daga. Var þetta mǫrgum þurfundum mikil hjálp, en allir létu úti með góðum [hug]. Tólf ǫlmosumenn skipaði hann at vera skyldi heima á Hólum ok útbúum staðarins; vóru þessir bæði fœddir ok klæddir. Á langafǫstu vóru innteknir fimm fátækir, ok vóru þeir fram yfir páskaviku.

Á Mikaelsmessu á haustit skyldi ráðsmaðr stika niðr tuttugu hundruð vǫru í vaðmálum, þetta skyldi gefa fátækum mǫnnum í vald um vetrinn ok fram yfir hvítadaga. Skyldi gestamaðr þetta út gefa, ok skipta með fátækum mǫnnum, þeim sem honum þótti mest þurftugir, eða biskupinn vísaði til hans, fyrir stœrstu hátíðir, ok var þar til valdr dyggr maðr, góðfúss ok skynsamr, var þat Þorsteinn Þorleifsson. Allt þat góz, sem gefit var í vaðmálum árliga til staðarins, lét hann bera heim í herbergi sín, ok lét hann allt gefa fátækum mǫnnum.

Þat er ok merkjanda, at hann hafði þann klæðabúnað, sem munkar hafa, kufl með skrúð yztan, því at hann sagði þat reglu, þó at biskupar væri af svartmunkalifnaði, þá ætti þeir at halda þann habitum, sem þeir vóru af reglulifnaðinum kosnir. Staminam með ull hafði hann næst sér.

Skóla setti hann á staðnum, ok lét kenna latínu; helt þann skóla sira Ólafr Hjaltason; gaf hann honum Valla stað í Svarfaðardal, segjandi, at þann stað skyldi æ sá hafa ok halda, sem skólameistari væri á Hólum. Kenndi sira Valþjófr sǫngnám.

Þann vetr sem Laurentius biskup var fyrstan á Hólum, var tíðindalaust víðast á Íslandi. Bróðir Bergr Sokkason var kosinn af herra Laurentio ábóti at Munka-Þverá, var hann vígðr einu ári síðar af honum heima á Hólum, var hann formentr maðr, umfram flesta menn þá á Íslandi, [um] klerkdóm, letr, sǫng ok málsnild; samansetti hann margar heilagra manna sǫgur í norrœnu, sem birtask mun ok auðsýnask meðan þetta land er bygt. Hér yfir fram hafði sá góði mann ágætt siðferði með klaustrligum lifnaði, vóru þeir Bergr ábóti ok Laurentius biskup í kærligri vináttu, þvíat Laurentius biskup var lærifaðir hans.

Um vetrinn fyrir langafǫstu sendi herra Laurentius bróður Árna, son sinn, suðr í Skálholt til herra Jóns biskups, biðjandi hann at hann vígði hann ǫllum vígslum ok til prests. Kom bróðir Árni norðr eptir hvítadaga, þá vígðr prestr. Sýndisk herra Laurentio biskupi þat fegra, at faðir legði eigi vígsluhendr yfir son sinn holdligan; stóð ok bróðir Árni aldreigi hjá fǫður sínum, nema þá hann fermdi bǫrn. Var bróðir Árni hinn bezti klerkr ok versificator, ok kenndi mǫrgum klerkum; fór hann hvern tíma í visitacionem með herra Laurentio fǫður sínum, ok svaf í einu herbergi ok hann; hafði hann ok innsigli biskupsins ok bréfagerðir, ok Einarr djákni.

Þann sama vetr, sem Laurentius biskup kom út um haustit, var kyrt á Íslandi ok engi merkilig tíðindi gerðusk; stýrðu þá biskupar fyrnefndir, herra Jón Skálholti, en herra Laurentius Hólastað; var þat mál manna, at á Íslandi mundi varla verit hafa meiri latínuklerkar en þeir vóru; var ok harðla kært þann tíma í meðal þeirra.

Á ǫðru ári biskupsdóms Laurentii bauð hann með ráði allra lærðra manna í Hóla biskupsdœmi, at festum corporis Christi skyldi syngja hátíðliga sem summum festum, þvíat þat var nýliga flutt út af herra Jóni biskupi; var sú hátíð lǫgtekin á alþingi um sumarit.

Um haustit eptir gerði Laurentius biskup vígslur heima á Hólum; var þat sem annat merkiligt um stjórn hans, at hann prófaði sjálfr klerkana, ok hann sjálfr talaði fyrir þeim, hversu þeim hœfði fram fara með þeirri vígslu, sem þeir tóku, rannsakandi smásmugliga þeirra lifnað ok kunnáttu, áðr hann vildi þá fram vígja; fór hann mest at því, hversu þeir sungu ok lásu í heilagri kirkju. Þá sagði hann.... taka heilagar vígslur, sem bǫrn áttu í vonum, ok vildu eigi til segja; ok sem þat varð opinbert, setti hann á þá stórar skriptir, ok lét þá langan tíma missa síns embættis.

Á eptirfaranda ári, sem herra Laurentius kom út, kom ekki skip til Íslands.

Um várit eptir riðu þeir Guðmundr ábóti ok Benedikt bóndi Kolbeinsson til Hóla. Eptirleitaði Guðmundr ábóti hversu hann vildi skipa um tíundir, sem langan tíma hǫfðu hrœrð verit í meðal Þingeyra ok Hóla kirkju; talaði herra Laurentius biskup svá til Guðmundar ábóta: "tveir eru kostir, sá at kæra fyrir mínum herra erkibiskupinum eptir tíundunum, en sá er annarr, at leggja ǫll þessi mál undir várt vald ok umdœmi", ok með ráði góðra manna kaus ábóti, at biskup skyldi einn skapa ok skera þat sem hann vill vera láta, ok hann vildi fyrir guði svara, at Þingeyra klaustr væri skaðlaust af. Sagði biskup þá upp, at hann lagði Hvamm í Vatnsdal klaustrinu á Þingeyrum til æfinligrar eignar. "Vitum [vér] vel", sagði Laurentius biskup, "at svá mikit [vald] ok dominium hefir hverr sem einn Hólabiskup yfir Þingeyra klaustri, at aldrei fá ábótar af Þingeyrum kært af Hólabiskupum biskupstíundir fyrir vestan Vatnsdalsá; en sakir þess, at várir eptirkomendr sýni ekki vald á klaustrinu at Þingeyrum, því viljum vér með þessari gjǫf ok tillagi alla deilu ok ákæru niðr setja meðan vár er til kostr; skulum vér ok skrifa til erkibiskups, at hann styrki þetta várt sáttmál".

Var þetta pactum gǫrt með handlǫgum ok bréfum. Gaf herra Laurentius þá ok próventu Kálfs bróður síns til Þingeyra, vóru þat fjǫrutigir hundraða; hafði herra Laurentius biskup af þessari gjǫf heiðr ok sœmd, en klaustrit á Þingeyrum æfinligt gagn ok hlunnindi sem Hvammr er.

Í þann tíma bjó Þorsteinn Kolbeinsson, bróðir Benedikts, á Holtastǫðum í Langadal; var frú Guðrún Þorsteinsdóttir móðir hans ok þeirra brœðra. Þorsteinn var þá ókvæntr, fylgði hann þá óheimulu ráði, takandi sér til lags Guðrúnu Illugadóttur; vóru þeir Þorsteinn ok Þórðr Loptsson, er kallaðr var, fermenningar at frændsemi, var þetta samlag þeirra opinbert með barngetnaði; fóru þau svá opinberliga með sínu ráði, at hann lagði hana í sæng hjá sér sem sína eiginkonu.

Herra Laurentius áminnti í fyrstu blíðliga, at hann skyldi við hana skilja, en hann var baldinn í sinni þrjózku, ok skipaðisk ekki við biskupsins áminningar. Svá kom, at biskup Laurentius fór fram með lagaprófi í móti Þorsteini, látandi sverja frændsemi á meðal fyrnefndra manna, Þorsteins ok Þórðar; hann var sá er Guðrún átti áðr. Síðan gerði biskup Þorsteini þrjár áminningar, stefnandi honum til Hóla ok síðustu peremptorie; ef hann kœmi eigi í sagðan stað, skyldi hann bannsetja þau Maríumessu fyrri heima á Hólum með steyptum kertum ok hringdum klokkum; ok með því at þau kómu eigi í stefnuna ok þrjózkuðusk, haldandi sik sem áðr, fór þat fram, at Laurentius biskup bannsetti þau á Maríumessu á kór á Hólum, með því formi, sem lǫg heilagrar [kirkju] bjóða framast við þrjózka frammi hafa. Auðsýndisk í þessu einorð biskups ok réttlæti: þau frú Guðrún ok Benedikt vóru hinir mestu vinir hans, ok svá Hallbera abbadís á Stað, er var systir frú Guðrúnar; hafði ok Þorsteinn mikit eptirgengi, þvíat hann var þá forríkr maðr at auðœfum.

Nú er at segja frá því, hversu Þorsteini brá við þessar framferðir ok bannsetningu, sem fram fór á Hólum at Maríumessu. Svá sem hann var kominn undir borð á Holtastǫðum, leit hann niðr í gaupnir sér, ok sem hann leit upp, talaði hann: "vita þykkjumsk ek nú, Guðrún", sagði hann, "at biskup á Hólum hefir harða yfirsǫngva yfir okkr í dag, vil ek ekki aðra menn vefja í vandræðum með mér, ok skulu þér allir", sagði hann, talandi til fólksins, "eta hér inni, en ek mun rýma". Gekk hann þá undan borði, etandi einn saman, ok svá svaf hann. Í brott hafði biskupinn skipat áðr prestunum báðum; hafði hann þó gǫrt þeim ónáðuligt.

Skjótliga eptir þessa framferð riðu þau frú Guðrún ok Benedikt til Holtastaða, ok eggjuðu hann at ganga til sættar við heilaga kirkju ok biskup; kómu þau til móts við biskupinn á Vǫllum í Svarfaðardal, ok var Þorsteinn leystr af biskupi af banni, en Guðrún degi síðar í Árskógi. Sóru þau bæði skilnað sín á milli, ok svá gerðisk með guðs vilja, at þau skildu. Lagði biskupinn alla ástundan [á], at hirta sitt undirfólk af vondum framferðum, en eigi bannsetti hann opinberliga fleiri menn í Hóla biskupsdœmi.

Einkanliga er þat merkjanda ok frá því segjanda, at herra Laurentius talaði þat jafnan á prestastefnu, at þat væri osetligt, at prestar þeir, sem ófœrir kynni verða, sakir elli eða annarra sótta, væri reknir út á húsgang, eða lítil hjálp þeim veitt af kirkjunni ok hennar gózi; þar [fyrir] setti hann ok skipaði prestaspítal at Kvíabekk í Ólafsfirði, ok keypti landit hálft at Arnoddi presti, en hálft átti kirkjan. Lagði hann þar til í jǫrðum ok kvikfjám ok bús búhlutum yfrit góz; skipaði hann ok, at hverr prestr í biskupsdœminu skyldi tilleggja um næstu þrjú ár, hálfa mǫrk hverr; varð þetta stórgóz. Lambseldi bað hann ok um allan Ólafsfjǫrð, ok víða um Fljót, svá at brott var alit til fimtige, ok játuðu æfinliga biskupinum upp í jarðir sínar. Svá ok eigi síðr skipaði herra Laurentius vanhaga-fé því, sem fell í stœrrum málum, til prestaspítalans, sem var af Benedikt Kolbeinssyni ok Þorsteini bróður hans, ok ǫðrum ríkismǫnnum, sem brotligir urðu í þungum skriptum. Vildi hann því skipa prestaspítal at Kvíabekk í Ólafsfirði, at honum þótti þar gott til blautfisks ok búðarverðar, ok þótti þat vel henta gǫmlum mǫnnum til fæðu.

Ungan prest skipaði hann þar til ráðsmanns, er verit hafði áðr lærisveinn hans at Munkaþverá þá er hann var þar; sagðisk hann þat hyggja, at hann mundi verða roskinn maðr til fjárhaga, en þat var Bjǫrn prestr Ǫnundarson; var hann þar ráðsmaðr meðan Laurentius biskup lifði, ok kómusk þar undir nœgtir alls kvikfjár ok kostar, svá at þar skorti ekki þá Laurentius biskup sálaðisk. Vóru þar þá margir prestar. Sá sami Bjǫrn prestr var lengi ráðsmaðr á Mǫðruvǫllum í Hǫrgárdal, ok var roskinn maðr til ráða, ok fulldisk þau orð, sem Laurentius biskup spáði honum.

Sira Snjólfr kom út fyrir sunnan land ok reið til Hóla; hafði hann fengit bréf af nokkrum kórsbrœðrum, ok þeir báðu Laurentium biskup skipa vel með hann. Vildi hann enga lotning gera Laurentio biskupi; anzaði biskupinn ekki hans erindum; fór hann þaðan at finna Jón biskup í Skálholt, ok bauðsk at þjóna í hans biskupsdœmi; ráðlagði hann Snjólfi at fara norðr aptr til Laurentii biskups; "eigi þér," sagði biskup Jón, "at auðmýkja yðr við hann, þvíat hann er skipaðr af guði yðarr yfirmaðr; munum vér ok skrifa norðr með yðr til várs bróðr, ef þér vilit játa oss þessu."

Kom Snjólfr norðr til Laurentii biskups, ok laut honum, fallandi á kné. Biskupinn spurði: "hví ertú nú svá ólíkr sjálfum þér, Snjólfr, hjá því sem þú vart hér næst?"

"Þvíat," sagði hann, "at nú er járnteinninn brott or hálsinum á mér; lagði ok herra Jón biskup þat til með mér, at ek skyldi vægja fyrir yðr."

Biskup stóð þá upp, ok setti hann niðr hjá sér; var hann í boði hans þann dag; samdisk svá með þeim, at hann gaf honum Háls stað í Fnjóskadal, þvíat þá var eigi annat beneficium laust.

Mátti hann sannliga tala til sira Snjólfs, at engi prestr helt sik svá sœmiliga at mat ok klæðum sem sira Snjólfr, ok tíundaði hann þó aldri meir en fjóra tigu hundraða; kom jafnan hart í meðal þeirra, þó svá, at hann leitaði á biskupinn meðr ofmetnaðarsamligum orðum.

Bar þat til einn tíma at Munka-Þverá, sem biskup var þar kominn í visitacionem; kom sira Snjólfr sem biskup var yfir borðum, ok var honum skipat framan at bríkinni. Spratt þá þegar upp brixli ok meinyrði við biskup, sem Snjólfr gerðisk drukkinn. Hafði Laurentius biskup mikit þolinmœði, svá at hann svaraði engu orði, látandi eptir Maríuminni upp borðin.

Fekksk sira Snjólfr nógu mjǫk um náttina [við] at drekka; bólgnaði hann þá svá upp, at búit var við voða, var hann þá gyrðr með líndúki; þótti þeim sem hjá vóru staddir syrgiligt uppá [at] sjá hans harmkvæli; bað hann þá herra Laurentium biskup at koma til sín; hvat hann gerði. Bað hann sira Snjólfr þá fyrirlátningar fyrir þau orð, sem hann hafði talat um kveldit; en hann sagðisk þat feginn vilja; las biskupinn þá yfir honum. Batnaði honum þá með guðs vilja litlu síðar. Meinyrti aldri síðan sira Snjólfr Laurentium biskup meðan hann lifði.

Sira Jón Koðransson helt herra Laurentius í góðri blíðu; gaf hann honum staðar-hluta at Hrafnagili, ok þar með prófastsdœmi um Eyjafjǫrð ok Dali til Varðgjár; var hann hinn sœmiligasti klerkr. Lét hann upp smíða kirkjuna at Hrafnagili með dýrum kost, sem lengi mátti auðsýnask, ef henni væri haldit.