Bókastaðir

Nú er frá því at segja, at herra Eilífr erkibiskup kallar at sér biskupa: herra Auðfinn Bjǫrgvinar biskup ok herra Vilhjálm biskup af Orkneyjum; kómu þeir til Þrándheims in festo Johannis baptistæ. Vígði herra Eilífr erkibiskup Laurentium til biskups með ǫllum þeim heiðr ok sœmd, sem heilug kirkja heldr ok geymir í slíkum hlutum, með lǫgligum siðvana, fyrrnefndum biskupum atstǫndundum. Nokkru áðr kom sira Stefan um várit norðan af Hálogalandi á byrðingi suðr til Þrándheims með góz Hólastaðar.

Þat bar til skjótt eptir, sem Laurentius var vígðr til biskups, kærði bróðir Ingimundr Skútuson upp á Hólastað ok Laurentium biskup, fyrir þat upp var gengit kostr á Mǫðruvǫllum, ok brott reknir allir brœðr, en Hólastaðr ok biskupinn hefði tekit undir sik allan ávǫxt af Mǫðruvallastað. Var Ingimundr þá bróðir á Elgisetri undir reglu heilags Augustini.

Þessi ákæru svaraði svá Laurentius: "þat er góðum mǫnnum kunnigt, at klaustr á Mǫðruvǫllum var upp gengit sem ek var electus, með því at Auðunn biskup gaf brœðrum þær sakir, at fyrir óskynsamliga meðferð ljóss þess, er þeir hǫfðu drukknir með farit um nóttina, sem þeir kómu af Gáseyri, mundi hafa lagt upp í þá refla, sem í kórnum vóru, en sumt niðr í skrúða-kistu, þá sem þeir luku upp, þvíat þar þótti mest upprás eldsins. Kvaðsk Auðunn biskup ei skyldr at láta smíða þeim upp klaustr, er af þeirra vangeymslu hefði til komit þessi skaði".

Erkibiskup svaraði: "viti þér vel, at þat eru lǫg kirkjunnar, at klaustr þat, sem í fyrstu var funderat, skal um aldr ok æfi standa, ef engi forfǫll meina; hafi ok lagzk undir staðinn á Hólum landskyldir ok innrentur staðarins ok klaustrsins, hverr mun þá eiga upp at halda eða láta gera klaustrit, utan Hóla biskup; en þeir brœðr, sem sannprófaðir hafa orðit at því, sem þér sǫgðut, sé reknir í harðasta klaustr; munum vér ok skipa judices delegatos út á Íslandi, at láta dœma várra vegna um sagt mál".

Herra Laurentius sagði sér þat vel líka; gerðisk þá ok ekki meira at því máli þá at sinni.

Herra Guðmundr ábóti hafði þá ok skrifat utan til erkibiskups um tíundamál; las bróðir Árni allan processum ok próf Þingeyra klaustrs fyrir erkibiskupi ok kórsbrœðrum. Erkibiskup sagðisk ok vilja heyra andsvǫr Laurentii biskups, "því at oss var sagt, at þá er þér vórut þar í klaustri sýndisk yðr þat lǫg, at Þingeyra staðr ætti biskups tíundir, eptir því sem hinn ungi bróðir, son yðvarr, hefir sagt oss".

[Laurentius svaraði]: "sannspurt hafi þér, minn herra, at svá sem ek var í klaustri at Þingeyrum, sinnta ek því, sem ek mátti framast, at klaustrit mundi eiga tíundir eptir gjǫf hins heilaga Johannis, fyrsta Hóla biskups, er funderaði klaustr at Þingeyrum, en þó at hann væri góðr maðr, mátti hann ekki lengr gefa en um sína daga, ok gera ekki præjudicium eptirkomundum biskupum á Hólum".

Bróðir Árni son hans svaraði: "þat hafi þér sagt, þá þér vórut á Þingeyrum, at haldask ætti, síðan tveir næstu biskupar honum samþykktu ok heldu gjǫfina óbrigðuliga. Nú heldu því heldr tveir biskupar eptir hann, at svá er reiknandi til, at um daga sjau biskupa næstu eptir hann lágu tíundir [undir Þingeyra klaustr], allt framan til [at] Jǫrundr biskup tók undan á dǫgum Vermundar ábóta".

"Haf þǫkk fyrir, ungi bróðir", sagði erkibiskupinn, "þú fylgir klaustri þínu. Biðjum vér yðr, herra Laurentius, ok svá it sama bjóðum vér, at þér skipit vel viðr klaustrit, ok látið oss eiga þat at frétta".

Laurentius biskup mælti: "vili þér þat pactum confirmera, sem vér Guðmundr ábóti ok brœðr gerum vár í meðal". Erkibiskupinn sagðisk þat gjarna vilja. Gerðisk þar ekki meira at.

Þat gerðisk þá ok til tíðinda, at sira Egill þá Grenjaðarstað af erkibiskupi, þvíat honum þótti hann í sínu valdi vera, ok undan genginn fyrir vanrœkt Auðunnar biskups.

Ombunaði herra Laurentius biskup erkibiskupinum fyrir kost sinn ok sinna manna, svá honum vel líkaði; ok svá sem herra Laurentius var búinn, tók hann blítt orlof af erkibiskupinum; gaf hann herra Laurentio sœmiligar gjafir, ok skildu með sǫnnum kærleika ok vináttu; fór herra Laurentius suðr til Bjǫrgvinar, ok var honum tekit far í skipi Bassa bónda.

Létu þeir í haf ok urðu vel reiðfara, ok tóku land á Eyrum in festo Bertini, dagstætt sem hann lét út af Gáseyri. Vóru honum sýslaðir hestar, ok reið herra Laurentius biskup norðr til Hóla, ok urðu allir menn á staðnum honum fegnir; sǫng hann fyrstu messu á allra heilagra messu.

Nú er frá því at segja, at þegar sem Laurentius settisk heima á Hólum formeraði hann ágæta siðu, fyrst þat sem hann sjálfan snerti, ok svá ǫllum ǫðrum útaf; ok því viljum vér segja greiniliga hans siðu ok háttu, því þar er mǫrgum góðum manni eptirlíkjanda, þeir sem með góðu framferði vilja vera, bæði til andligra hluta ok veraldligra. Hǫfum vér þat eina um hans háttu ok siðferði hér samsett, at vér viljum fyrir guði svara, þvíat svá var þessi maðr stǫðugr ok staðfastr í sínu framferði, at svá háttaði hann sér í sínu siðferði allan tíma, sem þú mundir sjá hann tvau dœgr, nótt ok dag, ef þú hefðir verit hjá honum.

Svá var hann stǫðugr ok góðfúss í guðligu embætti, at hann fylgði hverri tíð, óttusǫng ok aptansǫng, messum ok dagtíðum, ok engi hlutr bar ok svá nauðsynligr til, at hann lét þat allt um líða fyrir aðstǫðu heilagra tíða svá um vetr sem um sumar, nætr sem daga. Klerka þá sem syngja áttu eða lesa, djákna ok klerka, lét hann svá typta, at þeir skyldu þat réttliga gera.

Skólameistara skipaði hann sira Ólaf Hjaltason, at kenna grammaticam. Tók hann marga klerka til kennslu, ríkra manna sonu, ok jafnvel marga fátæka, ok lét kenna þeim, þar til þeir vóru vel fœrir. Lét hann jafnan, meðan hann var biskup, skóla halda merkiligan, kenndi ok mǫrgum bróðir Árni; gengu til skóla jafnan fimtán eða fleiri. Skyldu þeir, sem lesa áttu, hafa yfir um kveldit áðr fyrir skólameistara, ok taka hirting af honum, ef þeir læsi eigi rétt eða syngi.

Sira Valþjóf skipaði hann rectorem chori, skyldi hann skipa hvat hverr skyldi syngja; lét hann ok saman kalla presta ok djákna ok alla klerka fyrir stœrstu hátíðir, jól ok páska, Maríumessur; predikaði hann þá, ok gerði sermonem, hversu þeim byrjaði fram at fara á hverri hátíð, áminnandi þá at gera játning sína, einkanliga ef þeir hefði nokkrar syndir með sér ójátaðar. Ǫll summum festum sǫng hann sjálfr fyrir, ok sǫng messu ok predikaði sjálfr, bæði klerkliga ok góðfúsliga, svá at þar fyrir kómusk margir við til iðranar ok yfirbótar. Stóð sira Valþjófr jafnan hjá honum ok var hans capellanus.

Sama messudjákn lét hann jafnan þjóna sér í hámessu, þat var Einarr djákni Hafliðason, hvern hann elskaði framast af ǫllum sínum klerkum, ok helt hann fyrir sinn sannan trúnaðarmann. Messuembætti sjálft framflutti hann með sannri góðfýsi ok tára úthellingu, ok svá viðrkomandisk, at meir mátti heyrask grátr ok hixti en orðagrein í lágasǫngunum, at þeim sem hjá honum stóðu. Ǫll signa gerði [hann] merkiliga ok hófsamliga, svá at hvárki mátti þykja of seint né of fljótt, heldr með sǫnnum hætti. Eptir messuna, sem [hann] kom í skrúðhúsit, ásakaði hann stundum djákna ok klerka fyrir þat, sem honum þótti órœkliga fara í lestri eða sǫng eða ǫðrum hlutum.

Þat mátti hann ekki sjá, [at] djáknar hefði rúma stakka undir messuklæðum ok dalmatikum, segjandi þeim, at þar fyrir rifnaði messuklæðin ok skrúðinn. Svá et sama skyldi engi prestr eða djákni dirfask at hafa kápur undir sloppum, svá at þar utan yfir hefði þeir kantarakápur, segjandi þá rífa af sér skrúðann, er ofan var togaðr um þá. Hvárki vildi hann láta tripla eða tvísyngja, kallandi þat leikaraskap, heldr syngja sléttan sǫng, eptir því sem tónat væri á kórbókum.

Hinn sama setning vildi hann hafa láta á hringingum sem verit hafði um daga Jǫrundar biskups: fara út um vetrum nærri miðri nótt; vildi at góðr svefn væri eptir sǫnginn kennimǫnnum, þeim sem útferðir hefði. Hvern tíma sem hann sǫng messu skyldi inn taka fimm fátæka menn, ok gefa þeim nógan mat í eitt mál.

Þessir vóru dagligir siðir herra Laurentii biskups. Sem hringdi til óttusǫngs las hann Maríutíðir meðan hann klæddisk; svá et sama lásu klerkar Maríutíðir úti í kór, meðan hringdi. Sem samhringdi kom biskupinn út, ok var í sæti sínu um allan óttusǫng, syngjandi með ǫðrum klerkum. Eptir sǫnginn gekk hann inn til herbergja sinna, ok þegar sem hann kom í herbergin gekk hann inn í studium sitt, ok byrgði sjálfr at sér; skyldi þar enginn inn koma utan hann einn saman; var hann þar nærri óttusǫngs stund einn saman, var þar ok myrkt, ok kom svá jafnan til annara manna at hans kinnr vóru votar af tárum. Síðan gekk hann upp í svefnstofu sína, ok í sæng farandi var honum fengit ljós í skonsi, las hann lengi psaltara; var þat lítil stund [at] á hann rann svefnhǫfgi, þar til hringdi til prima. Las hann inni meðan hann klæddisk ok þvósk.

Sem hringdi til formessu gekk hann til kirkju, ok var í sæti sínu meðan hon var sungin, gefandi blezun eptir messuna; gekk biskup þá út af kirkjunni, ok um kirkju. Hvern dag, þann sem komask mátti, sat hann í consistorio sínu, málum at skipa ok ǫnnur nauðsynlig erindi at gera, þeirra manna sem til vóru komnir, eða þat sem staðnum til bar. Gerðisk þetta þar til er hringdi til terciam. Fór biskupinn þá þegar út, verandi at tíðum fram yfir messu ok nonam; eptir þat til borðs.

Presta sína alla lét hann sitja yfir sitt borð, gleðjandi þá, ok alla þá sem til kunnu at koma, með sœmiligum kosti ok máldrykkju, annathvort mjǫð eða mungát; drakk biskup jafnan eitt hvert ker til presta sinna sérliga, svá sem hann var blóðlátinn, eitt ker um kring til hvers, er góðir gestir kómu til garðs; ǫll dupplicia var sœmiliga drukkit, en allar hátíðir ómælt, svá sem hverr vildi framast. Til hins sama var þá at ætla á Hólastað, hvárt sem skip var nokkut á Íslandi eða eigi.

Viðr alla gesti sína lét hann gera sœmiliga; sátu þeir allir uppi í hans stofu sem framari vóru; skyldu þeir sem sátu hjá honum sjálfum drekka sem þá lysti, ok engi meira en hverjum bezt líkaði; var at þeim øngu meira sótt, sem ágjarnari vóru til drykkjarins, svá at þat var þeirra skuld, sem illa fóru af. Jólaveizlu lét hann jafnan sœmiliga halda prestum ok ǫllum klerkum, próventumǫnnum, bryta ok ráðskonu, ok ǫllum heimamǫnnum, svá at allir hǫfðu nógan fǫgnuð. Um páska var veitt hófsamliga, ok svá um hátíðisdaga á langafǫstu.

Svá mikla forsjó hafði herra Laurentius, at afla inn drykkjarfǫng at hvar sem fá kunni þau á Íslandi. Parta hafði [hann] jafnan í Íslandsfǫrum tveimr eða þremr; vóru lestrekar hans Grafar-Leifr ok Eirekr rauðr; átti Hólastaðr optast nokkut í þeim skipum, sem kómu til Íslands. Skipaði hann þá geymslumenn á kjallara sínum, sem hans trúnaðarmenn vóru: Ketill Hallsson um tvau ár fyrstu, sem hann kom til Íslands, en síðan Einarr djákni, hverr hafði æ síðan meðan hann var biskup.

Eptir máltíðina dagliga reikaði hann fyrst; fór hann þá í sitt studium ok studeraði hann í bókum; skrifaði hann upp á vaxspjald, noterandi þat, sem hann vildi hafa sérliga or bókum, ok þar eptir skrifaði Einarr djákni upp í kvaterne eða bók, svá at biskupinum var tiltæk, nær hann vildi á líta ok þat frammi hafa. Enginn maðr skyldi koma upp í hans herbergi, nema orlofs bæði; var þar skipaðr til lokusveinn, at geyma herbergjanna dagliga, ok svá á nætr.

Jafnan sem rǫkkva tók á vetrinn sagði Einarr djákni biskupinum heilagra manna sǫgur á norrœnu, eða stundum las latínusǫgur, þar til sem hringt var til aptansǫngs; gekk biskupinn þegar út til kirkju um fyrstu hringing, lesandi svá sálutíðir með klerkum. Eptir kveldsǫng gekk biskupinn heim til herbergja sinna, ok þá eptir til borðs. Jafnan lét hann einn hvern klerk lesa lectionem fyrir borði sínu; gerði þat iðugligast Óblauðr djákni Þorsteinsson.

Eptir máltíðina um kveldit reikaði biskupinn um baðferðir um gólf, ok síðan fór hann í sæng sína; hafði hann þann svefn mestan, sem hann hafði framan til sǫngs. Aldri kom herra Laurentius inn í staðinn, nema þá stundum sem honum var sagt at danzleikr var hafðr á kveldum, þá lét hann bera fyrir sér skriðljós inn í stóru stofu, fyrirbjóðandi hverjum sem einum at hafa danzleik þar á staðnum. Mikit vandlæti hafði herra Laurentius um framferðir lærðra manna, hárskurð ok klæðaskurð, ok þeir hefði øngar sundrgerðir þar í hans biskupsdœmi; svá ok um lifnað þeirra, þar mest, sem honum þótti úr hófi ganga, svá ok þá menn, sem með meinum vóru saman, hvárt sem var í hórdómum eða frændsemis spellum.