Nú er frá því at segja, at herra Eilífr erkibiskup kallar at sér biskupa: herra Auðfinn Björgvinar biskup ok herra Vilhjálm biskup af Orkneyjum;Nú er frá því at segja, at herra Eilífr erkibiskup kallar at sèr biskupa: herra Auðfinn Björgvinar biskup ok herra Vilhjálm biskup af Orkneyjum; kómu þeir til Þrándheims in festo Johannis baptistæ. Vígði herra Eilífr erkibiskup Laurentium til biskups með öllum þeim heiðr ok sæmd, sem heilug kirkja heldr ok geymir í slíkum hlutum, með lögligum siðvana, fyrrnefndum biskupum atstöndundum. Nokkru áðr kom sira Stefan um vorit norðan af Hálogalandi á byrðíngi suðr til Þrándheims með góz Hólastaðar. Þat bar til skjótt eptir, sem Laurentius var vígðr til biskups, kærði bróðir Íngimundr Skútuson upp á Hólastað ok Laurentium biskup, fyrir þat upp var gengit kostr á Möðruvöllum, ok burt reknir allir bræðr, en Hólastaðr ok biskupinn hefði tekit undir sik allan ávöxt af Möðruvallastað. Var Íngimundr þá bróðir á Elgisetri undir reglu heilags Augustini. Þessi ákæru svaraði svo Laurentius: "þat er góðum mönnum kunnigt, at klaustr á Möðruvöllum var upp gengit sem ek var electus, með því at Auðunn biskup gaf bræðrum þær sakir, at fyrir óskynsamliga meðferð ljóss þess, er þeir höfðu drukknir með farit um nóttina, sem þeir kómu af Gáseyri, mundi hafa lagt upp í þá refla, sem í kórnum vóru, en sumt niðr í skrúða-kistu, þá sem þeir luku upp, þvíat þar þótti mest upprás eldsins. Kvaðst Auðunn biskup ei skyldr at láta smíða þeim upp klaustr, er af þeirra vangeymslu hefði til komit þessi skaði". Erkibiskup svaraði: "viti þér vel, at þat eru lög kirkjunnar, at klaustr þat, sem í fyrstu var funderat, skal um aldr ok æfi standa, ef engi forföll meina;Erkibiskup svaraði: "viti þèr vel, at þat eru lög kirkjunnar, at klaustr þat, sem í fyrstu var funderat, skal um aldr ok æfi standa, ef engi forföll meina; hafi ok lagzt undir staðinn á Hólum landskyldir ok innrentur staðarins ok klaustrsins, hverr mun þá eiga upp at halda eða láta gjöra klaustrið, utan Hóla biskup; en þeir bræðr, sem sannprófaðir hafa orðit at því, sem þér sögðut, sé reknir í harðasta klaustr;en þeir bræðr, sem sannprófaðir hafa orðit at því, sem þèr sögðut, sè reknir í harðasta klaustr; munum vér ok skipa judices delegatos út á Íslandi, at láta dæma vorra vegna um sagt mál".munum vèr ok skipa judices delegatos út á Íslandi, at láta dæma vorra vegna um sagt mál". Herra Laurentius sagði sér þat vel líka;Herra Laurentius sagði sèr þat vel líka; gjörðist þá ok ekki meira at því máli þá at sinn
I.
Herra Guðmundr ábóti hafði þá ok skrifat utan til erkibiskups um tíundamál; las bróðir Árni allan processum ok próf Þíngeyra klaustrs fyrir erkibiskupi ok kórsbræðrum. Erkibiskup sagðist ok vilja heyra andsvör Laurentii biskups, "því at oss var sagt, at þá er þér vórut þar í klaustri sýndist yðr þat lög, at Þíngeyra staðr ætti biskups tíundir, eptir því sem hinn úngi bróðir, son yðvarr, hefir sagt oss".Erkibiskup sagðist ok vilja heyra andsvör Laurentii biskups, "því at oss var sagt, at þá er þèr vórut þar í klaustri sýndist yðr þat lög, at Þíngeyra staðr ætti biskups tíundir, eptir því sem hinn úngi bróðir, son yðvarr, hefir sagt oss".
Laurentius svaraði: "sannspurt hafi þér, minn herra, at svo sem ek var í klaustri at Þíngeyrum, sinnta ek því, sem ek mátti framast, at klaustrið mundi eiga tíundir eptir gjöf hins heilaga Johannis, fyrsta Hóla biskups, er funderaði klaustr at Þíngeyrum, en þó at hann væri góðr maðr, mátti hann ekki lengr gefa en um sína daga, ok gjöra ekki prejudicium eptirkomundum biskupum á Hólum".Laurentius svaraði: "sannspurt hafi þèr, minn herra, at svo sem ek var í klaustri at Þíngeyrum, sinnta ek því, sem ek mátti framast, at klaustrið mundi eiga tíundir eptir gjöf hins heilaga Johannis, fyrsta Hóla biskups, er funderaði klaustr at Þíngeyrum, en þó at hann væri góðr maðr, mátti hann ekki lengr gefa en um sína daga, ok gjöra ekki prejudicium eptirkomundum biskupum á Hólum". Bróðir Árni son hans svaraði: "þat hafi þér sagt, þá þér vórut á Þíngeyrum, at haldast ætti, síðan tveir næstu biskupar honum sambykktu ok heldu g [j] öfina óbrigðuliga.Bróðir Árni son hans svaraði: "þat hafi þèr sagt, þá þèr vórut á Þíngeyrum, at haldast ætti, síðan tveir næstu biskupar honum sambykktu ok hèldu g [j] öfina óbrigðuliga. Nú heldu því heldr ij biskupar eptir hann, at svo er reiknandi til, at um daga vij biskupa næstu eptir hann lágu tíundir [undir Þíngeyra klaustr], allt framan til [at] Jörundr biskup tók undan á dögum Vermundar ábóta".Nú hèldu því heldr ij biskupar eptir hann, at svo er reiknandi til, at um daga vij biskupa næstu eptir hann lágu tíundir [undir Þíngeyra klaustr], allt framan til [at] Jörundr biskup tók undan á dögum Vermundar ábóta".
"Haf þökk fyrir, úngi bróðir", sagði erkibiskupinn, "þú fylgir klaustri þínu. Biðjum vér yðr, herra Laurentius, ok svo it sama bjóðum vér, at þér skipit vel viðr klaustrit, ok látið oss eiga þat at frétta".Biðjum vèr yðr, herra Laurentius, ok svo it sama bjóðum vèr, at þèr skipit vel viðr klaustrit, ok látið oss eiga þat at frètta". Laurentius biskup mælti: "vili þér þat pactum confirmera, sem vér Guðmundr ábóti ok bræðr gjörum vor í meðal".Laurentius biskup mælti: "vili þèr þat pactum confirmera, sem vèr Guðmundr ábóti ok bræðr gjörum vor í meðal". Erkibiskupinn sagðist þat gjarna vilja. Gjörðist þar ekki meira
At.
Þat gjörðist þá ok til tíðinda, at sira Egill þá Grenja [ðar] stað af erkibiskupi, þvíat honum þótti hann í sínu valdi vera, ok undan genginn fyrir vanrækt Auðunnar biskups. Ombunaði herra Laurentius biskup erkibiskupinum fyrir kost sinn ok sinna manna, svo honum vel líkaði; ok svo sem herra Laurentius var búinn, tók hann blítt orlof af erkibiskupinum; gaf hann herra Laurentio sæmiligar gjafir, ok skildu með sönnum kærleika ok vináttu; fór herra Laurentius suðr til Björgvinar, ok var honum tekit far í skipi Bassa bónda. Létu þeir í haf ok urðu vel reiðfara, ok tóku land á Eyrum in festo Bertini, dagstætt sem hann lét út af Gáseyri.Lètu þeir í haf ok urðu vel reiðfara, ok tóku land á Eyrum in festo Bertini, dagstætt sem hann lèt út af Gáseyri. Vóru honum sýslaðir hestar, ok reið herra Laurentius biskup norðr til Hóla, ok urðu allir menn á staðnum honum fegnir; söng hann fyrstu messu á allra heilagra messu.
Nú er frá því at segja, at þegar sem Laurentius settist heima á Hólum formeraði hann ágæta siðu, fyrst þat sem hann sjálfan snerti, ok svo öllum öðrum útaf; ok því viljum vér segja greiniliga hans siðu ok háttu, því þar er mörgum góðum manni eptirlíkjanda, þeir sem með góðu framferði vilja vera, bæði til andligra hluta ok veraldligra.ok því viljum vèr segja greiniliga hans siðu ok háttu, því þar er mörgum góðum manni eptirlíkjanda, þeir sem með góðu framferði vilja vera, bæði til andligra hluta ok veraldligra. Höfum vér þat eina um hans háttu ok siðferði hér samsett, at vér viljum fyrir guði svara, þviat svo var þessi maðr stöðugr ok staðfastr í sínu framferði, at svo háttaði hann sér í sínu siðferði allan tíma, sem þú mundir sjá hann tvö dægr, nótt ok dag, ef þú hefðir verit hjá honum.Höfum vèr þat eina um hans háttu ok siðferði hèr samsett, at vèr viljum fyrir guði svara, þviat svo var þessi maðr stöðugr ok staðfastr í sínu framferði, at svo háttaði hann sèr í sínu siðferði allan tíma, sem þú mundir sjá hann tvö dægr, nótt ok dag, ef þú hefðir verit hjá honum. Svo var hann stöðugr ok góðfúss í guðligu embætti, at hann fylgði hverri tíð, óttusöng ok aptansöng, messum ok dagtíðum, ok engi hlutr bar ok svo nauðsynligr til, at hann lét þat allt um líða fyrir aðstöðu heilagra tíða svo um vetr sem um sumar, nætr sem daga.Svo var hann stöðugr ok góðfúss í guðligu embætti, at hann fylgði hverri tíð, óttusöng ok aptansöng, messum ok dagtíðum, ok engi hlutr bar ok svo nauðsynligr til, at hann lèt þat allt um líða fyrir aðstöðu heilagra tíða svo um vetr sem um sumar, nætr sem daga. Klerka þá sem sýngja áttu eða lesa, djákna ok klerka, lét hann svo typta, at þeir skyldu þat réttliga gjöra.Klerka þá sem sýngja áttu eða lesa, djákna ok klerka, lèt hann svo typta, at þeir skyldu þat rèttliga gjöra. Skólameistara skipaði hann sira Ólaf Hjaltason, at kenna grammaticam. Tók hann marga klerka til kennslu, ríkra manna sonu, ok jafnvel marga fátæka, ok lét kenna þeim, þar til þeir vóru vel færir.Tók hann marga klerka til kennslu, ríkra manna sonu, ok jafnvel marga fátæka, ok lèt kenna þeim, þar til þeir vóru vel færir. Lét hann jafnan, meðan hann var biskup, skóla halda merkiligan, kenndi ok mörgum bróðir Árni;Lèt hann jafnan, meðan hann var biskup, skóla halda merkiligan, kenndi ok mörgum bróðir Árni; gengu til skóla jafnan fimtán eðr fleiri. Skyldu þeir, sem lesa áttu, hafa yfir um kveldit áðr fyrir skólameistara, ok taka hirtíng af honum, ef þeir læsi eigi rétt eðr sýngi.Skyldu þeir, sem lesa áttu, hafa yfir um kveldit áðr fyrir skólameistara, ok taka hirtíng af honum, ef þeir læsi eigi rètt eðr sýngi.
Sira Valþjóf skipaði hann rectorem chori, skyldi hann skipa hvat hverr skyldi sýngja; lét hann ok saman kalla presta ok djákna ok alla klerka fyrir stærstu hátíðir, jól ok páska, Maríumessur;lèt hann ok saman kalla presta ok djákna ok alla klerka fyrir stærstu hátíðir, jól ok páska, Maríumessur; predikaði hann þá, ok gjörði sermonem, hversu þeim byrjaði fram at fara á hverri hátíð, áminnandi þá at gjöra játníng sína, einkanliga ef þeir hefði nokkrar syndir með sér ójátaðar.prèdikaði hann þá, ok gjörði sermonem, hversu þeim byrjaði fram at fara á hverri hátíð, áminnandi þá at gjöra játníng sína, einkanliga ef þeir hefði nokkrar syndir með sèr ójátaðar. Öll summum festum söng hann sjálfr fyrir, ok söng messu ok predikaði sjálfr, bæði klerkliga ok góðfúsliga, svo at þar fyrir kómust margir við til iðranar ok yfirbótar.Öll summum festum söng hann sjálfr fyrir, ok söng messu ok prèdikaði sjálfr, bæði klerkliga ok góðfúsliga, svo at þar fyrir kómust margir við til iðranar ok yfirbótar. Stóð sira Valþjófr jafnan hjá honum ok var hans capellanus. Sama messudjákn lét hann jafnan þjóna sér í hámessu, þat var Einarr djákni Hafliðason, hvern hann elskaði framast af öllum sínum klerkum, ok helt hann fyrir sinn sannan trúnaðarmann.Sama messudjákn lèt hann jafnan þjóna sèr í hámessu, þat var Einarr djákni Hafliðason, hvern hann elskaði framast af öllum sínum klerkum, ok hèlt hann fyrir sinn sannan trúnaðarmann. Messuembætti sjálft framflutti hann með sannri góðfýsi ok tára úthellíngu, ok svo viðrkomandist, at meir mátti heyrast grátr ok hixti en orðagrein í lágasöngunum, at þeim sem hjá honum stóðu. Öll signa gjörði [hann] merkiliga ok hófsamliga, svo at hvorki mátti þykja of seint né of fljótt, heldr með sönnum hætti.Öll signa gjörði [hann] merkiliga ok hófsamliga, svo at hvorki mátti þykja of seint nè of fljótt, heldr með sönnum hætti. Eptir messuna, sem [hann] kom í skrúðhúsit, ásakaði hann stundum djákna ok klerka fyrir þat, sem honum þótti óræklíga fara í lestri eðr söng eðr öðrum hlutum. Þat mátti hann ekki sjá, [at] djáknar hefði rúma stakka undir messuklæðum ok dalmatikum, segjandi þeim, at þar fyrir rifnaði messuklæðin ok skrúðinn. Svo et sama skyldi engi prestr eðr djákni dirfast at hafa kápur undir sloppum, svo at þar utan yfir hefði þeir kantarakápur, segjandi þá rífa af sér skrúðann, er ofan var togaðr um þá.Svo et sama skyldi engi prestr eðr djákni dirfast at hafa kápur undir sloppum, svo at þar utan yfir hefði þeir kantarakápur, segjandi þá rífa af sèr skrúðann, er ofan var togaðr um þá. Hvorki vildi hann láta tripla eða tvísýngja, kallandi þat leikaraskap, heldr sýngja sléttan söng, eptir því sem tónat væri á kórbókum.Hvorki vildi hann láta tripla eða tvísýngja, kallandi þat leikaraskap, heldr sýngja slèttan söng, eptir því sem tónat væri á kórbókum. Hinn sama setníng vildi hann hafa láta á hríngíngum sem verit hafði um daga Jörundar biskups: fara út um vetrum nærri miðri nótt; vildi at góðr svefn væri eptir söngínn kennimönnum, þeim sem útferðir hefði. Hvern tíma sem hann söng messu skyldi inn taka v fátæka menn, ok gefa þeim nógan mat í eitt mál.
Þessir vóru dagligir siðir herra Laurentii biskups. Sem hríngdi til óttusöngs las hann Maríutíðir meðan hann klæddist; svo et sama lásu klerkar Maríutíðir úti í kór, meðan hríngdi. Sem samhríngdi kom biskupinn út, ok var í sæti sínu um allan óttusöng, sýngjandi með öðrum klerkum. Eptir söngínn gekk hann inn til herbergja sinna, ok þegar sem hann kom í herbergin gekk hann inn í studium sitt, ok byrgði sjálfr at sér;Eptir söngínn gekk hann inn til herbergja sinna, ok þegar sem hann kom í herbergin gekk hann inn í studium sitt, ok byrgði sjálfr at sèr; skyldi þar enginn inn koma utan hann einn saman; var hann þar nærri óttusöngs stund einn saman, var þar ok myrkt, ok kom svo jafnan til annara manna at hans kinnr vóru votar af tárum. Síðan gekk hann upp í svefnstofu sína, ok í sæng farandi var honum fengit ljós í skonsi, las hann lengi psaltara; var þat lítil stund [at] á hann rann svefnhöfgi, þar til hríngdi til prima. Las hann inni meðan hann klæddist ok þvóst. Sem hríngdi til formessu gekk hann til kirkju, ok var í sæti sínu meðan hún var súngin, gefandi blezun eptir messuna; gekk biskup þá út af kirkjunni, ok um kirkju. Hvern dag, þann sem komast mátti, sat hann í consistorio sínu, málum at skipa ok önnur nauðsynlig erindi at gjöra, þeirra manna sem til vóru komnir, eðr þat sem staðnum til bar. Gjörðist þetta þar til er hríngdi til terciam. Fór biskupinn þá þegar út, verandi at tíðum fram yfir messu ok nonam; eptir þat til borðs.
Presta sína alla lét hann sitja yfir sitt borð, gleðjandi þá, ok alla þá sem til kunnu at koma, með sæmiligum kosti ok máldrykkju, annathvort mjöð eðr mungát;Presta sína alla lèt hann sitja yfir sitt borð, gleðjandi þá, ok alla þá sem til kunnu at koma, með sæmiligum kosti ok máldrykkju, annathvort mjöð eðr mungát; drakk biskup jafnan eitt hvert ker til presta sinna sérliga, svo sem hann var bloðlátinn, eitt ker um kríng til hvers, er góðir gestir kómu til garðs;drakk biskup jafnan eitt hvert ker til presta sinna sèrliga, svo sem hann var bloðlátinn, eitt ker um kríng til hvers, er góðir gestir kómu til garðs; öll dupplicia var sæmiliga drukkit, en allar hátíðir ómælt, svo sem hverr vildi framast. Til hins sama var þá at ætla á Hólastað, hvort sem skip var nokkut á Íslandi eðr eigi. Viðr alla gesti sína lét hann gjöra sæmiliga;Viðr alla gesti sína lèt hann gjöra sæmiliga; sátu þeir allir uppi í hans stofu sem framari vóru; skyldu þeir sem sátu hjá honum sjálfum drekka sem þá lysti, ok engi meira en hverjum bezt líkaði; var at þeim öngu meira sótt, sem ágjarnari vóru til drykkjarins, svo at þat var þeirra skuld, sem illa fóru af. Jólaveizlu lét hann jafnan sæmiliga halda prestum ok öllum klerkum, próventumönnum, bryta ok ráðskonu, ok öllum heimamönnum, svo at allir höfðu nógan fögnuð.Jólaveizlu lèt hann jafnan sæmiliga halda prestum ok öllum klerkum, próventumönnum, bryta ok ráðskonu, ok öllum heimamönnum, svo at allir höfðu nógan fögnuð. Um páska var veitt hófsamliga, ok svo um hátíðisdaga á langaföstu. Svo mikla forsjó hafði herra Laurentius, at afla inn drykkjarföng at hvar sem fá kunni þau á Íslandi. Parta hafði [hann] jafnan í Íslandsförum tveimr eðr þremr; vóru lestrekar hans Grafar-Leifr ok Eirekr rauðr; átti Hólastaðr optast nokkut í þeim skipum, sem kómu til Íslands. Skipaði hann þá geymslumenn á kjallara sínum, sem hans trúnaðarmenn vóru: Ketill Hallsson um tvö ár fyrstu, sem hann kom til Íslands, en síðan Einarr djákni, hverr hafði æ síðan meðan hann var biskup.
Eptir máltíðina dagliga reikaði hann fyrst; fór hann þá í sitt studium ok studeraði hann í bókum; skrifaði hann upp á vaxspjald, noterandi þat, sem hann vildi hafa sérliga or bókum, ok þar eptir skrifaði Einarr djákni upp í kvaterne eðr bók, svo at biskupinum var tiltæk, nær hann vildi á líta ok þat frammi hafa.skrifaði hann upp á vaxspjald, noterandi þat, sem hann vildi hafa sèrliga or bókum, ok þar eptir skrifaði Einarr djákni upp í kvaterne eðr bók, svo at biskupinum var tiltæk, nær hann vildi á líta ok þat frammi hafa. Enginn maðr skyldi koma upp í hans herbergi, nema orlofs bæði; var þar skipaðr til lokusveinn, at geyma herbergjanna dagliga, ok svo á nætr. Jafnan sem rökkva tók á vetrinn sagði Einarr djákni biskupinum heilagra manna sögur á norrænu, eðr stundum las latínusögur, þar til sem hríngt var til aptansöngs; gekk biskupinn þegar út til kirkju um fyrstu hríngin [g], lesandi svo sálutíðir með klerkum. Eptir kveldsöng gekk biskupinn heim til herbergja sinna, ok þá eptir til borðs. Jafnan lét hann einn hvern klerk lesa lectionem fyrir borði sínu;Jafnan lèt hann einn hvern klerk lesa lectionem fyrir borði sínu; gjörði þat iðugligast Óblauðr djákni Þorsteinsson.
Eptir máltíðina um kveldit reikaði biskupinn um baðferðir um gólf, ok síðan fór hann í sæng sína; hafði hann þann svefu mestan, sem hann hafði framan til söngs. Aldri kom herra Laurentius inn í staðinn, nema þá stundum sem honum var sagt at danzleikr var hafðr á kveldum, þá lét hann bera fyrir sér skriðljós inn í stóru stofu, fyrirbjóðandi hverjum sem einum at hafa danzleik þar á staðnum.Aldri kom herra Laurentius inn í staðinn, nema þá stundum sem honum var sagt at danzleikr var hafðr á kveldum, þá lèt hann bera fyrir sèr skriðljós inn í stóru stofu, fyrirbjóðandi hverjum sem einum at hafa danzleik þar á staðnum. Mikit vandlæti hafði herra Laurentius um framferðir lærðra manna, hárskurð ok klæðaskurð, ok þeir hefði öngar sundrgjörðir þar í hans biskupsdæmi; svo ok um lifnað þeirra, þar mest, sem honum þótti úr hófi ganga, svo ok þá menn, sem með meinum vóru saman, hvort sem var í hórdómum eðr frændsemis spellum.
Þ