Bókastaðir

Um sumarit bjósk Auðunn biskup brott af Hólum með sínu fǫruneyti, fór sira Egill með honum. Sira Þorstein Illugason skipaði hann officialem. Á því skipi var ok Ormr electus af Skálholti. Létu þeir í haf, ok byrjaði þeim vel, ok tóku Norig. Fór herra Auðunn biskup norðr til Þrándheims, ok hitti hann þar Eilíf erkibiskup, ok tók hann blíðliga við honum; sat hann þar um vetrinn.

Nú er frá því at segja, at þat sama sumar, sem nú var frá sagt, kom herra Ketill Þorláksson til Íslands með konungsbréfum. Var þá svarit landit Magnúsi konungi. Þá kom ok út herra Guðmundr ábóti af Þingeyrum, ok sira Jón Koðransson; var [hann] at Hólum um vetrinn, ok helt þar skóla.

Herra Auðunn biskup sat í Þrándheimi ok hafði mikla jólaveizlu; endisk hon allt langt yfir jól út. Erkibiskupinn var ok nokkura daga í boði hans, en jafnan kórsbrœðr.

Á ǫndverðum jólum tók herra Auðunn fótarmein; kom í fyrstu í fótinn um knéit, ok lagði verkina upp í búkinn. Læknar vóru kallaðir, ok alls í leitat, ok þyngdi æ viðr. Svá mikil var hans hreysti, at hann sat upp hjá kompánum sínum, gleðjandi þá, svá sem hann hefði ekki mein; ok svá sem hann sá hvat honum mundi líða, kallaði hann erkibiskup ok alla fremstu menn, bjóðandi þeim enn í sína veizlu; ok eptir Maríuminni talaði hann fagrliga, ok þakkaði guði ok hans sætu móður Marie fyrir alla þá auðlegð ok farsæld, sem guð hafði veitt honum þessa heims óverðugum, biðjandi alla menn þar nálega fyrirlátningar, ok biðja [fyrir] sér til guðs, segjandi ljósliga, at hann mundi innan fárra daga fram fara af heiminum.

Gaf hann fyrst erkibiskupinum, kórsbrœðrum ok ǫllum frǫmustum leikmǫnnum, þar í veizlunni saman komnum, hinar sœmiligustu gjafir; bað hann ok þess, [at] innan þriggja nátta skyldu þeir halda þá sǫmu samkundu ok veizlu, hvat sem liði um hans æfi. Síðan tóku menn af honum orlof, ok gekk hann brott [með] stuðningi manna; lagðisk hann þá í rekkju, ok gerði alla skipan sína, kjósandi leg at Maríukirkju þar í býnum, meðr því at hann mátti eigi liggja at þeirri Maríukirkju, sem hann var biskup at, á Hólum á Íslandi.

Ok sem hann var oleaðr, kom erkibiskupinn til hans, hann eptirspyrjandi, hverr bezt væri til fallinn á Íslandi at verða biskup á Hólum eptir hans dag.

Þá svaraði Auðunn biskup: "margir sœmiligir kennimenn eru í Hóla biskupsdœmi, en því viljum vér fyrir guði svara, at oss þykir enginn betr til fallinn biskup at vera en bróðir Lafranz at Þingeyrum; megum vér þetta sanna fyrir marga grein: fyrst þat, at hann hefir gefit sik guði, ok þjónat undir heilagri reglu hins heilaga Benedicti vel ok góðfúsliga, sem oss var sannliga sagt er vér vórum á Íslandi. Í annarri grein, at hann [er] hinn mesti klerkr ok vel kunnandi til kirkjunnar laga; hann er ok einarðr ok roskinn til allra ráða, þar til sem málaferli heyrir, ok at hann muni láta eigi undan draga heilagrar kirkju valdi þann rétt, sem hon á at hafa, þvíat þess þurfa Norðlendingar á Íslandi, at hafa þann biskup yfir sér, sem bæði er vel lærðr, ok stjórnsamr at hirta marga þrjóska ok óhlýðna, sem þar eru."

— "Kunnigt var þér þat," sagði erkibiskup, "hversu mótstaðligr hann var okkr báðum, þá er hann var með Jǫrundi erkibiskupi, er hann las yfir okkr bannsetningar bréf."

Herra Auðunn svaraði: "meira eigi þér at meta nauðsyn heilagrar kirkju, at slíkir menn velisk til stjórnar biskupligs valds, heldr en nokkura meingerð viðr okkr veitta; er þat ok makligast ok réttast fyrir guði, at ef vér hǫfum í nokkrum greinum offara orðit við hann, at bœta þat með þessu; er Lafranz eigi kunnandi þess, þó at hann gerði boðskap síns herra." Talaði herra Auðunn svá góðfúsliga um þetta efni, at hann felldi tár við, en allir lofuðu hans tal, þeir sem við vóru.

Ok svá sem Auðunn biskup hafði fengit alla guðsþjónustu, andaðisk [hann] Agnetis secundo með mikilli frægð ok góðum orðstír; er leg hans í Maríukirkju í Þrándheimi. Var gǫr útferð hans með hinni mestu vegsemd ok heiðri. Þá veizlu, sem hann hafði áðr haft ok haldit, æxluðu erfingjar hans, ok buðu til mǫnnum at nýju, ok sneru upp í erfiveizlu. Hefir þat verit almæli manna, at eigi hafi verit af norrœnum biskupum slíkr hǫfðingi á Íslandi til allrar mikilmennsku, sem var Auðunn biskup.

Nú er frá því at segja, at eptir lítinn tíma þaðan liðinn kallaði erkibiskup saman capitulum, ok tracteraði með þeim um biskupskosning til Hóla kirkju; var Eilífr erkibiskup á engu ǫðru, en kjósa bróður Lafranz til biskups á Hólum, eptir því sem Auðunn biskup hafði ávísat. Staddisk þat með guðs vilja, at Eilífr erkibiskup kaus ok valdi bróður Lafranz til biskups á Hóla með samþykki allra kórsbrœðra. Var þessum kosningi lýst á kór, at áðr sungnum Te deum ok hringdum klukkum, í Kristskirkju í Niðarósi.

Þat gerðisk til tíðenda áðr, at Ormr Þorsteinsson electus til Skálholts sálaðisk áðr en hann var vígðr til biskups. Þá var kosinn Ormr Steinsson til biskups í Skálholti, ok vildi hann eigi vera, ok gerði hann votum peregrinationis ad limina apostolorum Petri et Pauli, ok andaðisk hann litlu síðar. Eptir þat var kosinn Skútu-Grímr; var hann áðr ábóti í Hólmi í Niðarósi. Var hann vígðr til biskups í Skálholti, ok var hann þrjá mánuðu biskup, ok spennti upp þrjú hundrat hundraða, er Skálholts kirkja átti, andaðisk hann út í Hǫfnum, er kaupmenn lágu til byrjar. Eptir þat var kosinn ok vígðr Jón biskup Halldórsson til Skálholts; var hann af prédikara lifnaði ok mikilsháttar klerkr ok ágætr prédikari, hafði hann lengi staðit útlendis at studium í Bononia ok Paris í Frankaríki.

Þá er þessir hlutir gerðusk í Noregi, vóru menn þessa óvitugir á Íslandi, hvat fram hafði farit í Noregi. At þingi kom aptrreka skip á Eyrum; var þar á af merkiligum mǫnnum frú Málfríðr. Fréttisk þá í fyrstu, at kosnir vóru biskupar til Íslands, Jón biskup til Skálholts, en bróðir Lafranz til Hóla; vissu menn ekki hverr þessi Lafranz mundi vera, þvíat menn trúðu eigi í fyrstu, at bróðir Lafranz frá Þingeyrum mundi kosinn.

Er frá því at segja, at svá bar til þetta sumar litlu eptir þing at Guðmundr ábóti frá Þingeyrum var boðinn af frú Guðrúnu Þorsteinsdóttur, er þá bjó á Holtastǫðum í Langadal, til vinaveizlu, ok Guðmundi ábóta fylgðu tveir brœðr, bróðir Bjǫrn ok Lafranz; ok svá sem hann ok þeir riðu heim, ok vóru komnir yfir Blǫndu, kom í móti þeim sá maðr, er Þorvarðr hét, ok var kallaðr biskup; sagði hann þeim skipkomuna ok lát Auðunnar biskups. Guðmundr ábóti spurði, hvat sagt var, hverr kosinn mundi til Hóla. Þorvarðr sagði, at hann var sagðr Lafranz. Hǫfðu þeir ekki spurt áðr skipkomuna ok tíðindin.

Ok svá sem hann var brott frá þeim, talaði prior Bjǫrn til Lafranz: "muntú ekki kosinn til biskups, bróðir Lafranz?" [Hann] svaraði: "ger mér engan dáruskap; þat þykki mér líkara, at svá fremi hafi þeir kórsbrœðr í Noregi mik undir brotit af stéttum, sem mǫrgum er kunnigt, at enga vænting hefi ek til þess, at þeir muni mér vǫld skipa."

Ok svá sem þeir kómu heim til Þingeyra, innan tveggja daga þaðan liðinna, kom bréf til bróður Lafranz frá frú Málfríði, at hon var hjá í Krístskirkju í Noregi, at hann var kosinn til biskups á Hólum, ok þessu var lýst á kór. Mátti hann nú eigi við dyljask hvat samþykkt var. Viðr þessa hluti var honum mjǫk áhyggjusamt, þakkandi guði ok hans sætu móður Marie fyrir alla hluti við sik skipaða ok veitta. Helt hann sæti sínu í kór ok klaustri.

Um sumarit á Ólafs [messu] síðari kom sira Egill Eyjólfsson til Þingeyra með boðskap erkibiskups; hafði hann fyrir fám dǫgum komit til landsins á því skipi sem kom við Gáseyri; var boðskaprinn svá felldr, at þat vóru tvau bréf með hangandi innsiglum; var sá skilningr í þeim: annat, at erkibiskupinn gaf honum upp allar sakir, þær sem hann hafði gǫrt í mót Niðarósskirkju, erkibiskupinum ok kórsbrœðrum, setjandi þar í grein, sem heilagrar kirkju lǫg votta, at klaustra innganga er svá sem ǫnnur skírn, ok hvat sem hann hefir áðr gǫrt í móti guðs lǫgum, gefsk honum upp, svá sem hann gengr undir heilaga reglu. Annat bréf var svá látandi, at erkibiskupinn, með ráði ok skipan allra kórsbrœðra, kaus bróður Lafranz til biskups á Hólum, með ǫllum þeim stétt ok heiðr, sem biskupligri tign ok vegsemd til heyrir, confirmerandi hans vald, at hann mætti sem skjótast ǫðlask biskupsvígslu.

At þessum boðskap settum ok yfirlesnum þakkaði hann guði þessa gjǫf ok vald sér veitta, ok allir þeir sem nálægir vóru. Má þat ok hverr sem einn sannliga hugsa, at þennan mann Laurentium kaus framar guðlig mildi með heilags anda tilvísan, en metnaðr, ríkdómr eða fémúta, þvíat þeir sǫmu, sem áðr vóru hans mestu mótstǫðumenn, kusu hann til þessarar stéttar, svá at heilagr andi blés þeim þat í brjóst, án nokkurs forgǫngu, vina eða frænda.

Eptir þessa hluti svá fellda skrifaði herra electus til herra Ketils, sem þá var hirðstjóri á Íslandi, ok kom hann til Þingeyra, ok norðr til sira Þorsteins officialis. Riðu þeir allir samt ok herra electus til Hóla; var þar fyrir búin veizla. Á Laurentiusmessu dag var lýst yfir kór boðskap herra erkibiskups um kosning Laurentii, ok lýsti herra Ketill Þorláksson. Var þá sunginn Te deum með hringdum klukkum, ok leiddi herra Ketill ok sira Þorsteinn officialis herra electum til sætis. Skildu þeir herra electus ok herra Ketill með hinni mestu blíðu.

Lét herra electus líta yfir góz kirkjunnar á Hólum, ok var mjǫk snauðligt tilkomu fyrir allra handa sakir. Þá hafði guð sýnt þat um várit áðr, at honum líkaði vel tilkoma Laurentii. Rak upp reyði á land staðarins á Hólum, er í Brimnesi heitir, var sú reyðr bæði góð ok mikil, svá at á var framarliga á fjórða hundraði vætta, svá at menn mundu eigi nokkut rekald betra hafa á land komit þá nýliga.

Tók herra electus Skúla prest Ingason aptr til ráðsmanns á Hólum, sem lengi hafði haft um daga Jǫrundar biskups, ok þótti góðr forsjámaðr; vandi sira Hafliði hann við í fyrstu, þá er hann var ráðsmaðr. Sǫlva skipaði hann bryta, ok Guðrúnu Skeggjadóttur, húsfreyju hans, ráðskonu; vóru þau hinu rosknustu forgangsmenn bæði. Vóru þessir menn svá lengi sem hann var biskup.

Fyrir ǫllum útbúum staðarins lét hann skipa ráðna menn ok roskna; lýsti hann því fyrir ǫllum mǫnnum, at hann vildi allan setning láta hafa sem Jǫrundr biskup lét hafa; sagðisk herra electus eigi vilja til hlutask dagligra ráða, utan kjallara sínum ok fatabúri, ok stjórn kennimanna, ok því offri sem gæfisk í vaðmálum, þat lét hann gefa fátækum mǫnnum. Maríumessu hina fyrri predikaði hann, ok veitti sœmiliga þeim dugandi mǫnnum, sem til staðarins vóru komnir; þótti þá þegar gleðjask kirkjan ok staðrinn í tilkomu slíks formanns.

Eptir Maríumessu reið hann norðr til Mǫðruvalla; vóru þar þá øngvir brœðr; lét Auðunn biskup skipa þeim á presta vistir: var bróðir Þorgeirr í Lǫgmannshlíð svá sem þingaprestr, en bróðir Þórðr á Víðivǫllum í Skagafirði, en bróðir Þorbjǫrn ok bróðir Brandr fóru heim til Hóla ok ǫnduðusk þar. Tók Hólastaðr, frá því klaustrit brann, alla ávǫxtu af staðnum ok ǫllu því gózi sem þar lá undir; vóru þar tveir prestar með ráðsmanni, ok tveir djáknar. Mátti í slíku sjá, at herra Laurentius átti mikinn vanda, er hann kom til, þvíat hann [sá] gǫrla, at þat var í móti guðs lǫgum, at reglubrœðr væri úti í verǫldu sem aðrir veraldar prestar, en þó vildi herra electus þar ekki at gera, fyr en hann hitti erkibiskup.

Þaðan fór hann til Munkaþverár, ok var þar formannslaust, þvíat Þórir ábóti var af settr ábótadœminu, sem vér gátum, ok var hann í Noregi. Skipaði herra electus Berg Sokkason frá Þingeyrum formann yfir Þverár-klaustri, svá in temporalibus sem in spiritualibus. Samdi bróðir Bergr þar þá þegar ágæta siðu. Þaðan fór herra electus norðr til Grenjaðarstaða; helt þá staðinn sira Jón Koðransson, er honum var skipaðr af sira Þorsteini officiali. Skipaði electus ok honum þar allt, [þar til] sem hann kœmi aptr af Noregi.

Reið herra electus þá heim til Hóla, ok var heima um vetrinn. Skipaði hann Ólaf Hjaltason, er þá var djákn, skólameistara heima á staðnum, ok fekk þar klerka til, þá sem til skóla gengu dagliga. Þegar tók hann þá eptir at reikna framferði manna í biskupsdœminu, svá lærðra sem leikra, áminnandi þá dagliga at aflétta sínu rǫngu framferði, en øngar framferðir stœrri hafði hann þá, fyr en hann væri biskup.

Kirkjan í Hvammi í Vatnsdal átti tvá hluti í heimalandi, en Finnbjǫrn bóndi Sigurðarson átti þriðjunginn. Kirkjan þótti electo lítt haldin, þvíat Finnbjǫrn bóndi fór með hvárutveggja, kirkjuhlutann ok þat sem hann átti. Vandaði herra electus um, ok vildi skipa kirkjuhlutann presti nokkurum, en hann fœri með sinn hluta. Þetta vildi Finnbjǫrn eigi. Þar kom, at herra electus setti honum áminningar til laust [at] láta, ok sagðisk mundu fram fara í móti honum, [ef] hann léti eigi; at ǫðrum kosti bauð hann at kaupa at honum sinn hluta fyrir fullt verð. Kom þar um síðir, með góðra manna tillǫgum, at Finnbjǫrn bóndi seldi sinn hluta í jǫrðinni fyrir sex tigu hundraða, vildi herra electus svá frjálsa jǫrðina kirkjunni til handa. Skipaði hann syni hans Egli Grímstungur, ok fóru þeir þangat búnaði sínum, en frú Guðrúnu ok frú Þuríði léði hann Hvamm, þar til hann kemr aptr af Noregi.

Visiteraði herra electus snemma um várit um vestrsveitir, ok var á Breiðabólstað í Vestrhópi hjá sira Þorsteini skarðsteini á Jóns messu Hólabiskups. Var þá svá harðr vetr ok várit, at fjárfellir varð. Kom þá enn bati at Jóns messu Hólabiskups.

Herra Guðmundr ábóti á Þingeyrum ok brœðr tǫluðu viðr herra electum um biskups tíundir. Herra electus svaraði, at hann [er] enn eigi fullgǫrr í skipan á at gera, fyr en hann væri vígðr biskup; bauð þeim at taka arbitros, þeir af sinni álfu, en hann af kirkjunnar álfu at Hólum. Staddisk þetta meðr þeim. Tók hann Hóla kirkju vegna sira Jón Koðransson, en ábóti ok brœðr tóku Lang-Orm, var hann prófastr um Vestfjǫrðu, ok átti Holts stað í Ǫnundarfirði. Skyldu þat hvárirtveggju halda, sem þessir gerði um, þar til erkibiskupinn gerði um. Vóru þeir í þessari gerð sem electus var at Þingeyrum. Var þat þeirra gerð, at Þingeyrastaðr ok klaustrit skyldi halda Hjaltabakka, sem Jǫrundr biskup hafði lagt áðr til Þingeyra, en Auðunn biskup hafði tekit af þeim, ok gaf sira Jóngeiri presti, ok þar bjó hann nokkura vetr. Þótti ábóta ok brœðrum þetta of lítit fyrir tíundirnar, ok þó skyldi þetta standa, þar til erkibiskupinn gerði vegu á; skildu þeir með þessu.

Um sumarit var tekit far electo með Klement bónda Atlasyni í Krafsinum, ok þeim mǫnnum, sem hann hafði með sér. Fóru þessir menn með honum: sira Egill Eyjólfsson, sira Stephan, Aðalbrandr djákn Magnússon, Eirekr rauðr, ok skipsveinar. Sat [herra] electus á Mǫðruvǫllum um sumarit, þar til hann fór í skip.

Áðr en þeir létu út, nokkrum dǫgum áðr, kómu þrjú skip á Gáseyri, eigi lengr á meðal en matmáls stund, ǫll af Noregi; var þar Hallkell bóndi á Únglandsbollanum; Sigvaldi á ǫðru, er Elftrin hét; it þriðja skipit hét Glóðin, ok var þar á sira Snjólfr. Lágu tvau skip áðr fyrir í hǫfninni á Gáseyri; var þar gott til varnings norðanlands.

Hittusk þeir sira Snjólfr ok electus; vildi hann øngva lotning gera honum; tǫluðusk þeir við nokkra stund, þó heldr stirt; at síðustu spurði electus: "viltú minnask til mín at skilnaði?" — Snjólfr svaraði: "ekki, Lafranz, vil ek kyssa þik, þvíat þat má vera, ef stundir líða, at þat kallir þú Júdas-koss". Skildu þeir með øngri blíðu.

Nú er frá því at segja, at Klemens bóndi ok herra electus létu út af Gáseyri; var þat in festo Bertini abbatis; byrjaði þeim vel norðr fyrir Langanes ok svá austr fyrir í haf; hǫfðu þeir byri stóra ok hvǫss veðr. Vóru þeir stuttan tíma úti, ok tóku Hálogaland norðr við Brunney; var þar skergarðr sem þeir kómu; kenndu þeir sik þó, hvar þeir vóru komnir; skutu þeir báti, ok bar bússuna skjótara en þeir ætluðu upp á sker; rifnaði skipit neðan, ok var skjótt undan kjǫlrinn, ok sé niðr allr farmrinn. Fór herra electus í bát ok konur allar, ok allt þat ófrœknara var fólkit, en sumir fóru með viðum til lands; sira Egill fór á siglutrénu til lands. Komsk allt fólk til lands, utan ein kona sálaðisk þar, sú er Þórdís hét, ok var kǫllut blómakinn. Fjárhlutr allr týndisk þar at mestum hlutum í fyrstu, en þó varð borgit miklu af, þvíat þeir krǫkuðu upp spýtingana ok pakkana, ok svá lýsisfǫt, en skreið var þá engin flutt. Komsk herra electus fyrst á land, ok þó með miklu vosi, sem líkligt var.

Stuttan tíma var hann þar, áðr en honum var fenginn ok leigðr byrðingr einn suðr til Þrándheims; var þar í skipi með honum sira Egill, ok bróðir Árni son hans, ok nokkrir þjónustumenn hans með djákna Aðalbrandi; en sira Stephani skipaði hann at vera eptir við skipbrot, ok láta upp kraka þat sem fengisk af gózi; var hann þar um vetrinn ok nokkrir sveinar staðarins á Hólum með honum.

Kom herra electus með sínum fylgjorum til Þrándheims, ok var herra Eilífr erkibiskup þar í býnum. Gekk herra electus upp á biskups garð, ok at fengnu orlofi gekk hann inn, fallandi fram fyrir erkibiskupinn, biðjandi hann fyrirlátningar fyrir þá hluti, sem hann hafði honum á móti gǫrt.

Stóð erkibiskupinn þegar sjálfr upp, reisandi Laurentium upp, ok bað hann at vera velkominn, "allt er þat uppgefit áðr", sagði erkibiskup, "sem tjásk má í bréfi því, sem ek senda yðr, svá et sama biðjum vér, at ef í nokkurum hlutum hǫfum vér orðit offara með yðr, fyriláti þér þat oss". Laurentius sagði þat skylt vera. Bað erkibiskupinn hann segja sér, hversu honum hefði gengit til síðan hann fór af Íslandi. Herra electus sagði honum allt hversu farit hafði, svá um skipbrot sem um aðra hluti, ok at hann var þar svá kominn kostarlauss ok hans menn. Erkibiskupinn harmaði þat, en bauð honum upp á sinn kost, ok at hafa borð með sjálfum sér ok sveinar hans, á erkibiskupsins garð. Herra electus þekktisk þat gjarna; þótti bezt at eiga viðr hann þar um.

Var sira Árni þá ráðsmaðr á erkibiskups garði, var hann kallaðr vaði; var hann systurson Eilífs erkibiskups; varð hann síðan erkibiskup eptir herra Pál erkibiskup; varð hann hinn kærasti vin electi.

Gerðisk svá sem vér sǫgðum, at herra electus sat yfir borð hjá erkibiskupinum um vetrinn. Sira Egill sat á ráðsmannsstól, en aðrir eptir tilheyriligum sessum. Stefan Hauksson kaus electus at bera ker sitt ok þjóna sér, þvíat hann var íslenzkr; var hann hinn mesti meistari á margar listir, gullsmíð, grǫft ok uppkast; lét herra electus hann búa Jóns bolla Hólabiskups, hvern hann hafði til Róms; var sá bolli órœktr áðr á Hólum, en Laurentius lét búa hann, ok diktaði sjálfr þau vers, sem þar eru grafin á.

Margir hlutir vóru þeir, er herra electus hafði noterat upp áðr, um vandamál þau, sem Hóla biskupsdœmi hǫfðu til borit, eptirspyrjandi, hvat erkibiskupinum sýndisk þar lǫg um vera, þvíat hann vildi í ǫllum hlutum laganna geyma. Sat herra Laurentius þar um vetrinn hjá erkibiskupinum, ok gerði hann í ǫllum hlutum ástsamliga við hann ok hans menn.

Um haustit, þat sumar sem herra Laurentius sigldi, kom til Íslands herra Jón biskup Halldórsson til Skálholts; gerði hann vígslur af báðum biskupsdœmum; var þá vígðr sira Páll Þorsteinsson ok sira Ólafr [Hjaltason] til presta af Hóla biskupsdœmi, ok margir aðrir.