Bókastaðir

Nú er frá því at segja, at á því sumri eptirfaranda, sem herra Jǫrundr biskup sálaðisk, fór utan sira Þorsteinn Illugason, ok Snjólfr Sumarliðason, ok kómu með tíðindum um fráfall Jǫrundar biskups; var þá kosinn til Hólabiskups Auðunn rauðr, sá er mestháttar var af kórsbrœðrum; var hann lengi féhirðir Hákonar konungs ok konunginum kærastr af ǫllum kórsbrœðrum. Tǫluðu þat margir, at því kusu þeir Auðun til biskups á Hólum á Íslandi, at þeir þóttusk engan framgang fá af konunginum meðan Auðunn var nálægr, þvíat hann var fremst heyrðr af konunginum. Var hann vígðr til biskups á Katrínarmessu; hafði hann lengi áðr haldit kirkjuna norðr á Hálogalandi, er á Þrándarnesi heitir; var hann forráðsmaðr, ríkr at auðœfum; átti Klemet bóndi dóttur hans, er Ólǫf hét, hafði hon átt áðr bónda er Þorsteinn hét; vóru synir hans ok Ólǫfar: Eysteinn rauðr ok Þorbergr rauðr, en Vígleikr hét sonr Klemets bónda ok Ólǫfar.

Á því ári braut Uxann, kaupskipit, á Eyri. Þá varð hark meðr Austmǫnnum ok Gizuri galla, svá at þeir lǫmdu hann. Var þá harðr vetr, er Jǫrundr biskup sálaðisk, var sá vetr kallaðr hrossafellisvetr. Á næsta ári, sem Auðunn biskup var vígðr, andaðisk Clemens páfi; þá var svikinn keisarinn á páskadaginn, með þeim hætti, at þá er hann hafði tekit corpus domini, þá var borit eitr í kalikinn er hann drakk af, ok þar af fekk hann bana.

Þá kómu þeir sira Þorsteinn ok sira Snjólfr út um sumarit með páfaboðskap, at gjalda tíund af ǫllum kirkna eignum; þeir vóru ok skipaðir officiales af herra Auðunni biskupi um allt Hóla biskupsdœmi, en herra Auðunn biskup var í Noregi um vetrinn.

Á næsta ári eptir um sumarit kom Auðunn biskup út til Íslands, kom hann út á Seleyri; reið hann norðr Sand til Hóla; vóru þar allir mestháttar prestar fyrir; var á staðnum ómetnaðarsamliga við honum tekit; var hann mjǫk stirðr af reið, þvíat hann var maðr gamall; hǫfðu þeir sira Koðran ok sira Snjólfr allt í skaupi við hann; lét hann sér fátt um finnask. Lét hann flytja sunnan af Eyri timbrstokka, hvar af hann lét smíða timbrstofuna á Hólum.

Um haustit visiteraði Auðunn biskup um vestrsveitir, ok vígði kirkju at Þingeyrum; var Laurentius þar þá; gaf Auðunn øngan gaum at honum í þat sinni, enda gafsk Laurentius ekki fyrir honum. Vóru margir hlutir talaðir fyrir Auðunni biskupi, þeir sem ónauðsynligir vóru, en honum var ókunnigr landskapr. Ok sem hann kom heim úr visitatione, rak hann brott Skúla, er var ráðsmaðr, ok tók af honum allt sitt góz.

Mikit missætti ok sundrlyndi gerðisk um vetrinn meðal sira Koðrans ok sira Snjólfs af annari álfu, en herra Auðunnar biskups af annari; heldu þeir eitt báðir í móti honum; appelleruðu þeir til erkibiskups í fyrstu. Tók herra Auðunn biskup Grenjaðarstað af sira Koðrani; gekk Snjólfr til handa biskupi síðan, ok þá Grenjaðarstað.

Þegar er herra biskup kom heim or visitatione, leitaði hann eptir, hvar bein góða Guðmundar biskups mundi vera, þvíat þat hafði svá verit vanrœkt áðr, at menn vissu eigi áðr hvar þat mundi vera; var í fyrstu grafit í kórnum innar, ok fannsk þar eigi, en fundusk þar ǫnnur bein í einni kistu, allt samt [sem Jǫrundr] biskup hafði látit um búa, þá er hann lét gera nýja kirkjuna.

Þá var sent eptir Kolla smið Helgasyni; vildi hann ekki fara lengi, því at meðal þeirra herra biskups var heldr fátt; þó fór hann um síðir, meir áminntr fyrir skuld Guðmundar biskups, en [at] boði Auðunnar biskups. Sagði Kolli þá, at þeim stoðaði ekki at leita í kórnum; bauð hann þá brjóta upp gólfit í framkirkjunni. Miðaði hann svá glǫggt á, at þar sem hann sagði fannsk kista, ok henni lauk hann upp; fannsk þar í biskups bein, ok at ǫllu svá um búit, sem Jǫrundr biskup hafði sagt honum. Sýndisk þar fótleggrinn brotinn, ok þar um vafit einum hreinum klút; vóru hnútarnir mjǫk stórir á leggnum, sem von var, eptir því sem segir í Guðmundarsǫgu, at brotnaði fótr hans fyrir Strǫndum, þá er hann var klerkr með Ingimundi frænda sínum.

Var þá kallaðr til Auðunn biskup, ok varð hann af þessu mjǫk feginn; lét hann þá gera at nýja kistu, ok þar í leggja bein hins blezaða Guðmundar biskups. Síðan lét herra Auðunn biskup búa um fagrliga með grind, ok fœra innar í kirkjunni fyrir framan stóra kross.

Gerðisk þá þegar tilsókn til staðarins ok mikil áheit um allt Ísland, ok urðu margar ágætar jarteignir. Var þat mikil gipta Auðunnar biskups, at hann lét fyrstr Hólabiskup taka úr jǫrðu bein hins blezaða Guðmundar biskups; ok af hans forgǫngu hefir síðan eflzk hans vegsemd ok virðing, fyrir þá Hólabiskupa sem síðan hafa verit, allt til þessa dags. Gerðisk þá þegar um daga Auðunnar biskups mikil sókn at Guðmundardegi; sǫng hann sjálfr sálutíðir ok sálumessu, ok heiðraði hann í ǫllum [hlutum] sem hann kunni fremst. Tók herra Auðunn þetta af góðfýsi þeirri, sem guð blés honum í brjóst, ok svá enn nǫkkut af áeggjan Hákonar konungs, sem hann skildisk með hann, en áðr en Auðunn biskup kom til var [hans] engi minning gǫr, utan sálumessa var sǫgð fyrir honum, sem fyrir ǫðrum Hólabiskupum, en engi sókn, þvíat menn vissu eigi, hvar hans bein ok leg var.

Áðr en Auðunn biskup kom til var ekki haldinn upptǫkudagr hins heilaga Jóns Hólabiskups; sungnar tíðir at eins, en ekki haldit heilagt. Fyrir þessu gekk herra Auðunn biskup, svá at um allt Hóla biskupsdœmi var boðit lǫgheilagt at halda, ok syngja innan kirkju duppliciter. Mátti af slíkum hlutum merkja, at Auðunn biskup var mikilsháttar hǫfðingi.

Hann hafði út með sér grjótsmiðu, ok suðr frá staðnum í Raftahlíð fann hann rautt berg, þat lét hann upp brjóta ok heim fœra, ok telgja; lét hann gera steinofn í timbrstofuna, sem gǫrt er í Noregi, ok bera út reykinn þó at hann sæti sjálfr inni. Hann lét ok gera háaltarit með grjót, ok þar holt innan, ok fyrir járnhurð, svá at þar má í geyma dýrgripi staðarins, svá at ekki sakaði fyrir eldi ok ǫðrum hlutum, ok allar þær gráður, sem þar sýnask í kirkjunni, ok pílára í kórnum, ok penta húfuna, ok fœra innar húfuna á háaltarit; vóru þar áðr kistur ok annarr harki. Hann fekk ok til góðan skrúða með hǫkli sœmiligum, er Skarmande var kallaðr. Biskupsherbergin ǫll lét hann upp smíða, sem fásén eru á slíku fátæka landi. Varð staðnum kostnaðarsamt við þetta uppsmíði.

Yfir allt fram bar, hversu mikla gestrisni hann hafði, þvíat þó at hans mótstǫðumenn deildi við hann, ok var sagt af þjónustumǫnnum, at tími var at ganga til borðs, talaði hann svá til sinna óvina: "gangit til borðs, ok til þess sem guð gefr; verit ekki reiðir matnum, þó at þér sét mér reiðir". Sigraði hann svá optsinnis sína mótgangsmenn, svá at eptir þá gleði ok fagnað, sem hann þeim gerði, lǫgðu þeir síðan allt á hans vald.

Allt sitt embætti gerði hann sœmiliga. Rǫdd hafði hann svá fagra, háfa ok skæra, at ǫllum þótti yndi í at heyra á hans sǫng. Bœnahaldsmaðr var hann mikill, því at hann sǫng þriðjung af várrar frú psaltara, er hinn helgi Anselmus erkibiskup hefir diktat; hann vatnfastaði fyrir allar postulamessur ok Maríumessur allar, ok fyrir margar biskupamessur: fylgði hann tíðum ǫllum um langafǫstu ok jólafǫstu, en eigi dagliga, nema stœrstu hátíðir.

Á Gregoriusmessu kómu saman á Hólum mestháttar prestar í Hóla biskupsdœmi; lét biskupinn niðr falla messu, er komit var fram at guðspjalli, þvíat biskupinn reiknaði Koðran í banni: var sú sǫk hans reiknuð, at hann hafði brœðr á Mǫðruvǫllum látit hafa vald í veraldar ráðum; reiknaði [hann], at þat væri mikit góz at þeir hǫfðu eydt, síðan Jǫrundr biskup andaðisk, ok vildi at hann lyki þat aptr Hólastað. Þat annat, at hann hefði tekit at sér officialis-embætti; þriðju sǫk reiknaði hann hans samblástr í móti sér. Vóru allir prestar þá í samblástri ok mótgangi í móti honum, utan sira Hafliði af Breiðabólstað; gaf biskupinn honum góðar gjafir, en þeir Koðran skildu ósáttir.

Var herra Auðunni biskupi lítt ombönaðr sá góðvili, sem hann sýndi mestháttar prestum, þvíat hann dispenseraði með sonum þeirra, þvíat hann hafði vald til þess af páfanum. Dispenseraði hann með þessum: Einari Hafliðasyni, Páli Þorsteinssyni, Þorsteini Hallssyni, Þormóði Þorkelssyni. Urðu þessir framandi menn til klerkdóms ok framkvæmdar í Hóla biskupsdœmi. Með Jóni Koðranssyni dispenseraði hann, ok varð [hann] framr maðr ok mikilsháttar prestr, sakir vitsmuna ok auðœfa.

Á því ári varð páfi Johannes vicesimus secundus. Árni biskup fór til Grœnlands. Þá andaðisk Ingjaldr biskup af Hamri.

Á ǫðru ári frá því sem herra Auðunn biskup kom til Íslands gerðisk mǫrg tíðindi: þá brann kirkja ok klaustrit allt á Mǫðruvǫllum í Hǫrgárdal, með ǫllum klokkum ok kirkjuskrúða. Þá brann ok klaustrit í Niðarhólmi. Herra Auðunn biskup tók ok af ábótadœmi af Þóri ábóta á Munka-Þverá.

Þá gerðisk ok missætti í milli Auðunnar biskups ok Guðmundar ábóta at Þingeyrum; kom þat svá til í fyrstu, at Eyjólfr bóndi í Forsæludal sagði Auðunni biskupi, at kristfé þat, sem Karl hinn auðgi hafði gefit, sextigi hundraða, ok á Breiðabólstað í Vestrhópi skyldi vera, sem hann hafði sett meðr þeim ómaga sem á skyldi vera kristfénu, en Þorsteinn Hjálmsson hafði í brottu með sér, þá er hann fór af Breiðabólstað til Þingeyra, ok þessi sextigi hundraða kómu aldri síðan aptr til Breiðabólstaðar. Skyldaði herra Auðunn biskup sira Hafliða at heimta út fyrir kirkjuna á Breiðabólstað [þetta fé]. Sira Hafliði var tregr til þessa, þvíat hann var prófentumaðr á Þingeyrum ok unni mikit staðnum, þó gerði hann boðskap biskups; ok at teknum vottum ok prófi, orskurðar Auðunn biskup, at aptr skal leggjask þat fé, sem Karl hinn auðgi hafði gefit í fyrstu.

Í annarri grein setr Guðmundr ábóti ok brœðr kæru á Hólastað um biskupstíundir, at hinn helgi Jón, fyrsti Hólabiskup, hefði gefit Þingeyra klaustri biskupstíundir fyrir vestan Vatnsdalsá árliga til styrktar þá er hann funderaði klaustrit. Af þessum greinum appelleraði Guðmundr ábóti til erkibiskups; diktaði þessa appellacionem sira Lafranz, ok stóð með ábóta í ǫllu því sem hann orkaði.

Þenna sama vetr in capite jejunii varð Lafranz ok Árni son hans professus til munks; hafði Árni komit fyrir tveim vetrum til fǫður síns, ok lét hann kenna honum. Í fǫstunni var Laurentius vígðr til munks, ok Árni son hans, af Guðmundi ábóta.

Þá gekk ok til brœðralags Bergr Sokkason; hafði Laurentius áðr kennt honum at Munka-Þverá, ok þá setti hann sik til náms af Laurentio; varð hann hinn fremsti klerkr, sǫngari harðla sœmiligr, ok mælskumaðr mikill, svá at hann setti saman margar sǫgubœkr heilagra manna í norrœnu máli með mikilli snild. Unnusk þeir bróðir Bergr ok Laurentius með hjartaligri elsku, þvíat alla þá sem Laurentius sá at gott vildu nema, ok til góða vildu hafa sína ment, elskaði hann.

Bróðir Laurentius helt vel reglu hins heilaga Benedicti, undir hverja hann hafði sik gefit, svá at þar var mǫrgum eptirlíkjanda. Eigi var hann úti reikandi, þvíat hann gekk aldri út af sínu klaustri, utan hann væri boðinn af sínum formanni ok [fyrir] stórar nauðsynjar. Þagnar tíma helt hann vandliga, þá talaði hann ekki, svá sem um nætr, þá er summum silentium var, hvárki latínu né norrœnu, en lengstum latínu þess í meðal, sem í kirkju ok conventu. Lítilátr ok hlýðinn var hann sínum formanni; aldri vildi hann sitja annarsstaðar en í conventu; þó at ábóti byði honum, baðsk hann undan, ok beiddi, at aðrir brœðr skyldi sitja. Hans iðn var ekki annat en lesa, kenna ok studera í bókum.

Á Árna lagði hann alla ástundan, at kenna honum latínu ok letr: varð hann hinn framasti klerkr, ok skrifari harðla sœmiligr ok versificator. Sannliga mátti þat segja, at fagrligt var þat klaustr, sem svá var skipat af slíkum munkum, sem þá var at Þingeyrum.

Egill djákni Eyjúlfsson var vígðr til prests af Auðunni biskupi á þessu ári, sem nú var frá sagt, ok var hann þá í fyrstu skipaðr skólameistari á Hólum; þótti Laurentio þat allmikit, at þeir skildu, þvíat viðr hann hafði hann lagit ástsamligan kærleik.

Um sumarit fór utan Guðmundr ábóti á Þingeyrum; var hann utan tvau ár; gerði erkibiskupinn ekki at málum þeirra Auðunnar biskups, þvíat erkibiskupinn vildi ekki at gera fyr en hann kœmi til annsvara.

Visiteraði herra Auðunn um haustit um vestrsveitir, ok sem hann reið frá Breiðabólstað til Þingeyra, byrgðu brœðr klaustrit fyrir Auðunni biskupi; ønga processio gerðu þeir í mót honum. Matr var hans mǫnnum til reiðu, ok svá honum sjálfum, en ekki ǫl. Lét sira Hafliði bera fram sitt ǫl, ok þat drakk Auðunn biskup ok hans menn. Bróðir Bjǫrn Þorsteinsson var prior fyrir klaustrinu ok staðnum; var mart bœnda komit ofan úr Vatnsdal, til þess at verja klaustrit fyrir biskupi, ef hann vildi nokkut á sœkja; gerði hann sik ekki líkligan til þess ok engi hans manna.

Á ǫðru ári eptirkomanda varð þat til tíðenda: þá andaðisk Hákon konungr Magnússon, Noregs konungr. Þat bar ok til tíðenda í Svíaríki, at Birgir konungr svelti inni í einum múr tvá brœðr sína, Eirek langa hertoga ok Valdimar; átti hertogi Eiríkr Ingibjǫrgu dóttur Hákonar konungs, er síðan var kǫlluð hertuginna. Á því sama ári andaðisk sira Hafliði Steinsson á Breiðabólstað, er var mikilsháttar maðr; var hann nokkura tíma kapelluprestr Eireks konungs, en síðan lengi ráðsmaðr at Hólum ok at Þingeyrum. Þá andaðisk sira Koðran Ranason í Noregi.

Sira Egill fekk orlof af herra Auðunni biskupi, ok hafði ætlat at fara til Noregis í skipi því, sem var á Seleyri; í því skipi skyldi ok farit hafa sira Grímr Ófeigsson, með erendum herra Auðunnar biskups, varð þat skip aptrreka. Var sira Egill þá enn at Hólum, ok tók biskup hann í fullan kærleika við sik.

Kom þá bréf út um sumarit, at utan var boðit biskupum báðum af Íslandi, ok lǫgmǫnnum báðum, herra Katli Þorkelssyni ok sex handgengnum, ok sex bœndum frǫmustum. Herra Grímr Þorsteinsson tók lǫgsǫgn, ok Erlendr bóndi frá Upsum or Svarfaðardal hafði lǫgsǫgu yfir Norðlendingafjórðungi. Þá braut kirkju í Skálholti um vetrinn fyrir Þorláksmessu. Var kosinn til konungs Magnús Eireksson, dótturson Hákonar konungs, yfir Noreg, Svíaríki ok Gotland. Var herra Erlendr Viðkunnsson dróttseti um allt Noregis konungs ríki, með ráði herra Eilífs erkibiskups ok allra voldugustu herra í Noregi. Var Magnús konungr þrévetr at áratǫlu.

Um sumarit eptir bjósk herra Auðunn biskup til utanferðar af Gáseyri, ok varð aptrreka, ok tóku land í Húsavík; var þá sira Egill enn með honum. Sat hann heima at Hólum um vetrinn.

Um haustit gekk sira Egill í meðal, at þeir herra Auðunn biskup ok bróðir Laurentius skyldu sættask; leiddi sira Egill fyrir augum biskupinum, at honum var mikill styrkr at slíkum manni, sem Laurentius var. Sendi Auðunn biskup sira Egil vestr til Þingeyra, ok reið bróðir Laurentius til Hóla með honum, ok hittusk þeir, ok tók herra biskup heiðarliga við honum, játandi honum sinni vináttu, en bróðir Laurentius þar í mót sinni hlýðni; skyldi bróðir Laurentius kenna dóttursyni herra biskups, er Eysteinn hét. Fór hann með bróður Laurentio, ok kenndi hann honum; varð hann síðan framr maðr, ok hafði lengi Maríukirkju í Þrándheimi, ok var kallaðr Eysteinn rauðr.

Ókyrt var þá enn um vetrinn ok várit í Hóla biskupsdœmi, þvíat eptir fortǫlum vondra manna var þat talat fyrir Auðunni biskupi, at lúkask skyldi skiptitíund af hundraði, ok þaðan af meira. Tóku lausamenn sik saman um Skagafjǫrð, ok hǫfðu flokk uppi, viljandi eigi undir ganga þetta; sátu þeir fyrir biskupi í Hǫfðahólum, ok var við voða búit, at þeir vildu hafa tekit biskupinn, ok lagt hendr á, utan Rafn Jónsson or Glaumbœ ok margir prestar játaði því, at eptir því skyldi tíunda sem at fornu væri sett ok skipat, at þurfamenn einir skyldu taka þat sem minna væri en af fimm hundruðum.

Var um vetrinn mjǫk hart með mǫnnum, vóru víða hafísar ok veðrátta mjǫk hǫrð. Gekk herra Auðunn biskup fyrir um várit, at heitit væri á páskadaginn á hinn blezaða Jón Hólabiskup, at hverr skattbóndi um Skagafjǫrð skyldi gefa klipping, Hrauna á meðal, til þess at kaupa með líkneski, ok láta gera hinum heilaga Jóni Hólabiskupi, en Rafn bóndi Jónsson skyldi fyrir ganga at gǫrt yrði. Varð svá skipan á um veðráttuna, at þegar á páskadaginn fyrir hámessu datt norðanveðrit í logn, sem skrínit var út borit, en eptir hámessu var komit á sunnan, en um kveldit at aptansǫng var kominn á þeyr, ok sá helzk allt til þess at [í brottu] var allr jǫkull ok snjór, ok var góðr gróði um várit, en hafís rak í frá.

Missætti var ok í meðal Auðunnar biskups ok sira Snjólfs; tók hann af honum Grenjaðarstað; var sú sǫk, at hann vildi eigi taka klerk er biskupinn skipaði þangat; lét biskupinn sverja, at sjau kennimanna skyld veri á Grenjaðarstað. Miklu fleiri sakir hafði biskupinn at tala til Snjólfs; kom svá at síðustu, at biskup setti Snjólf í et hæsta forboð, afsetjandi hann samneyti kristinna manna. Gaf Snjólfr ekki gaum at því, ok fór til Noregis.

Árni biskup af Skálholti hafði siglt um sumarit áðr til Noregis, ok sálaðisk hann um vetrinn í Noregi. Var Ormr Þorsteinsson electus til biskups í Skálholt.

Um várit, er nú var frá sagt, kom Skákin viðr Austfjǫrðu; braut skip þat í ísum; var þar á Þórir ábóti ok Bergr Jónsson; fekk fólk þat, sem þar var á, land með miklu vosi. Fór Bergr áðrnefndr með mǫrgum bréfum til Auðunnar biskups. Lét hann þegar bregða viðr, ok sendi Berg suðr á Eyrar, at taka sér þar far; gerðisk þat ok svá.

Um sumarit á þingi tóku leikmenn sik saman af Norðlendinga fjórðungi, at þeir vildu undir engar nýjungar ganga af Auðunni biskupi. Reið herra Grímr ok margir mikilsháttar leikmenn til Hóla eptir þingit, ok tǫluðu við Auðun biskup; skildu þeir svá, at biskupinn linaðisk ekki við þeirra orð, ok gengu þeir til handa við hann, sem hann hafði fyrir sǫkum áðr.